મધ્યમકાલોક · ભાગ 2125

પુનશ્ચ,
યથા મયા યથા સ્વપ્નો ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથોત્પાદસ્તથા સ્થાનં તથા ભઙ્ગ ઉદાહતમ્ ॥
અપિ ચ, આર્યસાગરનાગરાજપરિપૃચ્છાસૂત્રે ઽપિ -
આદાવન્તે હિ શૂન્યત્વં જાતિર્ભઙ્ગસ્તથા સ્થિતિઃ ।
સર્વે ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યા નાસન્ન સત્ પુનઃ ॥
ઇત્યાદિકમુદાહતમ્ ।
યચ્ચ તાવત્ સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વમ્, તદપિ નૈવોપપન્નમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । આર્યસુબાહુપરિપૃચ્છાસૂત્રે ચોક્તમ્ -
"યદુત ત્રયાણામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં કાલાનાં પરિજ્ઞાનં જાયતે । તત્રાતીતાઃ સંસ્કરાઃ, યે તાવન્નિરુદ્ધાસ્તે ભૂતકાલ ઇત્યુચ્યુન્તે । યે હ્યનાગતા અનુત્પનાસ્તે ભવિષ્યકાલ ઇતિ । યે ચ પ્રત્યુત્પન્ને પૃથગુત્પન્નાસ્તે વર્તમાનકાલ ઇત્યુભિધીયન્તે । વર્તમાનકાલોત્પન્નાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ન સ્થિતાનિ નાપ્યસ્થિતાનીતિ પરિજ્ઞાયન્તે । કથમિતિ ચેત્? લોકો ઽયં ક્ષણમાત્રમપિ નાવતિષ્ઠતિ । યે તાવત્ ક્ષણિકાસ્તેષામુત્પદો ઽપ્યન્યઃ, સ્થિતિરપ્યન્યા, વ્યયો ઽપ્યન્યો ભવતી, તેષાં ક્ષણિકત્વાત્ સ્થિતાસ્થિતત્વાભાવાચ્ચ ।" ઇત્યાદિકમભિહિતમ્
અતશ્ચ ક્ષણિકતા તાવત્ કલ્પનાસ્વભાવાત્મિકૈવ, તદાદિમધ્યાન્તાનાં ભિન્નસ્વભાઅત્વાદિત્યુપદિદેશ । તથૈવાચાર્યેણાપ્યુક્તમ્ -
યથાન્તો ઽસ્તિ ક્ષણસ્યૈવમાદિર્મધ્યં ચ કલ્પ્યતામ્ ।
ત્રયાત્મકત્વાત્ ક્ષણસ્યૈવં ન લોકસ્ય ક્ષણં સ્થિતિઃ ॥
[57] યચ્ચ ભગવતા "ધૂમેન જ્ઞાયતે વહ્નિઃ" ઇત્યદિકમુક્તમ્, તદપિ સૂત્રાન્તરેષુ સકલસામગ્રીસમવધાનાત્ સમુત્પદ્યમાનાનામગ્નિધૂમાદીનાં સામાન્યેન નિષેધપરકમેવ । અતો નૈવ તત્ પરમાર્થમધિકૃત્યોક્તમિતિ નિર્દિષ્ટમેવ પૂર્વમ્ ।
આર્યલઙ્કાવતારે ઽપ્યુક્તમ્ -
સમવાયાદ્ વિનિર્મુક્તો બુદ્ધયા ભાવો ન ગૃહ્યતે ।
તસ્માચ્છૂન્યમનુત્પન્નં નિઃસ્વભાવં વદામ્યહમ્ ॥
અન્યચ્ચ તત્રૈવ -
એકત્વં વા હ્યનેકત્વં યથા બાર્લૈર્વિકલ્પ્યતે ।
સમવાયાત્ પૃથઙ્ નાસ્તિ ન ચાન્યસ્ય પૃથક્ સ્થિતિઃ ॥
આર્યઘનવ્યૂહસૂત્રે ચોક્તમ્ -
ન સ્કન્ધા ધાતવો નૈવ સર્વે ધર્મા અલક્ષણાઃ ।
ચિન્ત્યમાનો ઽપિ નૈવાસ્તિ પરમાણુસ્તથા સ્થિતઃ ॥
પુનશ્ચ,
પૃથિવ્યબાદિવસ્તૂનિ કલ્પિતાનિ સુકલ્પકૈઃ ।
અપિ ચ,
વિચારે સતિ નૈવાસ્તિ પરમાણોશ્ચ વસ્તુતા ।
ઇત્યાદ્યક્તમ્ ।
અતઃ પૃથિવ્યાદીનાં કલ્પિતસ્વભાવત્વાત્ તત્સ્વભાવસંગૃહીતાસ્તાવદગ્નિધૂમાદયો ઽપિ કલ્પિતસ્વભાવા એવ । અતો ઽગ્નિધૂમાદીનાં કલ્પનાકલ્પિતસ્વભાવત્વેન નિર્દેશઃ સંવૃતિમત્રાત્મક એવ, ન તુ પરમાર્થાત્મકઃ ।
[58] અભિધર્માદૌ યઃ ખલુ હેતુપ્રત્યયાદીનાં નિર્દેશઃ, સો ઽપિ સંવૃતિરેવ, ન તુ પારમાર્થિકઃ । પરમાર્થસ્તુ યદા ન કસ્યચનોત્પાદસ્તદાહેતુકત્વં તાવદનુપપન્નમેવેતિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ । યતાવત્ સ્કન્ધાદીનાં નિર્દેશઃ, સો ઽપિ વ્યવહારસત્યાશ્રિત એવેત્યપિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ ।
[59-60] આર્યધર્મસંગીતૌ તવદુક્તમ્ - બોધિસત્ત્વેન તથાગતાર્હત્સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં યો વ્યાવહારિકત્વેન નિર્દેશઃ કૃતઃ, સ ખલુ દશાધ બોદિતવ્યઃ । કથં દશધા? તદ્યથાસ્કન્ધનિર્દેશઃ ધાતુનિર્દેશઃ, આયતનનિર્દેશઃ, સત્ત્વનિર્દેશઃ કર્મનિર્દેશઃ, જાતિનિર્દેશઃ, જરાનિર્દેશઃ, મરણનિર્દેશઃ પ્રતિસન્ધિનિર્દેશસ્તથૈવૈતેષામુપશમાર્થં નિર્વાણનિર્દેશ ઇતિ । સર્વ ઽપીમે વ્યવહારમાત્રત્વેન નિર્દિષ્ટા ઇતિ તત્રોક્તમ્ । સ્વપરમતસ્થિતૈસ્તત્ત્વાર્થત્વેનોપકલ્પિતાનાં સ્કન્ધાદીનાં પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વેન સાધનાત્ સિદ્ધસાધનમેવ ।
[61] યચ્ચ તદા વસ્ત્વેવ સ્વીકૃતં સ્યાદિત્યુક્તં તત્પૂર્વં કૃતોત્તરમેવ ।
[62-64] કા નામ સંવૃતિર્યદિ સર્વમેવાસદિતિ યદુક્તં તદપિ નૈવ યુક્તિસંઙ્ગતમ્, પરસ્પરવિરોધાત્ । સંવૃતિર્હિ નાસ્તિ શશશૃઙ્ગવદભાવસ્વભાવા । તદા કથમિતિ ચેત્? યચ્ચ સમ્યઙ્ નિઃસ્વભાવં વસ્તુ તસ્ય તન્નિવૃત્તકારે યા સમારોપિકા ભ્રાન્તબુદ્ધિઃ, સૈવ સંવૃતિરિતિ । અથવા યયા તત્ત્વમાવ્રિયતે [યયા વા તત્ત્વબોધઃ] બાધ્યતે, સા સંવૃતિરિતિ । સૂત્રે ઽપિ તવદુતમ્ -
ભાવા વિદ્યન્તિ સંવૃત્યા પરમાર્થે ન ભાવકાઃ ।
નિઃસ્વભાવેષુ યા ભ્રાન્તિસ્તત્સત્યં સંવૃતિર્ભવેત્ ॥
તન્નિર્વૃતત્વાત્તદુપદર્શિતં સર્વં ખલુ વસ્તુ સંવૃતિમાત્રમેવેત્યુક્તમ્ । સાપ્યનાદિકલીનભ્રાન્તવાસનાપરિપાકજરૂપૈવ । તયા સર્વેષુ સત્ત્વેષુ પારમર્થિકવસ્તુસ્વભાવ ઇવોપદર્શ્યતે, અતસ્તદ્બુદ્ધયધિકારેન સર્વં હિ મિથ્યાવસ્તુ સંવૃતિસન્માત્રમેવેતિ । તચ્ચ નૈવ પરમાર્થતો વસ્તુસ્વભાવમ્, યથાભાસમનવસ્થિતત્વાત્ । નૈવ ચ શશશૃઙ્ગવત્ તદત્યન્તાભાવસ્વભાવમપિ, અવિચારતો રમણીયત્વેનાવભાસમાનત્વાત્ । યથોક્તા સંવૃતિસ્તાવન્નૈવ વસ્તુસ્વભાવાપિ, વિપરીતાકારોપગ્રાહેણાભાસિતત્વાત્ । તત્ત્વાન્યત્વયોસ્તાવત્ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ તત્ત્વાન્યત્વવિરોધ ઇતિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ ।
ન ચ તે અત્યન્તમભાવસ્વભાવે, અવભાસમાનત્વાત્ । અતઃ સર્વં ખલુ વસ્તુ સદસત્સ્વભાવાતીતમ્ । અતો ભાવમભાવં વા સ્વભાવમાશ્રિત યત્તાવચ્ચોદ્યં તત્સર્વં નિરાધારમેવ । વસ્તુન્યેવ તાવદ્ વિધિર્વા પ્રતિષેધો વા સમ્ભવી । વિધિપ્રતિષેધાભાવે ત્વસદેવ । અત ઉભયં ખલ્લસત્સ્વભાવવિરુદ્ધમ્, નૈવ તદસદ્વસ્તુનિ [સમ્ભવતિ] ।
કસ્યચિદેકસ્યાપિ સ્વભાવસ્ય તત્રાસિદ્ધેઃ ઉભયાસત્સ્વભાવત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે । અતો નાસ્ત્યુભયાસત્સ્વભાવે કશ્ચન વિરોધઃ । અપેક્ષાવિશેષેણ સામર્થ્યાસામર્થ્યદિવિરોધો ઽપિ નૈવ સમ્ભવી, અસામર્થાદિનાં પરમાર્થસત્યાશ્રિતત્વેન સામર્થ્યાદીનાં ચ સંવૃતિસત્યાશ્રિતત્વેન વ્યવસ્થીયમાનત્વાત્ ।
માયાપુરુષાદિવત્ સર્વવસ્તુષુ ભ્રાન્તાભ્રાન્તજ્ઞાનાભ્યાં વ્યવસ્થાપનાત્ ક્ર્મશઃ સત્યદ્વયભેદો વ્યવસ્થાપ્યતે । માયાપુરુષાદૌ ભ્રાન્તૈર્યથા વ્યવસ્થીયતે, તથા સર્વવસ્તુષુ મિથ્યાકારેન જ્ઞાનેન યદારોપિતં તત્ સંવૃતિસત્યમિતિ વ્યવહ્રિયતે । માયાપુરુષાદૌ અભ્રાન્તૈર્યથા વ્યવસ્થીયતે તથૈવ સર્વવસ્તુષુ યઃ સ્વભાવઃ સમ્યક્પ્રમાણૈઃ સમ્પ્રતિપાદ્યતે, સ પરમાર્થસત્યમ્ । અતો માયાદિવ્યવહાર ઇવાપેક્ષાવિશેષેન સત્યદ્વયશ્રિતા ઇમે સર્વવ્યવહારા અવિરુદ્ધા એવેત્યવશ્યમભ્યુપેતવ્યમ્ ।
યદ્યેવં નાસ્તિ તદા તૈમિરિકાદ્યાલમ્બિતેષુ કેશાદિષુ વિજ્ઞાનવાદિનાં ચ દ્વયાભાસેષુ કિમિવેમાનિ ચોદ્યાનિ ન સ્યુઃ । ઇત્થં યદીમે કેશાદયઃ પરમાર્થતો ઽસન્ત એવ તદા કથમિવ તે સદ્રૂપેણાવભાસન્તે, કથમિવ ચ દેશકાલાવસ્થાનાં પૃથઙ્ નિશ્ચયઃ પરિગૃહ્યતે । ઉત્પાદાનુત્પાદાદયઃ સદસતી ચ પરસ્પરમેકસ્મિન્ નૈવ યુજ્યતે, યતો હિ તત્ર યથા કેશાદિષુ દ્વયાભાસેષુ ચ ભ્રાન્તાભ્રાન્તજ્ઞાનાભ્યાં વ્યવસ્થિતસ્વભાવસ્ય સંવૃતિપરમાર્થસત્યમાશ્રિત્ય સંવૃતૌ સત્ત્વં પરમાર્થે ચાસત્ત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે, યથા ચ તત્રાપેક્ષાવિશેષસ્તાવદવિરુદ્ધ એવ, તથૈવ સર્વવસ્તૂનાં સાદૃશ્યેન નેદં ચોદ્યં યુજ્યત એવ ।

