Lakshmi Tantra · Chapter 5
paप़ñcamo'dhyāyaḥ - 5
śrīḥ---
yā sāhaṃtā harerādyā sarvākārā sanātanī/
śuddhānandacidākārā sarvataḥ samatāṃ gatā
1. atra śāntāvasthā/ dvitīyaśloke uditāvasthā/ tṛtīyaśloke traiguṇyāvasthā mahālakṣmīsamākhyā/ caturthe rajaḥpradhānāvasthā mahāśrīḥ mahālakṣmayaparaparyāyā/ tamaḥ pradhānatayā pūrvādhyāyoktā mahāmāyā/ pañcame pūrvādhyāyoktasattvapradhānā mahāvidyā/
sāhaṃ sisṛkṣayā yuktā svalpālpenātmabindunā/
sṛṣṭiṃ kṛtavatī śuddhāṃ pūrṇaṣāḍguṇyavigrahām
anujjhitasvarūpāhaṃ madīyenālpabindunā/
mahālakṣmīḥ samākyātā traiguṇyaparivartinī
rajaḥpradānā tatrāhaṃ mahāśrīḥ parameśvarī/
madīyaṃ yattamorūpaṃ mahāmāyeti sā smṛtā
madīyaṃ sattvarūpaṃ yanmahāvidyeti sā smṛtā/
ahaṃ ca te ca kāminyau tā vayaṃ tisra ūrjitāḥ
sṛṣṭavatyastu mithunānyanurūpāṇi ca tridhā/
madīyaṃ mithunaṃ yattanmānasaṃ rucirākṛti
hiraṇaygarbhaṃ padmākṣaṃ sundaraṃ kamalāsanam/
pradyumnāṃśādidaṃ viddhi saṃbhūtaṃ mayi mānasam
dhātā vidhirviriñciśca brahmā ca puruṣaḥ smṛtaḥ/
śrīḥ padmā kamalā lakṣmīstatra nārī prakītitā
saṃkarṣaṇāṃśato dvandvaṃ mahāmāyāsamudbhavam/
trinetraṃ cārusarvāṅgaṃ mānasaṃ tatra yaḥ pumān
sa rudraḥ śaṃkaraḥ sthāṇuḥ kapardī ca trilocanaḥ/
tatra trayīśvarā bhāṣā vidyā caivākṣarā tathā
kāmadhenuśca vijñeyā sā strī gauśca sarasvatī/
aniruddhāṃśasaṃbhūtaṃ mahāvidyāsamudbhavam
mithunaṃ mānasaṃ yattatpuruṣastatra keśavaḥ/
viṣṇuḥ kṛṣṇo hṛṣīkeśo vāsudevo janārdanaḥ
umā gaurī satī caṇḍā tatra strī subhagā satī/
brahmaṇastu trayī patnī sā babhūva mamājñayā
rudrasya dīyitā gaurī vāsudevasya cāmbujā/
rajasastamasaścaiva sattvasya ca vivartanam
ādyaṃ parva tadetatte kathitaṃ mithunatrayam/
madyamaṃ parva vakṣyāmi guṇānāṃ tadidaṃ śṛṇu
15. ādyaṃ parveti/ rājasyā lakṣmyāḥ pradyumnāṃśāt mānasī sṛṣṭiḥ---viriñciḥ, śrīśca/ tāmasyā mahāmāyāyāḥ saṃkarṣaṇāṃśāt mānasī sṛṣṭiḥ---rudraḥ, trayī ca/ sāttvikyā mahāvidyāyā aniruddhāṃśāt mānasī sṛṣṭiḥ---viṣṇuḥ, gaurī ca/ tataḥ rājasasya viriñceḥ tāmasyā trayyā, tāmasasya rudrasya sāttvikyā gauryā, sāttvikasya viṣṇoḥ rājasyā śriyā ceti dāṃpatyaparikalpanarūpamityarthaḥ/ madhyamaṃ parveti/ dhātrā aṇḍasṛṣṭiḥ/ rudreṇa tadbhedanam/ tatra punaśca dhātrā aṇḍamadhye pradhānasṛṣṭiḥ/ viṣṇunā tatparipālanarūpamityarthaḥ/
bhāṣayā saha saṃbhūya viriñco'ṇḍamajījanat/
madājñayā bibhedaitatsa gauryā saha śaṃkaraḥ
aṇḍamadhye pradānaṃ yatkāryamāsīttu vedhasaḥ/
tadetatpālayāmāsa padmayā saha keśavaḥ