યે ચ સંવૃતાવુત્પાદ ઇત્યભિદધતે, તેષામયમાશયઃ - યેન હેતુના યથોક્તભ્રાન્તનાં સંવૃતસ્વભાવાનાં વસ્તૂનાં નૈવ સમ્યગુત્પાદો જાયતે તથાપ્યુત્પત્તિસાદૃશ્યમુપદૃશ્યતે, અતસ્તેષાં બુદ્ધિમધિકૃત્ય સંવૃતાવુત્પાદો ભવતીત્યભિધીયતે । અત એવ ભગવતા ચાપ્યુક્તમ્ - "ભાવા વિદ્યન્તિ સંવૃત્યા" ઇતિ ।

પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાદિકં યદુક્તં તસ્યાયમર્થઃ સમ્યક્ શ્રવણચિન્તનભાવનોત્પન્નાનિ સર્વજ્ઞાનાન્યવિપર્યસ્તવિષયિત્વાત્પરમાનિ, તેષામર્થઃ પરમાર્થ ઇતિ । પ્રત્યક્ષેણ વ પરમ્પરયા વા કૃત ભેદા અપિ સન્તિ । તાભ્યાં સર્વાણિ વસ્તૂનિ અનુત્પન્નત્વેનૈવ જ્ઞાયન્તે । ઇત્થં પરમાર્થતો ઽનુત્પદ ઇતિ સમ્યગ્જ્ઞાનેન અસિદ્ધોત્પાદ ઇત્યેવ વક્ષ્યતે । અત ઉભે અપિ ન સ્તો ઽસમ્બદ્ધાભિધાને યદ્યેવં નાસ્તિ તદા ભવદ્ભિરપિ ઽસર્વાણિ વસ્તૂનિ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાનિઽ ઇત્યાદીનામર્થઃ કથમુપનીયતે, કથં વા ભવતાં સત્યદ્વયાશ્રિતો વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે । યદિ નિયતં શબ્દાર્થમતિરિચ્ય મિથ્યૈવ પરે દૂષ્યન્તે તદા સ્પષ્ટમસમ્બદ્ધામેવાભિધાનં પરિલક્ષ્યતે ।
અપરીક્ષ્યૈવ અવિકલ્પમાત્રમિત્યાદિ યદુક્તં તદપ્યસમ્બદ્દમેવ, યતો હિ ચિન્તનોત્પન્નસ્ય પ્રજ્ઞાતત્ત્વસ્યાવિપરીતત્વેન નિયતચિન્તનગતસમ્યક્પ્રમાણબલોત્પન્નં તથૈવ ભાવનાબલોત્પન્નમપિ કલ્પિતમેવોચ્યતે, યતો હિ તત્ત્વાર્થપ્રત્યક્ષસ્તાવત્ સમ્યગ્વિચારહેતુકસ્તન્નિષ્યન્દભૂતશ્ચ ભવતિ ।
યાનિ ખલુ તત્ત્વર્થપરાઙ્મુખનિ મિથ્યાકારોપગૃહીતાનિ જ્ઞાનાનિ, તાનિ સર્વાણિ તદ્વિપરીતત્વાદ્ અકલ્પિતાનીત્યુચ્યન્તે, તાનિ નૈવ નિર્વિકલ્પાનિ, નૈવ વ કલ્પનામાત્રરહિતાનિ । અતસ્તત્પ્રસિદ્ધસ્વભાવત્વાત્ સર્વાણિ મિથ્યાકારસ્વભાવાનિ વસ્તૂનિ સંવૃતિરિત્યભિધીયન્તે । ફલતો ઽકલ્પિતત્વે ઽપિ ન તાવન્નિર્વિકલ્પજ્ઞાનમ્, ન ચાનુમાનપ્રસિદ્ધાર્થસ્ય પરિહારઃ, નૈવ ચ વસ્તુતત્ત્વસ્વીકારઃ । નૈવાત્ર તાવદસન્નિષેધાભિલાષો ઽપિ । ઇત્થં દૂષણમિદં સર્વબાલપૃથગ્જનાન્ સંક્લેશયિતું શબ્દપ્રયોગમાત્રમેવ । અતો નૈવ તદ્ વિદુષાં સન્તોષકરમિતિ ।
[65] ઽસંવૃતિર્લોકપ્રસિદ્ધાઽ ઇત્યાદિકં યદુક્તં તચ્ચ દોષરહિતમેવ, સર્વેષાં લોકપ્રસિધાર્થાનાં સંવૃતિત્વેનાભ્યુપગમાત્ । નાપિ સર્વે ઽર્થાઃ સર્વેન્દ્રિયગોચરાઃ, કેનચિત્ કસ્યચિદેવ ગ્રહણાત્ । અતઃ કર્મફલાદીનાં પૃથક્શો નિયતવ્યવસ્થા યા અત્યન્તપરોક્ષા, સા સર્વથા સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યૈવ ગોચરા, ન તુ સામાન્યજ્ઞાનવિષયા । કેચન શાસ્ત્રરચયિતારઃ પ્રસિદ્ધિમતીત્ય કલ્પનાદિસ્વભાવત્વેનિપકલ્પિતં વસ્તુ મિથ્યાસંવૃતિસદિતિ કથયન્તિ, તત્તુ પ્રસિદ્ધાવપ્યસદિતિ । યત્તુ પ્રતીત્યસમુત્પદાનુકૂલત્વેન પરિકલ્પિતં તત્તુ" નાસ્તીહ સત્ત્વ આત્મા વા ધર્માસ્ત્વેતે સહેતુકાઃ" ઇત્યતઃ સંવૃતિસદેવેત્યુક્તમ્ । અતો વસ્તૂનમનેકત્વે ઽપિ પ્રણેતૃભિર્યદ્યપ્યનેકસ્વભવત્વેન કલ્પિતાનિ, તથાપિ તેષાં સ્વભાવે નૈવ પરસ્પરવિરોધઃ । [66] યચ્ચ ઽમાયાર્થઃ સંવૃત્યર્થઃઽ ઇત્યુક્તં તદપ્યસત્યાર્થે માયાર્થસ્ય સ્વીકારાદ્ દોષહિતમેવ, અત્યન્તાભાવસ્વભાવાભાવાત્ । અતો નાસ્ત્યસ્મિન્ પૂર્વોક્તો દોષો ઽપિ । નાપિ ચાત્ર સંક્લેશ્વ્યવદાનાપવાદદોષો ઽપિ, તસ્ય પૂર્વં નિરાકૃતત્વાત્ ।
માયાર્થસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનાર્થસ્વે જ્ઞાનવસ્તુનિ નૈવ પ્રસઙ્ગઃ, મિથ્યાકારોપગૃહીતત્વેનાવભાસનાત્, સત્યાસત્યયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાચ્ચ । મિથ્યાસ્વરૂપસ્યાપિ સત્યત્વેનાવભાસે સતિ નૈવ જ્ઞાનં ભ્રાન્તં સ્યાત્, તસ્મિન્નેકસ્વભાવો ઽપિ નૈવ યુક્તુરૂપઃ, એકસ્મિન્નેકસ્વભાવસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્ । અસત્યસ્વભાવસ્ય મિથ્યાત્વાદ્ ભ્રાન્તે સતિ નૈવ જ્ઞાનં સ્યાત્, તયોઃ સર્વાત્મના પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્, એકસ્મિન્નવયવાવયવિભાવસ્યાસમ્ભવાચ્ચ । અતો મિથ્યાસ્વભાવત્વાજ્જ્ઞાનસ્વરૂપે ઽન્તર્જ્ઞેયવાદિનાં મતે મહાન્ વિશેષો [ભેદઃ] જાયતે ।
[67] સંવૃતિઃ શબ્દમાત્રાત્મિકેત્યાદિ યદુક્તં તદપિ પૂર્વપક્ષરૂપેણ સ્વમતોપકલ્પિત્મેવ । અતસ્તન્નૈવ યુજ્યતે । સુગતમતેષ્વપિ જગદિદં શબ્દમાત્રમેવેત્યુક્તમ્ । યથોક્તમ્ સૂત્રે -
સૂત્રે સૂત્રે વિકલ્પોક્તં સંજ્ઞાનામાન્તરેણ ચ ।
અભિધનવિર્નિમુક્તભિધેયં ન લક્ષ્યતે ॥
યે તાવદભિધાનં વસ્તુભૂતમ્, અભિધેયં ચ તદતિરિક્તમિતિ કલ્પયન્તિ, તેષામેવં કલ્પયતાં મતનિષેધાર્યમેવાભિધેયં કલ્પનાયાં પ્રતિષ્ઠિતમિત્યુપદર્શિતં સંજ્ઞામાત્રે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યાદિના । સંજ્ઞા તાવદત્ર કલ્પનામાત્રાત્મિકૈવ, તસ્યામવભાસ્યમાનં નામૈવાભિધાનમ્, અર્થસ્ત્વભિધેયઃ ।
અતો ઽભિધાનાદતિરિક્તભિધેયં નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
કલ્પનાજ્ઞાને ઽવભાસ્યમાનમભિધાનમત્ર નામશબ્દેનાભિપ્રેતં, ન તુ શ્રોત્રવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયઃ શબ્દઃ તસ્યાભિધાનત્વાભાવાત્ । એતાવન્માત્રત્વે સતિ રૂપદીનાં સર્વે વિવિધાભાસા ન સેત્સ્યન્તિ, ન ચ સ્કન્ધાદીનાં વ્યવસ્થાપિ સેત્સ્યતિ । સૂત્રે ઽપિ પરમાર્થસત્યનિર્દેશસામર્થ્યેન સર્વેષાં જ્ઞાનજ્ઞેયાભિધાનાદીનાં સંવૃતિસત્યત્વેન નિર્દિષ્ટત્વાન્નૈવ તે શબ્દમાત્રત્વેન નિર્દિષ્ટા ઇતિ । આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"યદુત દેવપુત્ર, પરમાર્થસ્તાવત્ સર્વવ્યવહારાતીતઃ, યતો હિ નિર્વિશેષઃ અનુત્પન્નઃ અનિરુદ્ધઃ અભિધાનાભિધેયજ્ઞાનજ્ઞેયાદિરહિતઃ સ ઇતિ ।"
એતત્સામર્થ્યેન જ્ઞાનજ્ઞેયાભિધાનદયઃ સર્વે સંવૃતિસત્યત્વેનોપદર્શિતાઃ ઽસંવૃતિસત્યસ્ય પરમાર્થસ્વભાવનિવૃત્તત્વાત્ । અત એવાર્યાક્ષયમતિનિર્દેશસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"એતદાનુકૂલ્યેન લોકવ્યવહારસ્તાવજ્જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકઃ અક્ષરશબ્દૈર્નિર્દિષ્ટો ઽભિધાનાત્મક એવ સંવૃતિસત્યમિતિ વેદિતવ્યમ્, ન તુ અભિધાનાબિધેયમાત્રાત્મકમિતિ" । અન્યથા યત્ર ચિત્તસ્ય પ્રવૃત્તિરપિ નાસ્તિ, એવંવિધઃ પરમાર્થઃ સંવૃતિસત્યનિવૃત્તસ્વભાવ ઇતિ નિર્દેશો ઽપિ કથમુપપન્નઃ સ્યાત્ । તત્ર પરમાર્થત્વેન નિર્દિષ્ટાનામાર્થાનમવસ્તુભૂતાનાં સુભાષિતાદિવિભાગો ઽપિ નૈવ સુશક ઇતિ ચોદ્યં તાવત્ સિદ્ધસાધનમેવ । સર્વે ધર્માસ્તથાતાત્વેનૈકરસા એવ । તથાતાયાં નાસ્તિ કશ્ચનપિ વિભાગઃ । અતઃ સુભાષિતદુર્ભાષિતત્વેન યદિ તથતાસ્વભાવો નૈવ વિભાગાર્હસ્તદા નૈવાયં કશ્ચનાપિ દોષ ઇતિ ।
ઇત્યેવં યે તાથાગતાગમાઃ પ્રત્યક્ષપરોક્ષતયા પરમાર્તથાભિધાયકા દેહવતાં ચ હિતસુખજનકાસ્તે સુભાષિતાનીત્યુચ્યન્તે, તદ્વિપરીતાનિ ન સુભાષિતાનીતિ તેષાં ભેદઃ સિધ્યતિ । ભવન્મતાનુસારં તવન્નામ્નઃ પરિકલ્પિતસ્વભાવતયોપાદાનાત્ સુભાષિતાસુભાષિતરુપેણ કથં વ્યવસ્થા ક્રિયતે? અસ્મિન્ ભવતાં યદુત્તરમ્, અસ્માકમપિ તથૈવેતિ ગૌણમેવૈતત્ । યત્તાવચ્છબ્દાર્થેત્યાદિકમુક્તમ્, તદપિ નૈવ યુજ્યતે, શબ્દાર્થયોઃ સંવૃતિમાત્રત્વાભાવાત્ ।

[68] શબ્દાર્થો ઽપ્યસ્તીતિ નિર્દિશ્યતે, યતો હિ અભિધેયાદિસમસ્તવસ્તૂનિ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વેન માયાદિવત્ પરિકલ્પિતસ્વભાવાનિ । યથા અનેકે પુરુષાઃ પુરુષેતિશબ્દાર્થસામાન્યાકારસ્વભાવેન વ્યવસ્થાપ્યન્તે, તથૈવ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવાનિ વસ્તૂનિ કથં ન વ્યવસ્થાપયિતું શક્યન્તે? વિશેષતઃ કેવલં વસ્તુસ્વભાવ એવ શબ્દાર્થસામાન્યસ્વરૂપો ભવતીતિ યદુક્તં તત્ર કિમપિ કારણં નૈવ પશ્યામઃ । અનાદીતિ યદ્ વિશેષણં નાસ્તિ વસ્તુભૂતં તસ્યાપ્યસદિતિ સામાન્યવ્યવહારો દૃશ્યતે । સુખાદીનિ સ્વસંવેદ્યાં - નિત્ત્યાદિકં યદુક્તં તદપિ નૈવ યુજ્યતે, તેષાં સર્વેષાં સુખાદીનાં સંવૃત્યન્તર્ગતત્વાદિતિ પૂર્વં કૃત એવ નિર્દેશઃ । વસ્તૂનિ કેવલમનિદર્શનસ્વભાવાનિ એવ ભવિષ્યન્તીતિ યદુક્તં તત્રાપિ નાસ્તિ કાચન યુક્તિઃ, કેશોણ્ડુકદ્વિચન્દ્રાદિમિથ્યાસ્વભાવાનામપ્યનિર્વચનીયસ્વભાવેન દૃશ્યમાનત્વાત્ । સૂત્રે ઽપ્યભિધાનાભિધેયાદયઃ સંવૃતિકાઃ, ન તુ સત્સ્વભાવા નિર્દિષ્ટા ઇતિ પૂર્વમુક્તમેવ ।
અસ્ય સ્ત્રોતોભૂતં સૂત્રં પૂર્વં નિર્દિષ્ટમેવ ।
યે કેચન પરમાર્થં યદ્યપિ પ્રસજ્યમાત્રમિત્યભિદધતે, [કિન્તુ] સ તથા પ્રસજ્યમાત્રો ન ભવતિ । અનિશ્ચિતમેવ તસ્ય લક્ષણમ્ । યતાવત્ પરમાર્થે હ્યારોપિતસ્વભાવઃ સ સંવૃતિરેવ સ [પરમાર્થસ્તુ] સર્વપ્રપઞ્ચાતીતઃ । સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ - "મઞ્જુશ્રીઃ, કિં તાવત્ પરમાર્થસત્યમ્? મઞ્જુશ્રી - રાહદેવપુત્ર, યદિ પરમાર્થતઃ પરમાર્થસત્યં કાયવાક્ચિત્તનિષેધમાત્રસ્વભાવઃ સ્યાત્તદા સ પરમાર્થસત્યમિતિ સંખ્યાં ન ગચ્છેત્, તદા સ સંવૃતિરેવ સ્યાત્ । અપિ ચ, દેવપુત્ર, પરમાર્થતઃ પરમર્થસત્યં સર્વવ્યવહારાતીતમિતિ" ।
તેષુ વસ્તુવાસનાયા અપિ પૂર્વં કૃતનિષેધાત્ કેવલં સંવૃત્યન્તર્ગતાબ્યેવ તાન્યોતો ઽન્યતઃ પૂર્તિર્નૈવાવશ્યકી । યદિ પ્રમાણૈરભાવો નૈવ માયાદિભિર્ભિન્નસ્તથાપિ પરમાર્થતઃ સ્વતઃ સદિતિ નામ ક્રિયતે તદા સહર્ષં ક્રિયતાં સ્વૈરમુત્સવો ઽપ્યનુભૂયતામ્, કિન્તુ સ્વમતાનકૂલ્યેન કૃતાં વ્યવસ્થાં વસ્તૂનિ નૈવાનુવિદધતે । પ્રતીત્યસમુત્પન્નતા સ્વસંવેદ્યતા ચ નૈવ વસ્તૂનો હેતુર્ભવતિ, માયાકેશોણ્ડુકાદીનાં ભ્રાન્તત્વાત્ કુત્રાપિ સમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધત્વાચ્ચ । યદ્યપ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વે વસ્તૂનિ નૈવ દૃશ્યતે તદા તદદર્શનમન્યત્રાપિ તથૈવ સ્યાદિતિ કથનસમ્બદ્ધમેવ, સત્યપિ વ્યાપકે વૃક્ષે શિંશાપાસત્ત્વસ્યાનનિર્વાર્યત્વાત્ । અતઃ સુખાદીનિ તાવદવિપરીત્તત્વેનાસિદ્ધત્વાન્નૈવ નિર્વિવાદભૂતાનિ ।
[69] ક્ષણમાત્રાતિરિક્તત્વેનાસ્થિતત્વાદિત્યાદિકં યદુક્તં તદપિ નાસ્ત્યસ્વીકાર્યમ્, સ્વભાવતો ઽનિત્યત્વસ્યાનુપપન્નત્વાત્ । વસ્તૂનાં યદિ સમ્યક્ત્વં તદા સ્થિતત્વાસ્થિતત્વતોઃ પરસ્પરવિરોધો ઽપ્યનુપપન્ન એવેતિ પૂર્વં કૃતનિર્દેશાદિતિ । અતશ્ચલસ્વભાવત્વાદ્ વસ્તૂનિ તાવન્નિઃસ્વભાવત્વેન પ્રદર્શ્યન્તે, અત એવ ચ તાનિ સંવૃતિસ્વભાવાન્યુચ્યન્તે ।
યદિ ચલસ્વભાવાર્થઃ સંવૃત્યર્થસ્તદા નાસ્ત્યનિષ્ટાપત્તિઃ । તાનિ સર્વાણિ ચલસ્વભાવાનિ વસ્તૂનિ માયાદિવત્ પ્રકૃત્યા નિઃસ્વભાવલક્ષણરહિતાનિ, પરમાર્થસ્વભાવાનિ ચેતિ । સો ઽપિ [સ્વભાવ] તથાગતઃ સ્યાન્નવા સ્યાત્ સર્વદા સ્થિતત્વાન્નિત્યઃ, અતો નાસ્તિ સિદ્ધસાધનમ્ ।
[70] યદપિ અસત્યાર્થેત્યાદિકમુક્તં તદપિ સત્યશબ્દસ્યાર્થાનભિજ્ઞતયૈવોક્તમ્, ભ્રાન્તબુદ્ધિત્વાત્ સંવૃતેરિતિ પૂર્વં નિર્દેશાત્ । મિથ્યાકારતયોપગૃહીતત્વેન સ અસત્ય ઇત્યુક્તઃ । સમ્યક્તયા અસત્યે ઽપિ તસ્મિન્,સત્ય ઇવ પ્રસિદ્ધત્વાત્ તચ્ચિન્તનાધિકરેણ સત્યેતિ નામ્ના વ્યવહ્રિયતે । યદા સર્વાણિ જ્ઞાનજ્ઞેયાદીનિ સંવૃતિરિચ્યુચ્યન્તે, તદાપિ લોકપ્રસ્સિદ્ધયૈવ સત્યાનીત્યભિધીયન્તે, ન તુ સમ્યગ્જ્ઞાનાધિકારેણ, શબ્દમાત્રસ્ય અપેક્ષાવિશેષવશેન પ્રયુક્તત્વાત્ સત્યાસત્યયોઃ પરસ્પરવિરોધાભાવાત્ ।
વિપરીતાકારેણાવભાસિતસ્ત્વાત્ સંવૃતિસ્તાવદ્ વસ્તુત્વેન નૈવાભ્યુપેયતે, અન્યત્વાભાવાદિતિ પૂર્વમેવાવેદિતમ્ । તયા વ્યવસ્થિતં જગત્ તદધિકારેણ યતઃ સત્યમિત્યુચ્યતે, અતઃ સંવૃતિરવશ્યં વસ્તુતયા સ્વીકર્તવ્યેતિ યદુક્તં તસ્યાપ્યયુક્તત્વાત્ પ્રતિજ્ઞા નૈવ હાપયિતું શક્યા ।
[71] સંવૃતિઃ પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વા? યદિ પ્રમાણં તદા કથં સા સંવૃતિઃ? યદ્યપ્રમાણં તદા કથં તયા નૈરાત્મ્યં સાધયિતું શક્યમ્? - ઇતિ યદુક્તં તદપિ નૈવ યુક્તમ્ । યતો હિ યથા અનુમાનજ્ઞાનસ્ય મિથ્યાકારગ્રહણપ્રવૃતત્વાત્ સંવૃતિસ્વભાવત્વે ઽપિ અભીષ્ટર્થક્રિયાપ્રાપકત્વાત્ પ્રમાણત્વમભ્યુપગન્યતે તથૈવ સંવૃતિસ્વભાવસ્ય મિથ્યાત્વે ઽપિ યથાનુરૂપશ્રવણમનનાદિહેતુપરમ્પરાગતત્વાલ્લોકિકલોકોત્તરાથૈઃ સહાવિસંવાદાત્ પ્રમાણત્વમભીધીયતે, તદ્વિપરીતત્વે ત્વપ્રમાણમ્ । પ્રમાણાદિસર્વવ્યાવસ્થાસ્તવદ્ વ્યવહારેણૈવેતિ પૂર્વં પ્રસાધિતમેવ, અતસ્તા ગૌણા એવ ।
[72] યાનિ વિજ્ઞાનાદીનિ સંવૃતિબીજાનિ તાનિ પરમાર્થતો ઽઙ્ગીકર્ત્તવ્યાનીતિ યદુક્તં તન્ન યક્તિયુક્તમ્ । યદીમાનિ કારણમાત્રાણીતિ સાધ્યન્તે તદા સિદ્ધસાધનમેવ, યતો હ્યેતેષાં સ્વાનુરૂપહેતવસ્તાવદનાદિસંવૃતિરૂપા ઇતિ સ્વીક્રિયન્ત એવ, નેમાન્યહેતુકત્વેન પ્રતિજ્ઞાયન્તે ।
યદિ તદ્ બીજં પરમાર્થસિદ્ધમેકં ચેતિ તદા કુત્રાપિ તદન્વયાભાવાદનૈકાન્તિકમેવ । વૃક્ષાદ્યશેષસંવૃતિઓઇનાં યદ્યુત્તરોપાદાનહેત્વાનુકૂલ્યં ન પરિક્ષિષ્યન્તે તદા રમણીયતામાત્રમેવ દૃષ્ટં દૃષ્ટં સ્યાત્ । નાપિ વિરુદ્ધો હેતુઃ, યક્ષાનુરૂપબલેઃ સદ્ભાવાત્ સર્વાસ્તાઃ સંવૃતયો ઽસત્સ્વભાવાઃ પ્રસાધિતા એવ । અન્યથા [યદ્યેવં ન સ્યાત્] કથ તાઃ સંવૃતય ઇતિ । યદ્યસત્સ્વભાવાસ્તદા વીજાન્યપિ તદનુરૂપાવસ્તુભૂતન્યેવ, ન તે વસ્તુભૂતાનિ, તદ્વિરુદ્ધત્વાદ્ અસિદ્ધત્વાત્ પ્રમાણબાધિતત્વાચ્ચેતિ તા ગૌણા એવ ।
[73] વસ્તુસ્વભાવસ્તાવત્ સ્વીક્રિયત ઇતિ યદુક્તં તત્તુ યેન કારણેન વસ્તુસ્વભાવઃ સ્વીક્રિયતે તેન સત્યદ્વયભેદાનુધાનં કુત્રાપિ નૈવ સિધ્યતિ । અસત્યપિ વસ્તુસ્વભાવે અપરીક્ષ્યમાણાનિ રૂપદીનિ સિદ્ધાન્યેવ । તેષુ યે ઉત્પાદાદયઃ સમારોપ્યન્તે તે સંવૃતિસત્યત્વેન વ્યાવસ્થાપ્યન્તે । પ્રમાણૈઃ સમ્યઙ્ નિરુપ્ય અનારોપિતા યે તાવદનુત્પાદાદયસ્તે પરમાર્થસત્યતયા વ્યાહ્રિયન્તે । અતઃ પરમાર્થતો ઽસત્યપિ વસ્તુસ્વભાવે સત્યદ્વયં વ્યાવસ્થાપ્યત એવેતિ ગૌણા એવ ।
[74] યત્તાવદિદં ગૌણાં પરમાર્થમિત્યુક્તં તદપ્યસમ્બદ્ધમેવ, ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યલક્ષણાયાસ્તથાતાયા યુક્તિસઙ્ગતત્વાત્ । પરમો ઽપિ સા, આવરણપરિહારાર્થિભિરર્થ્યત્વાદર્થો ઽપિ સા । અવિપરીતસ્ય જ્ઞાનસ્ય અર્થ ઇતિ વિષય ઇતિ કૃત્વા સા પરમાર્થ ઇત્યુચ્યતે । યત્ખલુ વિષયિ લોકોત્તરં જ્ઞાનં તદન્યશ્બ્દાર્થપ્રયોગૈરપિ વ્યવહ્રિયતે । શ્રવણમનનભાવનોપજાતાયાઃ પ્રજ્ઞાયા અનુકૂલત્વાદ્ વ્યવહારેણૈવ સા એવમભિધીયતે ।

તત્ર યેન કારણેન પરમાર્થતત્ત્વલક્ષણભાવનયા યોગિભિરશેષસંક્લેશાન્ પરિહત્ય ઉત્તરોત્તરપ્રજ્ઞાદિવિશેગુણાંશ્ચધિગમ્ય મહાર્થત્વં પ્રસાધ્યતે, તેન ઽપરમઽ શ્બ્દપ્રયોગઃ સર્વથા યુજ્યત એવ । તદપિ લોકોત્તરં પરમં જ્ઞાનં સર્વકલ્પનાવિગતત્વાત્ સર્વધર્મનિરાભાસત્વાચ્ચ સ્વસંવેદ્યમનુપલમ્ભાત્મકં ચ, ન તૂપલમ્ભસ્વરૂપમ્ । યથોક્તમ્ -
ઽદેવપુત્ર, પરમાર્થસત્યં તાવત્ સર્વાકારપરમગોચરસર્વજ્ઞસ્તાપ્યતીતમ્ ।"
અનેન વસ્તુવિષયતઃ સમ્યગતીતત્વેન નિર્દેશાદાલમ્બનદર્શનસ્ય નિષેધ એવ કૃતઃ । પરમાર્થલક્ષણે યજ્જ્ઞાનાત્મકમિત્યુક્તં તદપ્યશેષસમ્પદાધારભૂતમેવ । અતો મહાર્થસાધકત્વાત્ પરમાર્થસ્તાવન્નાસ્તિ ગૌણઃ ।
અપિ ચ, યદ્યસ્તિ તાવદેકઃ તાવદેકઃ કશ્ચન ગૌણઃ પરમાર્થસ્તદા નિર્વાણં તાવત્ કીદૃશઃ પરમાર્થઃ? તત્ર કસ્યાપિ વસ્તુનઃ સમ્યક્તયા અર્થસ્વભાવસમ્ભવાભાવાત્ તદપિ કથમેભિશ્ચોદ્યૈરનવમર્દનીયં સ્યાત્ । અતસ્તત્ર યદ્ ભવતામુત્તરં તદસ્માકમપિ સમાનમેવ । પરમાર્થે વસ્તૂનિ તાવન્ન સન્તીતિ યદુક્તં તદપિ પરમાર્થમધિકૃત્ય જ્ઞાનાત્મકત્વં સમ્યગવિપરીતત્વેનાસદેવેત્યુક્તમ્ । એકેન ખલુ પ્રકારેણ પરમાર્થસ્તાવદસન્નિતિ યદુક્તં તત્તત્ત્વતો વિચારેણાસદેવેત્યર્થઃ ।
[75] સંવૃતિપરમાર્થયોરેકત્વમિતિ યદુક્તં તત્ર ભગવાન્ પરમાર્થલક્ષણં સંસ્કારલક્ષણેન સહ તત્ત્વતો નાન્યં નાનન્યમિતિ સ્વયમેવોક્તવાન્ । યથોક્તમાર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે -
"યદુત યદિ પરમાર્થલક્ષણમ્ સંસ્કારેભ્યો નાન્યં [અભિન્ન] સ્યાત્તદા સર્વે બાલપૃથગ્જનાઃ સત્યદર્શિનઃ સ્યુઃ । તતશ્ચ સર્વે પ્રાપ્તનિર્વાણાઃ સર્વજ્ઞાશ્ચ ભવેયુઃ । યથા ચ સંસ્કારાઃ સંક્લેશલક્ષણાસ્તથૈવ પરમાર્થો ઽપિ સંક્લેશલક્ષણઃ સ્યાત્ । તથા ચ યથા પરમાર્થઃ સર્વસંસ્કારેષ્વભિન્નસ્તથા સંસ્કારલક્ષણન્યપિ[અભિન્નાનિ] સ્યુઃ, કિન્તુ સંસ્કારલક્ષણાનિ ભિન્નાનિ, ફલતઃ પરમાર્થો નૈવાનન્યઃ । ભૂતાર્થપ્રાપ્તેરનન્તરં યોગિભિઃ પરમાર્થગવેષણં નૈવ યુજ્યત ઇતિ પરમાર્થસ્તાવત્ સંસ્કારેભ્યો નાસ્ત્યન્યો નાન્યો ઽપીતિ । અન્યથા સત્યદર્શિનાં સંસ્કારનિમિત્તમનભિભૂતમેવ સ્યાત્ । સંસ્કારનિમિત્તસ્યાનભિભાવાદ્ યોગિનસ્તાવન્નૈવ નિમિત્તબન્ધનાન્મુક્તાઃ સ્યુઃ । નિમિત્તબન્ધનૈરમુક્તત્વાન્ન ચ તે દોષ્ઠુલ્યબન્ધનાદપિ મુક્તાઃ સ્યુઃ । તસ્માદમુક્તત્વાન્નૈવ સ્યાત્ નિર્વાણસદ્ધિર્ન વાનુત્તરસુખાનુભૂતિરપિ । અપિ ચ, પરમાર્થલક્ષણં યદિ સંસ્કારલક્ષણેભ્યો ભિન્નં સ્યાત્તદા ન સ્યાત્ પરમાર્થઃ સંસ્કારાણાં સામાન્યલક્ષણમ્ ન ચ પરમાર્થલક્ષણં સંસ્કારાણાં નૈરાત્મ્યં નિઃસ્વભાવતા વા સ્યાત્, નાપિ સંક્લેશવ્યવદાનયોઃ પૃથગ્લક્ષણં સિધ્યેત્ । ફલતઃ શખસ્યં શુક્લત્વમિવ પરમાર્થલક્ષણમ્ સંસ્કારેભ્યસ્તત્ત્વાન્યત્વભ્યામનિર્વચનીયમેવેતિ" ।
વસ્તુતાયામેવ તાવત્તત્ત્વાન્યત્વકલ્પનં સમ્ભવતિ । પરમાર્થલક્ષણે તુ નિઃસ્વભાવત્વેન તત્ત્વાન્યત્વાભ્યં વસ્તુ નાભિધાતું શક્યતે । વસ્તુસત્ત્વે હિ તત્ત્વાન્યત્વબોધસ્ય સમ્ભવાન્ન તુ નિઃસ્વભાવે વસ્તુનિ તત્સમ્ભવઃ, અતો નાસ્તિ વિરોધઃ । જ્ઞાનાત્મકપરમર્થો ઽપિ સંવૃત્યા સહ તથતાલક્ષણે પરમાર્થાકારે એકત્વેન સ્વીક્રિયત એવ । યથોક્તમાર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ -
ઽકિં ભગવન્, અસ્તિ લોકસંવૃતિરન્યા, પરમાર્થો ઽપ્યન્યઃ? ભગવાનાહસુભૂતે, નૈવ લોકસંવૃતિરન્યા, પરમાર્થો ઽપ્યન્યઃ । યત્તાવલ્લોકસંવૃતેસ્તત્ત્વં તદેવ પરમાર્થસ્યાપિ તત્ત્વમિતિ" । જ્ઞાનાત્મકસ્તુ પરમાર્થો માયાદિભિરભિન્નત્વાત્ સમ્યક્સંવૃતિસ્વભાવશ્ચ તત્ત્વાવબોધાનુકૂલત્વાત્ પરમાર્થસ્વભાવશ્ચ । અતો ઽપેક્ષાવિશેષવશેન એકસ્મિન્નુભયસ્વભાવો નૈવ વિરુદ્ધઃ ।
[76] યત્તવદ્ ભવદ્ભિઃ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારપારિપૂરિર્દુષ્કરેત્યાદિકમુક્તં તદપિ નૈવ યુજ્યતે, અનેનૈવ તાવદ્ દર્શનેન સમ્ભારપરિપૂર્ણતાયા યુજ્યમાનત્વાત્ । ઇત્થં સમ્યગ્દૃષ્ટિસમુત્થિતા એવ દાનાદયઃ પરિસુદ્દહેતુસમુત્થિતત્વાદિષ્ટફલં વિશેષફલં ચાભિનિર્હરન્તિ, ન તુ વિપરીતસમુત્થિતાઃ, મિથ્યાદૃષ્ટિસમુત્થિતશીલાઙ્ગાદિવત્ ।
પરમાર્થતો દાનાદિવસ્તૂનામભાવાત્ તદુપલમ્ભો વિપરીત એવ, મરીચ્યાદિષુ જલોપલમ્ભવત્ । અતસ્તત્સમુત્થિતપારમિતાનં સર્વો ઽપિ પ્રયાસો મિથ્યાત્માત્મીયસમુત્થિતદાનાદિવદ્ અવિશુદ્ધહેતુસમુત્થિતત્વેનાત્યન્તં નિર્બલ એવ । ઉપલબ્ધિલક્ષનપ્રાપ્તાનાં દાનાદીનામનુપલબ્ધિસ્તાવત્ સમ્યગર્થત્વેન મરીચ્યાદિષુ જલાનુપલમ્ભૈવાવિપરીતૈવ । અતસ્તત્સમુત્થિતદાનાદયો મહાફલાઃ, સૂપચિતહેતુસમુત્થિતત્વેન સ્વસ્થબીજાભિનિર્હતાઙ્કુર ઇવ । અતો ઽનુપલમ્ભસમાશ્રિતેસુ દાનાદિષુ સમ્યદૃષ્ટિસમુત્થિતતયા વિદ્વજ્જનેષુ શ્રદ્ધૈવોત્પદ્યતે, ન ત્વન્યેષુ । યેન કારણેન દાનાદિષ્વપ્રવૃતેઃ પુણ્યાભાવસ્તાનિ દાતવ્યાદીનિ નૈવાત્યન્તમસદ્ભૂતાનિ, સંવૃતૌ તેષાં સદ્ભાવાત્ । નૈવ ચ સર્વદાનુપલમ્ભ એવ, અસમાહિતાવસ્થાયાં માયાદિવત્ તેષામુપલમ્ભો ઽપિ । તદાધિમુક્તિસમુદ્ભૂતાનુપલબ્ધુ તાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્ત એવ । યથોક્તં ભગવતા
કથં ભગવન્, ઉપાકુશલા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દાનં દત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિસમ્પદયન્તિ? ભગવાનાહ - સુભૂતે, બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દાનં દત્વા પરિત્યજન્તિ તદા માયાબુદ્ધિરેવ ટેષાં દાને સૂપતિષ્ઠતીતિ" વિસ્તરઃ ।
અત એવ ભગવન્ યે બોધિસત્ત્વા ભવન્તિ, માયાદિવદધિમુક્ત્યા અર્થિજનેભ્યઃ પુત્રાદીનાં પરિત્યાગો રોચતે । સમાપત્ત્યવસ્થાયં તુ દાનાદીનામત્યન્તમનુપલમ્ભ એવ । તદા તે તત્પ્રવૃત્તિં નૈવાશ્રયન્તે, સમાહિતાવસ્થાયાં દાનાદીનામુપેક્ષ્યમાણત્વાત્ । કિન્તુ પૃષ્ઠલબ્ધાવસ્થાયાં તાવત્ તે પ્રવર્તન્ત એવ । આર્યરત્નકૂટસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -

"ભિક્ષવઃ, બોધિસત્ત્વૈર્દાનાદીનાં સ્વભાવોપલમ્ભો નૈવ કર્ત્તવ્યઃ, અદાનમપિ નૈવાચરિતવ્યમ્" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
અત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાદિષ્વપિ શૂન્યતાધિમુક્તસ્ય અનુપલમ્ભાશ્રિતાનિ દાનાદીનિ બૃહત્ફલાનિ પરિપૂર્ણાનિ ચેત્યુક્તાનિ । યથોક્તં તત્રૈવ -
"તત્કિં મન્યતે સુભૂતે, સુકરં પૂર્વસ્યાં દિશિ આકાશસ્ય પ્રમાણમુદ્ગૃહીતુમ્? સુભૂતિરાહ નો હીદં ભગવન્ । એવમેવ સુભૂતે, યો બોધિસત્ત્વો ઽપ્રતિષ્ઠિતો દાનં દદાતિ, તસ્ય સુભૂતે, પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરં પ્રમાણમુદ્ગૃહીતુમ્ ।"
દાનશબ્દો ઽત્ર ષટ્પારમિતાવાચકઃ, ષટ્દાનપારમિતા ઇત્યુક્તત્વાત્ । આર્યરત્નાકરસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ - "બોધ્યર્થમનુતિષ્ઠદ્ભિઃ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવા જ્ઞેયાઃ । તત્ર દાનમપિ નિઃસ્વભાવત્વેન જ્ઞાયતે । ઉપાદાતા ચ નિઃસ્વભાવત્વેન જ્ઞેય, દેયમપિ નિઃસ્વભાવમિતિ જ્ઞેયમ્, પરિણામનાપિ નિઃસ્વભાવેતિ જ્ઞેયા, યસ્ય ખલુ પરિણામના ક્રિયતે, તદપિ નિઃસ્વભાવત્વેન જ્ઞેયમ્ । યદર્થં હિ પરિણામના વિધીયતે તદપિ નિઃસ્વભાવત્વેનૈવ જ્ઞેયમ્ । તત્ કિમર્થમ્? દાનં તાવદ્ દાનસ્વભાવેન શૂન્યમ્ । તથૈવ ઉપાદાતા દેયં દાનફલં પરિણામના બોધિશ્ચેતિ તત્તસ્વભાવેન શૂન્યા ઇતિ યોગઃ કરણીયઃ । એવં હિ શૂન્યતાધિમુક્તસ્યાપ્રમેયૈશ્ચિન્તનૈર્દાનપારમિતા પરિશુદ્ધા ભવતિ, તદ્ દાનં ચ દાનપારમિતેતિ સંજ્ઞાં પ્રતિલભતે, ન તુ કદાપિ મલિના ભવિષ્યતિ" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
ઇત્યેવમનુપલમ્ભસમાશ્રિતાનિ દાનાદીનિ બૃહત્ફલાનિ વિશુદ્ધાનિ ચ ભાન્તિ । તતશ્ચ અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિસ્તાવત્ કરતલસ્થિતેવ ભવતિ, ઉપલમ્ભાવકાશો ઽપિ દૂરત એવ સ્થિતઃ ।
[77] સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવા ઇતિ યદુચ્યતે, તસ્ય તાવત્કો ઽર્થઃ? યદ્યાત્મનાસત્ત્વાન્નિઃસ્વભાવાસ્તદા સિદ્ધસાધનમેવેતિ યદુક્તં તદપિ યદ્યાત્મના ઽસત્ત્વાન્નિઽ સ્વભાવત્વેન વ્યવસ્તાપ્યતે તદા ન ચ વિરુદ્ધત્વં નાપિ સિદ્ધસાધનમિતિ । યતો હિ યદિ વસ્તુનઃ સ્વભાવો ઽવિપોઅરીતતદા પરાપેક્ષયા તત્સત્ત્વમ્ તત્સત્ત્વમ્ આદિતશ્ચાસત્ત્વં નૈવોપપદ્યતે, એકસ્મિન્ સદસત્ત્વયોઃ ક્રમેણાપિ વિરોધાત્ । ફલતસ્તાવદિમાનિ વસ્તૂનિ પરમાર્થતઃ સ્વભાવેન પરાપેક્ષિતાનીત્યતો નિઃસ્વભાવન્યેવ । ન હિ સ્વભાવસ્ય કૃતકત્વં નામ યુજ્યત ઇતિ પૂર્વં કૃતનિર્દેશાત્ । ન ચૈસાં પરમાર્થતઃ પરાપેક્ષયાપિ સત્ત્વમિતિ પૂર્વમેવ પ્રસાધિતમ્ । અતઃ કથમિવ સિદ્ધસાધનમ્ । વ્યવહારે તાવદિમાનિ પરમાશ્રિત્ય પ્રવર્તન્તે, અતો નિત્યસત્ત્વાદીનામપિ નસ્તિ પ્રસઙ્ગઃ । એવમેવ યદિ વસ્ત્વાદીનિ પ્રકૃતિતઃ સસ્વભાવાનિ તદા સ્વાત્મનાસત્ત્વં સ્વભાવેન ચ સત્ત્વં નૈવોપપદ્યતે, વિરુદ્ધત્વાત્ । એકસ્મિન્ વતૂનિ સત્ત્વાસત્ત્વસ્થિતાસ્થિઓતત્વાદયઃ પરસ્પરવિરુદ્ધધર્મા નૈવ યુજ્યતે । અતઃ સ્વાત્મનાસત્ત્વાન્ સ્વભાવતશ્ચાસ્થિતત્વાત્તાનિ [વસ્તૂનિ] નિઃસ્વભાવત્વેનૈવ સુસ્પષ્ટતયાભિવ્યજ્યન્તે । ફલતઃ કથમિવ સિદ્ધસાધનં સ્યાત્ । પરિકલ્પિતાત્મના સ્વભાવતો ઽસત્ત્વં તદા નૈવ સિદ્ધસાધનમિતિ પૂર્વમેવ પ્રસાધિતમ્, પ્રમાનબાધિતત્વાત્ પરિકલ્પિતસ્વભાવસ્યેતિ ।
વસ્તૂનામુત્પત્તિરપિ પરમાર્થતઃ પ્રમાણબાધિતૈવ । સા ચ સંવૃત્ય યુજ્યતે, ન તુ ગ્રહ્યગ્રાહકસ્વભાવતયા । યચ્ચાર્યાણાં પરમજ્ઞાનગોચરં વસ્તૂનામવિપરીતં સ્વલક્ષણં તદપિ નૈવ સદિતિ યુક્ત્યગમાભ્યાં પૂર્વં પ્રતિપદિતમેવ । યા ચ સંક્લેશવ્યવદાનવ્યવ્સ્થા, સાપિ નૈવાવિપરીતસ્વલક્ષણસમાશ્રિતા । ભગવતાપિ વ્યવહારસત્યાશ્રિતત્વેનૈવાસ્યાઃ વ્યવસ્થાયા નિર્દિષ્ટત્વાદિત્યપિ પૂર્વમેવાવેદિતમ્ ।
[78] સર્વાણિ તાવદ્ વસ્તૂન્યાદિત એવ્ નોત્પન્નાનિત્યતો ઽનુપન્નાનીતિ યદુક્તં તત્ર નૈવ સિદ્ધસાધનાદયો દોષાઃ પ્રવર્તન્તે, યતો હિ સર્વે ધર્માઃ પરમાર્થતો ઽનાદિકાલદેવ પ્રશાન્તત્વાદનુત્પન્ના ઇત્યભ્યુપગમ્યન્તે, ન તુ સંસારસ્યાનાદિમાત્રતયા, ન ચાપિ પૂર્વનિરુદ્ધસ્ય અનુત્પત્તિકતયા । અપિ ચ, ભગવતા બાલપૃથગ્જનાનાં સન્ત્રાસપરિવર્જનાર્થમેભિરપિ પ્રકારૈર્વસ્તૂનામનુત્પત્તિઃ સન્દર્શિતા, ન તુ ઇયન્માત્રેણૈવેત્યવધાર્યતે, સ્વપરાદિભિરનુત્પાદસ્ય પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટત્વાદિતિ ।
પરિકલ્પિતાત્મના સ્વાત્મના વનુત્પાદે ઽપિ નૈવ સિદ્ધસાધનમિતિ નિર્દિશ્યતે । માયાદિવદ્ વ્યવહારતયોત્પત્તેરભ્યુપગમો ઽપિ સર્વથાનુત્પન્નત્વેન, નૈવાનુત્પત્તેરભ્યુપગમો ન વા પરમાર્થતો ઽનુત્પતેરભ્યુપગમઃ । અતો નાસ્તિ દર્શનાદિવિરોધો ઽપિ । સર્વે તાવદ્ ધર્મા ધર્મધાતુલક્ષણાયાં નિઃસ્વભાવતાયાં સમરસત્વેન તથાતાકારતયા નૈવ વિશેષોત્પત્તિરિત્યતો ઽનુત્પત્તિરભ્યુપગમ્યતે, તથાપિ નૈવ તત્ર સિદ્ધસાધનમિતિ । લોકપ્રસિદ્ધમપિ સ્વભાવમાલોચ્ય વિશેષોત્પત્તિર્નાસ્તિત્યપિ નૈવોચ્યતે, અતો નાસ્તિ દર્શનાદિવિરોધો ઽપિ । યદ્યપ્યુત્પત્તિક્રિયાલક્ષણરહિતત્વાદ્ ઈશ્વરાદિતો ઽનુત્પન્નાત્વાદ્ વાનુત્પત્તિઃ સ્વીક્રિયન્તે, તથાપિ નૈવ તન્માત્રતયૈવેતિ, અપિ તુ યથા પૂર્વમુક્તં તથાત્વેનૈવાસ્વીક્રિયન્તે । યે તાવદનેકસૂત્રવિરોધ ઇતિ કથયન્તિ, તેભ્યઃ પૂર્વમેવ દત્તમુતરમ્ ।
[ત્રિયાનસાધનમ્] યદપિ સાધનવિશેણ યાનત્રયસિદ્ધયનુમાનં શ્રદ્ધાવિશેષેણ ચ ગોત્રવિશેષાનુમાનં નિર્દિષ્ટં તેનાપિ યનત્રયં સાધયિતું ન શક્યતે । અનેન તાવદપરિમિતા યાનભેદાઃ સ્યુઃ । પુનશ્ચનેન યાનત્રયસાધનાનુમિતસ્ય ગોત્રત્રયસ્યાપિ નિશ્ચિતાવબોધો નૈવ કર્તું શક્યઃ, અપરિમિતગોત્રભેદાવબોધાત્ । સૂત્રે ઽપિ - "એવં હિ સતિ અપરિમિતસ્ય યાનભેદસ્ય યનભેદસ્યપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્" - ઇત્યુક્યમ્ ।
યેન ખલુ કારણેન સત્ત્વેષુ ગોત્રભેદાનુમાનસ્ય નિયતા સિદ્ધિઃ નિયતશ્ચ શ્રદ્ધભેદાબોધઃ પ્રતીયતે, તે ઽપ્યકલ્યાણમિત્રસંસર્ગેણ અકારણમેવ પરદુઃખમભિનન્દન્તો દૃશ્યન્તે । એવમેવ યે ઽકારણમેવ પરદુઃખમભિનન્દનાર્થામાલમ્બન્તે, તે ઽપિ કલ્યાણમિત્રસમ્પર્કાદિના કેવલં પરહિતચિન્તને પ્રવર્તમાના અવલોક્યન્તે । યે કલ્યાણમિત્રસમ્પર્કાદિના કેવલં પરહિતચિન્તને પ્રવર્તમાના અવલોક્યન્તે । યે ખલ્વલ્પમાત્રકે સ્વસુખે હિતે ચાસજ્યમાનાઃ પરેષુ દૌર્મનસ્યં ધારયન્તિ, તે ઽપિ પરેષુ દૌર્મનસ્યવિપરીતત્વેનાપ્યવલોક્યન્તે । યે તાવત્ ભવસુખભિલાષેણ પુણ્યાનિ સમ્પાદયન્તિ, તે ઽપિ ભવસુખેચ્છવિપરીત્ત્વેન સમ્યક્કાર્યાણ્યનુતિષ્ઠમાના અપિ દૃશ્યન્તે । ઇત્થં સાધનાનામનિયતત્વાવબોધાત્ શ્રદ્ધાયા અનૈયત્યમનુમીયતે । ફલતતસ્તત્રાનુમાનેન ગોત્રભેદસ્યાપ્યનિયતસ્વભાવો ઽવબુધ્યતે । અતો ગોત્રભેદસ્યાપ્યનિયતતયા કથં તાવદ્ યાનત્રયનિશ્ચયઃ સાધયિતું શક્યઃ ।
સત્ત્વનાં વિવુઇધાશયવશેનાપિ ગોત્રભેદો નિશ્ચેતું ન શક્યતે । યાનિ તાવત્ પઞ્ચાભિસમયગોત્રાણિ તાન્યપિ એકનિશ્ચયાભિપ્રાયેણૈવ નિર્દિષ્ટાનિ, ન ત્વાત્યન્તિકતાયા । તસ્મિન્નેવ હિ સૂત્રે ગોત્રાણ્યનાત્યન્તિકતયૈવ નિર્દિષ્ટાનિ । તથા હિ -

ઽસર્વકુશલમૂલોત્સર્ગેચ્છન્તિકો હિ મહામતે, પુનરપિ તથાગતાધિષ્ઠાનાત્ કદાચિત્ કર્હિચિત્ કુશલમૂલાન્ વ્યુત્થાપયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત અપરિત્યક્તા હિ મહામતે, તથાગતાનાં સર્વસત્ત્વાઃ" ઇતિ ।
ફલતસ્તથાગતાધ્ષ્ઠાનેન તાવદપરે ઽપ્યનુત્તરબોધૌ પ્રણિદધત ઇતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । યસ્તાવદ્ અક્ષયમતિનિર્દેશસૂત્રે યાન્ત્રયનિર્દેશઃ, સો ઽપિ નૈવાધારભૂતઃ, યતો હિ તથાગતા લોકસ્ય વિવિધાશયવશેન વિવિધાનિ યાનાનિ નિર્દિશન્તો ધર્મોપદેશે પ્રવર્તન્તે, ન તુ યનત્રયમાત્રતયા । એવમેવ આર્યગણ્ડવ્યૂહેસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"શ્રીવૈરોચનખ્યે લોકધાતૌ તથાઅતસમન્તજ્ઞાનરત્નાર્ચિશ્રીગુણકેતુરાજેન અભિસમ્બોધિરધિગતા, તદનન્તદમેવ તેન અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ શ્રાવકભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ નિર્યાણાયાં ભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ ઇન્દ્રિયપરિશુદ્ધિપ્રભાવનાનિર્યણાયં બૌધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ વિમલપરાક્રમધ્વજાયાં બોધૌ પરિપાચિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ બુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ બલસમતાસમુદાચારાનુગમનિર્યાણાયાં બૌધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ સર્વત્રાનુતદ્ધર્યભિસમ્ભિન્નનયયાનનિર્યાણાયાં બૌધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ ચર્યાપ્રયોગસમવસરણનયનિર્યાણાયાં બૌધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રેમેયઃ સત્ત્વાઃ સમાધિપ્રસ્થાનનયનિર્યાનાયાં બૌધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ સર્વારમ્બણવિષયપરિશુદ્ધિમણ્ડલનયનિર્યાણાયાં બૌધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ બોધિસત્ત્વબૌધૌ ચિત્તમુત્પાદિતાઃ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ બોધિસત્ત્વમાર્ગે પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
ભગવતાપિ બાલજનપ્રવેશાર્થં યાનભેદો વ્યવસ્થાપિતઃ, ન તુ નીતાર્થતયા નિદિષ્ટઃ । અત એવ અર્યલઙ્કાવતારે ઽપ્યુક્તમ્ -
"દેવયાનં બ્રહ્મયાનં શ્રાવકીયં તથૈવ ચ ।
તથાગતં ચ પ્રત્યેકં યનાનેતાન્ વદામ્યહમ્ ॥
યાનાનાં નાસ્તિ વૈ નિષ્ઠા યાવચ્ચિત્તં પ્રવર્તતે ।
ચિત્તે તુ વૈ પરાવૃત્તે ન યાનં ન ચ યાનિનઃ ।
યાનવ્યવસ્થાનં નૈવાસ્તિ યાનભેદં વદામ્યહમ્ ।
પરિકર્ષણાર્થં બાલાના યાનભેદં વદામ્યહમ્" ॥
અત એવ આર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્રાદૌ એકયાનનિર્દેશો નૈવ નેયાર્થ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ તથા હિ -
"એવં રૂપેષુ શારિપુત્ર, કલ્પસંક્ષોભકષાયેષુ બહુસત્ત્વેષુ લુબ્ધેષ્વલ્પકુશલમૂલેષુ તદા શારિપુતર્, તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાં ઉપાયજૌશલ્યેન તદૈવૈકં બુદ્ધયનં ત્રિયાનનિર્દેશેન નિર્દિશન્તિ" ।
પુનશ્ચ
"ઇમેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શ્રદ્દધાધ્વં મે શારિપુત્ર, પત્તીયતાવકલ્પયત । ન હિ શારિપુત્ર, તથાગતાનાં મૃષાવાદઃ સંવિદ્યતે । એકમેવેદં શારિપુત્ર, યાનં યદિદં બુદ્ધાયાનમ્" ।
પુનશ્ચ
યે ભુન્તિ હીનાભિરતા અવિદ્વસૂ અચીર્ણચર્યા બહુબુદ્ધકોટિષુ ।
સંસારલગ્નશ્ચ સુદુઃખિતાશ્ચ નિર્વાણ તેષામુપર્દર્શયામિ ॥
ઉપાયમેતં કુરુતે સ્વયમ્ભૂ બૌદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રબોધનાર્થમ્ ।
ન ચાપિ તેષાં પ્રવદે કદાચિદ્ યુષ્મે ઽપિ બુદ્ધા ઇહ લોકિ ભેષ્યથ ॥
કિં કારણં કાલમવેક્ષ્ય તાયી ક્ષણં ચ દૃષ્ટ્વા તતુ પશ્ચ ભાષતે ।
સો ઽયં ક્ષણો અદ્ય કથઞ્ચિ લબ્ધો વદામિ યેનેહ ચ ભૂતશ્ચયમ્ ॥
બૌદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશનાર્થં લોકે સમુત્પદ્યતિ લોકનાથઃ ।
એકં હિ યાનં દ્વિતિયં ન વિદ્યતે ન હીનયાનેન નયન્તિ બુદ્ધાઃ ॥
પ્રતોષ્ઠિતો યત્ર સ્વયં સ્વયમ્ભૂર્યચ્ચૈવ બુદ્ધં યથ યાદૃશં ચ ।
બલાશ્ચ યે ધ્યાનવિમોક્ષ ઇન્દ્રિયાસ્તત્રૈવ સત્ત્વા પિ પ્રતિષ્ઠાપેતિ ॥
માર્ત્સર્યદોષો હિ ભવેત મહ્યં સ્પૃશિત્વ બોધિં વિરજાં વિશિષ્ટામ્ ।
યદિ હીનયાનસ્મિ પ્રતિષ્ઠપેયમેકં પિ સત્ત્વ ન મમેતુ સાધુ ॥
એકં હિ યાનં દ્વિતિયં ન વિદ્યતે તૃતીયં હિ નૈવાસ્તિ કદાચિ લોકે ।

અન્યત્રુપાયા પુરુષોત્તમાનાં યદ્યાનનાત્વુપદર્શયન્તિ ॥
તત્ર પ્રજ્વલિતગૃહાન્તઃસ્થિતાન્ બાલજનાન્ બહિર્નિષ્કાસયિતુમુપાયભૂતસ્ય વાહનવિશેષસ્ય દૃષ્ટાન્તદ્વારા, તદ્વદેવ રત્નદ્વીપસ્થિતં નાયકપુરુષં નિવર્તયિતુમુપાયભૂતસ્ય મધ્યે ઽરણ્યં નગરનિર્માણસ્ય ચ દૃષ્ટાન્તદ્વારા ભગવાન્ ઉપાયભૂતાનિ યાનિ ત્રીણિ યાનાન્યુપદિષ્ટવાન્, સ તાવન્નેયાર્થ એવ । આર્યબોધિસત્ત્વગોચરોપાયવિષયવિકુર્વણનિર્દેશે નામ મહાયાનસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"મઞ્જુશ્રીઃ, તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે યાનેનૈકેન નિર્યાસ્તીતિ તદ્ યાનં તાવત્ સારવત્ સ્યાદિતિ । નાસ્માસુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનવ્યવસ્થા । કથમિતિ ચેત્? તથાગતા હિ નાનાત્વસંજ્ઞાવિરાહિતા ઇતિ હેતોઃ ।
યદિ મઞ્જુશ્રીઃ, તથાગતાઃ કસ્મૈચિન્મયાનં નિર્દિશેયુઃ, કસ્મૈચિત્ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમ્, કસ્મૈચિચ્ચ શ્રાવકયાનં નિર્દિશેયુસ્તદા તથાગતસ્ય તાવચ્ચિત્તમ્ અપરિશુદ્ધમભિનિવેશજુષ્ટં ચ સ્યાત્ । પ્રાદેશિકી ચ તસ્ય મહાકરુણા સ્યાન્નાનાત્વસંજ્ઞા ચ । ધર્મમુષ્ટિશ્ચાચાર્યસ્ય સ્યાત્ । અપિ ચ, મઞ્જુશીઃ, યેભ્યશ્ચ સત્ત્વેભ્યો ઽહં ધર્મમુપદિશામિ તે સર્વે બોધિનિયતા મહાયાનપરાયણાઃ સર્વજ્ઞતાભિનિર્હતાઃ પક્ષૈકનિષ્ઠાશ્ચ ભવન્તિ । તદિત્થં સર્વજ્ઞતમનુપ્રાપ્નુવન્તીતિ । અતો નાસ્માસુ યાનવ્યવસ્થેતિ । મઞ્જુશ્રીઃ, યા હિ યાનવ્યવસ્થાભિધીયતે, તયા સર્વજ્ઞેન ભૂમેર્વ્યવસ્થા કૃતા, પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થા કૃતા, અલ્પસત્ત્વસમૂહસ્ય અપ્રમેયસત્ત્વસમૂહસ્ય ચ વ્યવસ્થા કૃતા । ધર્મધાતોરસમ્ભેદાદ્ યાનભેદો ઽપિ તાવન્નાસ્તિ । અનેન હિ પ્રસ્થાનદ્વારં પ્રદર્શિતમ્ । પ્રસ્થાનનિર્દેશો ઽપિ તાવત્ સંવૃતિરેવ, ન તુ પરમાર્થઃ । અત એકમેવ યાનમ્, ન દ્વિતીયમિતિ ।"
આર્યશ્રીમાલાસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"યચ્ચ પરિનિર્વાણં યાનિ ચ ત્રીણિ યાનાન્યુપદિષ્ટાનિ તત્સર્વં તથાગતાનામુપાયમાત્રમ્, એકયાનાવબોધેન અનુત્તરસમ્યક્સંબોધેરધિગમાત્ ।" અત એવ એકયાનનિર્દેશસ્તાવદાભિપ્રાયિક ઇતિ વચનસ્ય ધર્મધાતુલક્ષણે સર્વયાનાનાં સમત્વાદેકયાનમિતિ કથનં તાવન્નાસ્ત્યાર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકાદ્યનુકૂલમિતિ નિયતં વિદ્વદ્ભિરવધાર્યમ્, નૈવ તદભિપ્રાયવશાદુક્તમિતિ જ્ઞેયમ્ । આર્યદશધર્માદૌ યાનત્રયનિર્દેશસ્તુ ઉપાયસ્વરૂપત્વાદ્ વિનેયજનેભ્યઃ સ એકયાનનિર્દેશાભિપ્રાયેણૈવ વિહિત ઇત્યેવ નિશ્ચેયમ્ । અતો યાનત્રયનિર્દેશસ્તાવદ્ બુદ્ધનામુપાયમાત્રમ્, ન તુ વાસ્તવિક ઇત્યતો વિનેયજના નૈવ તેષુ પ્રવર્તન્તે । મહાયાનસૂત્રાકઙ્કારે હિ - એકસ્ય યાનસ્ય ચ યા હિ દેશના તદાનુકૂલ્યેન પ્રયોજનેન સા । ઇતિ યદુક્તં તચ્છ્રાવકાણાં યદ્યનુશયસમુચ્છેદો જાયેત તદા જાતેરપિ સર્વથોપચ્છેદાદ્ અનેકજન્મપરમ્પરાસમુદાગતં બુદ્ધાત્વં કથં નામ સાધ્યં સ્યાદિતિ કથનં તુ તેષાં જાતેઃ સર્વથોપચ્છેદસ્યાસિદ્ધત્વાન્નૈવ યુક્તમ્ । આર્યશ્રીમાલાસિંહનાદસૂત્રે ચોક્તમ્ -
"અર્હતો ઽપિ વિનાશસદ્ભાવાત્તત્સંત્રાસેન તાવદર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા અપિ ભગવતઃ શરણં પ્રતિપદ્યન્તે, સોપધિશેષધર્મિત્વાદ્ ભગવન્ શ્રાવકાર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્, જન્મક્ષયાભાવાચ્ચ ભગવન્, તેષામ્ । અતો ભવત્યેવ તેષાં જન્મ । ભવન્ત્યેવ તે સોપધિપેષાઃ, નૈવ જન્મતા, અપિતુ કર્મણાં પારિપૂરેરભાવાદ્ બહુકરણીયાવશેષાચ્ચ । યદિ નૈવ તે તેષાં પરિહારં કુર્વીરન્ તદા સન્ત્યનેકે નિર્વાણધાતોરપસારકાસ્તેષુ પ્રહાતવ્યધર્મા..." ઇતિ વિસ્તરઃ ।
યશ્ચ જાતિક્ષય ઇત્યાદિના ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનયોઃ સમુદ્ભવસ્તસ્ય નેયાર્થત્વં તુ તમિન્નેવ સૂત્રે નિર્દિષ્ટમ્ । તથા હિ -
"ભગવન્, અર્હન્તાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વિમુક્તિં યાવદ્ યત્ પ્રત્યેક્ષણાજ્ઞાનં યાશ્ચાશ્વાસાધાયિકાશ્ચતસ્ત્રો ઽનુસ્મૃતયસ્તત્ સર્વમાભિપ્રાયિકમ્, યાનાનાં નેયાર્થત્વેન વિભાગં કૃત્વા વ્યાકરણાત્ । ભગવત્, તત્કિમર્થમિતિ ચેત્? દ્વિધા ભવતિ ચ્યુતિઃસમુચ્છેદિકા ચ અચિત્યપરિણામિની ચેતિ । તત્ર સમુચ્છેદિકા ચ અચિન્ત્યપરિણામિની ચેતિ । તત્રસમુચ્છેદિકા તાવચ્ચ્યુતિઃ પ્રતિસન્દધતાં સત્ત્વાનામેવ । ભગવન્, અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વશિતાપ્રાપ્તબોધિસત્ત્વાનાં ચ મનોમયકાયસ્ય ચ્યુતિસ્તુ બોધિમણ્ડપર્યન્તમ્ અચિન્ત્યપરિણામિન્યેવ ભવતિ । ભગવન્, અનયોર્દયોશ્ચ્યુત્યોઃ સમુચ્છેદચ્યુતેરધિકારે તાવદર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં જાતિક્ષયો જાયત ઇતિ પ્રતીયતે........ ઇતિઽ વિસ્તરઃ ।
અનયોસ્તાવચ્ચ્યુત્યોરવિદ્યાવાસભૂમિપ્રત્યયૈરનાસ્ત્રવકર્મહેતુભિઃ સમુદ્ભૂતા જાતિસ્તુ ભવત્યેવેતિ નિર્દિષ્ટમ્ । તથા હિ -
"ભગવન્, યદુત ઉપાદાનપ્રત્યયાઃ સાસ્ત્રવકર્મહેતુકાસ્ત્રયો ભવાઃ સમ્ભવન્તિ । એવમેવ ભગવન્, અવિદ્યાવાસભૂમિપ્રત્યયા અનાસ્ત્રવકર્મહેતુકા અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વશિતાપ્રાપ્તાનાં બોધિસત્ત્વાનાં ચ મનોમયાસ્ત્રયઃ કાયાઃ સમ્ભવન્તિ.....ઇતિ" વિસ્તરઃ ।
આર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે ચાપિ નિર્દિષ્ટં યદ્ ધાતુત્રયાતિક્રાન્ત અપિ તે ઽનાસ્ત્રવધાતૌ અવસ્થિતા ભવન્તિ । અતસ્તથાગતાધિષ્ઠાનેન જાતિવશિતાં પ્રાપ્ય સમ્ભારદ્વયં ચ પરિપૂર્ય તે બુદ્ધત્વમવાપ્નુવન્તીતિ । તથા હિ -
"પ્રહીણા ભવન્તિ ધર્મનૈરાત્મ્યાવબોધાત્, તદા તે વાસનાદોષસમાધિમદાભાવાદનાસ્ત્રવધાતૌ પ્રતિવિબુધ્યન્તે । પુનરપિ લોકોત્તરાનાસ્ત્રવધાતુપર્યાપન્નાન્ સમ્ભારાન્ પરિપૂર્ય અચિન્ત્યધર્મકાયવશવર્તીતાં પ્રતિલપ્સ્યન્તે ।
યથા હિ કાષ્ઠમુદધેસ્તરઙ્ગૈર્વિપ્રવાહ્યતે ।
તથા હિ શ્રવકો મૂઢો લક્ષણેન પ્રવાહ્યતે ॥
વાસનાક્લેશસમ્બદ્ધાઃ પર્યુત્થાનૈર્વિસંયુતાઃ ।
સમાધિમદમત્તાસ્તે ધાતૌ તિષ્ઠન્ત્યનાસ્ત્રવે ॥
નિષ્ઠાગતિર્ન તસ્યાસ્તિ ન ચ ભૂયો નિર્વર્તતે ।
સમાધિકાયં સમ્પ્રાપ્ય આકલ્પાન્ન પ્રબુધ્યતે ॥
યથા હિ મત્તપુરુષો મદ્યાભાવાદ્ વિબુધ્યતે ।
તથા તે બુદ્ધધર્માખ્યં કાયં પ્રાપ્સ્યન્તિ મામકમ્ ॥
અત્ર ખલુ કાષ્ઠોદધ્યુપમયા ભવસાગરે પ્રવહમાનત્વં નિર્દિષ્ટમ્ । તરઙ્ગોપમયા તાવદ્ ધર્મલક્ષણં પ્રતિ અભિનિવેશવશાત્ પરિનિર્વાણં ન પ્રાપ્યત ઇતિ સઙ્કેતિતમ્ । ઽવાસનાક્લેશસમ્બદ્ધાઃઽ ઇત્યાદિના તુ અવિદ્યાવાસનાભૂમિબન્ધનેનાવિમુક્તાઃ, ક્લેશપર્યત્થાનૈશ્ચ વિસંયુક્તા ઇતિ । ઽનિષ્ઠાગતિર્ન તસ્યાસ્તિઽ ઇત્યાદિના તાવન્નિર્વાણનગરે ઽપ્રવિષ્ટાસ્તથા ભવસાગરે ઽપિ ન ભ્રમન્તીતિ । અનાસ્ત્રવસમાધિસમ્પ્રયુક્તત્વાદ્ અનેકકલ્પપર્યન્તમનાસ્ત્રવધાતૌ સ્થિતિઃ, તદન્તરં તતો વ્યત્થાય સમ્ભારાન્ પરિપૂર્ય બુદ્ધત્વાવાપ્તિરિત્યાદિકં સ્પષ્ટતયા નિર્દિષ્ટમ્ ।
યચ્ચાપ્યાર્યલઙ્કાવતારાદિસૂત્રેષુ નિર્મિતશ્રાવકાનધિકૃત્ય શ્રાવકવ્યાકરનં કૃતં તદ્ધીનાધિમુક્તસત્ત્વાનાં ભયપરિહારાર્થં યાનત્રયનિર્દેશોપાયપ્રદર્શનાર્થં ચેતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । અવૈવર્તચક્રસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"સર્વેષુ લોકધાતુષુ સર્વબુદ્ધાનાં ધર્મોપદેશસ્તાવદવૈવર્તચક્રસમાનતયા સમાન ઇતિ । મર્ત્યલોકધાતુસત્ત્વાસ્તુ પઞ્ચકષાયકાલે સમુત્પદ્યમાના હીનાધિમુક્તા એવ । અતસ્તે એકયાનોદ્દેશ્યં નૈવ પરિપાલયન્તિ, ન ચ તસ્મિન્નધિમુચ્યન્તે । અતો ઽનયા યુક્ત્યા તે સત્ત્વા બુદ્ધત્વં પ્રત્યભિમુખીક્રિયન્ત ઇતિ ।"

આસ્ત્રવાણાં ક્ષયાદર્હન્તો યદિ ન પ્રતિસન્દધતે, અતો ઽનેકજન્મપરમપરાસાધ્યં બુદ્ધત્વં ન પ્રતિલભન્ત ઇતિ તદા બોધિપરિણામિતાનામપ્યર્હતાં ન પ્રતિસન્ધિર્ન ચ તેષુ બુદ્ધાત્વાધિગમ ઇતિ । યદિ પ્રણિધાનબલેન તથાગતાધિષ્ઠાનેન ચ તેષાં પ્રતિસન્ધિરભ્યુપગમ્યતે, તદા કથં નાપરેષ્વપિ તથા? યથોક્તમાર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ -
"અપિ ચ, યદિ તે ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયન્તિ, તદા અનુમોદયિષ્યામિ, નાહં તેષાં કુશલમૂલનાં વિઘ્નં કરિષ્યામિ । શુદ્ધધર્મવિશેષૈઃ શુદ્ધધર્મવિશેષાધ્યુપાલમ્ભઃ કરણીય ઇતિ ।"
યદિ તે સર્વેણ સર્વમનુત્તરસમ્યક્સંબોધેયે અભવ્યા ઇતિ તદા કથં નાહં તેષાં કુશલમૂલાનાં વિઘ્નં ન કરિષ્યામીત્યુક્તમ્ । અત્યન્તાભાવેષુ નૈવ વિધ્નસમ્ભવઃ । અવસ્થાવિશેષાભિપ્રાયેણૈવ શાન્તસ્યૈકાયનસ્ય કથનં નિયતમ્, ન તુ સર્વદૈવ નિયતાભિપ્રાયેણેતિ જ્ઞેયમ્ । આર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્રે ઽયુક્તમ્ -
"ભિક્ષુર્વા ભિક્ષુણી વાર્હત્ત્વં પ્રતિજાનીયાદનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રણિધાનં પરિગૃહ્યોચ્છિન્નો ઽસ્મિ બુદ્ધાયાનાદિતિ વદેદેતાવન્મે સમુચ્છ્રયસ્ય પશ્ચિમકં પરિનિર્વાણં વદેદાભિમાનિકં તં શારિપુત્ર, પ્રતિજાનીયાઃ ।"
અર્હન્તસ્તાવત્ ક્લેશક્ષયહેતોઃ સર્વથા નૈવ પ્રતિસન્દધતે, તથાત્વાત્ । યે ખલુ સત્યદર્શિનઃ શ્રાવકાઃ, યે ચ કામધાતુરાગરહિતા અનાગામિનસ્તે બુદ્ધગોત્રકા ઇતિ । દ્વિવિધા અપિ તે ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતાઃ અચિન્ત્યપરિણામિન્યા જાત્યા યુક્તત્વાત્તેષામિતિ યત્ કથનં તદપ્યાર્યશ્રીમાલાસિંહનાદઆર્યપ્રજ્ઞાપારિમિતાઆર્યદશધર્મકસૂત્રાદિવિરુદ્ધમ્ । તેષુ કેવલમર્હત એવ પ્રતિસમ્ધિરુપદિષ્ટા, ન ત્વનાગામિનામિતિ । તત્રાર્યમાલાસિંહનાદસૂત્રં તુ પૂર્વમેવોદ્ધૃતમ્ । આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાશુત્રે ચોક્તમ્ -
"અર્હત્ત્વં સમધિગમ્ય યદિ સ સમ્યક્સંબોધિમભિલષતે તદા કથં નામ અજાતિં લબ્ધું શક્નોતિ, પરિજનતા ખલુ ભગવતા તસ્ય જાતેર્વ્યાકૃતત્વાત્ । ભગવાનાહ - મૈત્રેય, નાહં કર્મક્લેશવશાજ્જાતિં પ્રજ્ઞપયામિ, અપિતુ અચિત્યપરિનિર્વાણે પરિણામનયા તસ્ય જાતિં પ્રજ્ઞપયામિતિ" ।
આર્યદશધર્મકસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"ભગવન્, શ્રાવકાઃ ક્ષીણાસ્ત્રવાઃ, પરિક્ષીણભવસંયોજનગોત્રકાસ્તથાપિ કથં તે ઽનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિમભિસમ્બોદ્ધું શક્ષ્યન્તે? ભગવાનહ - શૃણુ કુલપુત્ર, તસ્ય દૃષ્ટાન્તમ્ । તથૈવાસ્તિ યથા કુલપુઇત્ર, ક્ષત્રિયકુલે ઽભિષિકઃ કશ્ચન રાજકુમારો યદિ સર્વાસાં શિલ્પવિદ્યાનામધ્યયનં કરોતિ । સ નાસ્તિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો ઽપિ તુ મન્દેન્દ્રિયઃ સન્ પશ્ચાદધ્યેયસ્ય પાઠયસ્ય પ્રથમમ્, પૂર્વમધ્યેયસ્ય પાઠયસ્ય પશ્ચાદધ્યયનં કરોતિ, તદા કિં વિચારયસિ કુલપુત્ર, કિમેતાવતા સ નાસ્તિ રાજકુમાર ઇતિ કથયિષ્યતે? અવોચત્ - નૈવ ભગવન્, નૈવ સુગત, રાજકુમાર એવ સ કથયિષ્યતે । ભગવાનાહકુલપુત્ર, તથૈવ બોધિસત્ત્વગોત્રકા અપિ યે મન્દેન્દ્રિયાસ્તે પૂર્વં ભાવનામાર્ગેણ ક્લેશક્ષયં કૃત્વા પશ્ચાદનુત્તરસમ્યક્સંબોધૌ અભિસમ્બુદ્ધા ભવિષ્યન્તીતિ ।" વિસ્તરઃ ।
યચ્ચ "સાર્વગતિકા બુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ" ઇત્યુક્તમ્, તદર્થસ્તાવત્ સર્વેષાં બુદ્ધત્વસામીપ્યાપેક્ષાભિપ્રાયેણેતિ - યદુક્તં તદપિ સ્વેચ્છામાત્રોપકલ્પિતત્વાદયુક્તમેવ । સાર્વગતિકાનાં ભવ્યતાં દૃષ્ટ્વા તથોક્તમિત્યત્ર કો વિરોધઃ । તથૈવ ચાર્યરત્નમેઘાદિસૂત્રેષ્વપિ ભગવતઃ શાક્યમુનેર્નામશ્રવણમાત્રેણ અવૈવર્તિકબીજારોપણાદ્ અભેદેન સર્વે સત્ત્વા અવૈવર્તિકત્વે વ્યાક્રિયન્તે, ન તુ સામીપ્યાપેક્ષયા । અતો યેન શ્રાવણં યેન વા શ્રવણં યશ્ચ શ્રોતા તેષવપિ અવૈવર્તિકબીજાનિ વિદ્યન્ત એવ, યતો હિ ભવતાં મતે ઽપિ મલાનામાગન્તુકત્વાચ્ચિત્તં પ્રકૃત્યા પ્રભાસ્વરમભ્યુપગમ્યતે । અતઃ સાર્વગતિકાસ્તદર્શં ભવ્યા એવ । અસ્તદભિપ્રાયેણ તથાભિધાનં યુજ્યત એવ ।
સર્વે સત્ત્વાસ્તથાગતગર્ભા ઇતિ યદુક્તં તેન સર્વે ઽપ્યનુત્તરસમ્યક્સંબોધિપદપ્રાપ્તિયોગ્યા એવોપદર્શિતાઃ, યતો હિ તથાગતશ્બ્દો ધર્મધાતુઃ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યલક્ષણઃ પ્રકૃત્યા પ્રભાસ્વરશ્ચેત્યેતેષ્વર્થેષ્વભ્યુપગમ્યતે । તથા ચ નિર્દેશેન સર્વે ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધિસ્વભાવા એવ નિર્દિષ્ટાઃ ।
અપિ ચ, ઽયાનમ્ઽ ઇતિ યદુક્તં તદપિ નિર્વાણગરપ્રાપકો જ્ઞાનાત્મકો માર્ગ એવેત્યુક્તમ્, યાયતે ઽનેનેતિ કૃત્વા । તત્ત્વજ્ઞાનાદેવ હિ મોક્ષમધિગન્તું શક્યતે, નાન્યસ્માત્ । તત્ત્વમપ્યેકમેવ, અન્યથાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ । દૃષ્ટિભેદે ઽપિ વસ્તુતત્ત્વં નાનેકરૂપેષુ વિભાજયિતું શક્યતે । એકસ્વભાવત્વાત્તત્ત્વસ્ય, તદ્વિષયિ જ્ઞાનમપ્યેકસ્વભાવમેવ । અધિગતતત્ત્વનાં બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં યજ્જ્ઞાનં તદપિ તત્ત્વવિષયકાભિજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ, સર્વસંક્લેશપ્રતિપક્ષત્વાત્તસ્ય । ન હિ પ્રાદેશિકૈર્જ્ઞાનૈસ્તત્ત્વબોધો ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ । તથા સતિ સર્વે તત્ત્વદર્શિનઃ સ્યુઃ । અતો યત્તાવત્ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યતત્ત્વસાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં તદેવ નિર્વાણપ્રાપકઃ સમ્યઙ્ માર્ગો નાન્યઃ । અત એકમેવ યાનમિતિ ।
એત એવ ભગવતા નાન્યેન તાવન્માર્ગેણ મોક્ષ ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્ । આર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે ચોક્તમ્ -
"યદુત અન્યે પુનર્મહામતે, કારણાધિનાન્ સર્વધર્માન્ દૃષ્ટ્વા નિર્વાણગતિબુદ્ધયો ભવન્તિ, ધર્મનૈરાત્મ્યદર્શ્નાભાવાન્નાસ્તિ મોક્ષો મહામતે । એષા મહામતે, શ્રાવકયાનાભિસમયગોત્રકસ્યાનિર્યણનિર્યાણબુદ્ધિઃ । અત્ર તે મહામતે, કુદૃષ્ટિવ્યાવૃત્ત્યર્થં યોગઃ કરણીયઃ" ઇતિ ।
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રે ઽપિ ભગવતા પ્રોક્તમ્ -
"યદ્ દ્વયં તદ્ વસ્તુ, અદ્વયં તુ અવસ્તુ । અવોચત્ - ભગવન્, કિં તાવદ્ દ્વયમ્? ભગવાનાહ - સૂભૂતે, રૂપસંજ્ઞૈવ દ્વયમ્, તથૈવ સ્કન્ધધાતુસ્પર્શવેદનાધાતુષટ્કપ્રતીત્યસમુત્પાદધ્યાનારૂપ્યદુઃખનૈરાત્મ્યસુખસત્ત્વાદીનાં સંજ્ઞા" ઇતિ । ઇત્યાદિકં વિસ્તરેણ તાવન્નિર્દિશ્ય -
"યાવદ્ધિ સંજ્ઞા તાવદ્ દ્વયમ્ । યાવદ્ દ્વયં તાવદ્ વસ્તુ । યાવદ્ વસ્તુ તાવત્ સંસારઃ । યવાચ્ચ સંસારસ્તાવન્નાસ્તિ સત્ત્વાનાં મોક્ષઃ" ઇતિ ।

ઇત્યનેન પ્રક્રારેણ દ્વયસંજ્ઞાનુકૂલા ક્ષાન્તિરપિ તાવદસત્ત્વેન જ્ઞાનવ્યેતિ પ્રકટિતમ્ । આર્યસત્યદ્વયાવતારસૂત્રે ઽપિ પ્રજ્ઞપ્તં યત્ સર્વક્લેશાનાં મૂલં ભાવાભિનિવેશ એવ । અત એવ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવભાવનયૈવ તાવત્ ક્લેશાઃ પરિહર્તું શક્યન્તે, નાન્યેન કેનચિન્માર્ગેણેતિ કૃતો નિર્દેશઃ । તથા હિ -
"કથં મઞ્જુશ્રીઃ, ક્લેશા વિનયં ગચ્છન્તિ, કથં ક્લેશાઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ? મઞ્જુશ્રીરાહપરમાર્થતો ઽત્યાન્તાજાતાનુત્પન્નાભાવેષુ સર્વધર્મેષુ સંવૃત્યાસદ્વિપર્યાસઃ । તસ્માદ્ અસદવિપર્યાસાત્ સંકલ્પવિકલ્પઃ । તસ્માત્ સંકલ્પવિકલ્પાદ્ અયોનિશોમનસિકારાઅદ્ આત્મસમારોપઃ । તસ્માદ્ આત્મસમારોપાદ્ દૃષ્ટિપત્યુત્થાનમ્ । તસ્માદ્ દૃષ્ટિપર્યુત્થાનાત્ ક્લેશાઃ પ્રવર્તન્તે । યઃ પુનર્દેવપુત્ર, પરમાર્થતો ઽત્યન્તાજાતાનુત્પન્નાભાવાન્ સર્વધર્માન્ પ્રજાનાતિ, સ પરમાર્થતો ઽવિપર્યસ્તઃ । યશ્ચ પરમાર્થતો ઽવિર્યસ્તઃ સો ઽવિકલ્પઃ । યશ્ચવિકલ્પઃ સ યોનિશઃ પ્રયુક્તઃ । યશ્ચ યોનિશઃ પ્રયુક્તઃ, તસ્યાત્મસમારોપો ન ભવતિ । યસ્યાત્મસમારોપો ન ભવતિ તસ્ય દૃષ્ટિપર્યુત્થાનં ન ભવન્તિ । યાવત્ પરમાર્થતો નિર્વાણદૃષ્ટિસર્વદૃષ્ટિપર્યુત્થાનમપિ ન ભવન્તિ । તસ્યૈવમ્ અનુત્પાદવિહારિણઃ ક્લેશા અત્યન્તંં વિનીતા દ્રષ્ટવ્યા । અયમુચ્યતે ક્લેશવિનયઃ । યદા દેવપુત્ર, ક્લેશાન્ નિરાભાસેન જ્ઞાનેન પરમાર્થતો ઽત્યન્તશૂન્યાન્ અત્યન્તાભાવાન્ અત્યન્તનિર્નિમિત્તાન્ પ્રજાનાતિ, તદા દેવપુત્ર, ક્લેશાઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ । તત્ર યથાપિ નામ દેવપુત્ર, ય આશીવિષસ્ય ગોત્રં પ્રજાનાતિ , સ તસ્યાશીવિષયસ્ય વિષં શમયતિ । એવમેવ દેવપુત્ર, યઃ ક્લેશાનાં ગોત્રં પ્રજાનાતિ, તસ્ય ક્લેશાઃ પ્રશામ્યન્તિ । દેવપુત્ર આહકતમન્ મઞ્જુશ્રીઃ, ક્લેશાનાં ગોત્રમ્? આહ - યાવદેષા પરમાર્થતો ઽત્યન્તાજાતાનુત્પન્નાભાવેષુ સર્વધર્મેષુ કલ્પના, ઇદં ક્લેશાનાં ગોત્રમ્" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
ફલતઃ સર્વધર્મશૂન્યતાભાવનયૈવ તાવન્નિઃશ્રેયસનગરપ્રવેશઃ । અતસ્તદર્થિનો યે કલ્યાણમિચ્છન્તિ, તૈઃ કુમાર્ગવિચારાન્ દૂરત એવ પરિત્યજ્ય મહાત્મભિર્યો હિ યુક્ત્યાગમપ્રદીપઃ પ્રકાશીકૃતઃ સદ્ભિશ્ચ પુરુષૈઃ [યઃ] મુહુર્મુહુરાવેદિતઃ સ સાદરં નિરન્તરં ચ સદા સેવનીયઃ । અતશ્ચ એકમેવ યાનમ્, સર્વે ચ ધર્માઃ પરમાર્થતો નિઃ સ્વાભાવા ઇતિ સિધ્યતિ ।
॥ આચાર્યકમલશીલપ્રણીતં મધ્યમાલોકાખ્યં શાસ્ત્રં સમાપ્તમ્ ॥
ભારતીયોપાધ્યાશીલેન્દ્રબોધિના ભોટદેશીયાનુવાદકેન દ્પલ બ્ર્ચેગસ્ મહાભાગેન ચાનૂદિતમ્ ।
શુભમસ્તુ