tadetanmadhyamaṃ parva guṇānāṃ parikīrtitam/
tṛtīyaṃ parva vakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu
18. tṛtīyaṃ parveti/ viṣṇornābhisaroruhāt hiraṇyagarbhasya trayyā saha prādurbhāvaḥ/ nābhipadmaṃ tadudbhūtaṃ dvandvaṃ ceti trayaṃ samuditaṃ mahaditi kathyate/ tasmādahaṃkārādikrameṇa prapañcasṛṣṭirūpa mityarthaḥ/
aṇḍamadhye pradhānaṃ hi yattatsadasadātmakam/
traiguṇyaṃ prakṛtirvyoma svabhāvo yonirakṣaram
tadetatsalilīkṛtya tattvamavyaktasaṃjñakam/
hṛṣīkeśaḥ sa bhagavān padmayā saha vidyayā
apsu saṃśayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ/
yā sā proktā mahākālī sā nidrā tāmasī hyabhūt
śayānasya tadā padmamabhūnnābhyāṃ puraṃdara/
tatkālamayamākhyātaṃ paṅkajaṃ yadapaṅkajam
jalādhikaraṇaṃ padmamādhāraḥ puṣkaraṃ tathā//
cakraṃ ca puṇḍarīkaṃ cetyevaṃ nāmāni tasya tu
śakraḥ---
cidacittattvamākhyātaṃ cetanaścitprakītitaḥ/
acit traiguṇyamityuktaṃ kīdṛk kālo'paraḥ smṛtaḥ
śrīḥ---
acidaṃśo'paraḥ kālasraiguṇyamaparaṃ smṛtam/
balādikaṃ tu yatpūrvaṃ ṣāḍguṇye trikamīritam
25. trikamiti/ balaiśvaryavīryarūpamityarthaḥ/
tadetatkālarūpeṇa sṛṣṭau saṃparivartate/
svataścāpariṇāmīdaṃ traiguṇyaṃ pariṇāmi tat
kālakālyātmakaṃ dvandvamacidetatprakīrtitam/
sṛjantyā vividhān bhāvānmama devyā mahāśriyaḥ
27. kālaḥ kṣaṇādiḥ/ kālyaṃ triguṇaṃ tadvikārajātaṃ ca/
kālo'yaṃ karaṇatvena vartate manmayaḥ sadā/
tasmātkālamayātpadmādviṣṇunābhisamudbhavāt
brahmā vedamayo jajñe sa trayyā saha vīryavān/
hiraṇyagarbha ukto yaḥ pūrvaṃ lakṣmīsamudbhavaḥ
mahākālīsamudbhatā yā sā nārī trayī smṛtā/
tadetanmithunaṃ jajñe viṣṇornābhisaroruhāt
padmaṃ padmodbhavadvandvaṃ tadetat tritayaṃ saha/
mahāṃstāmasa ākyāto vikāraḥ pūrvakairbudhaiḥ
31. padmodbhavadvandvaṃ hiraṇyagarbhastrayī ca/
prāṇo hiraṇyagarbhaśca buddhiśceti tridhā bhidā/
padmapuṃsrīsamālambānmahattvaṃ tasya śabdyate
32. prāṇaḥ hiraṇyagarbhaḥ buddhiriti mahato bhedāḥ/
guṇaḥ prāṇasya tu spando buddheradyavasāyatā/
dharmādikamadharmādyaṃ dvayaṃ puṃso guṇo mataḥ
33. puṃsa iti/ hiraṇyagarbhasyetyarthaḥ/
dharmo jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ ceti varṇitaḥ/
dharmādiko guṇo yasmādadharmādyāḥ prakīrtitāḥ
34. yasmāditi/ dharmādīnāṃ viparyāsā adharmaḥ, ajñānam, avairāgyam, anaiśvaryaṃ ceti jñeyā ityartaḥ/
mahāntamāviśantyenaṃ prerayāmi svasṛṣṭaye/
preryamāṇāttatastasmādahaṃkāraśca jajñivān
pūrvaṃ yaḥ śaṃkaraḥ prokto mahāmāyāsamudbhavaḥ/
yā patnī tasya gaurī sā jajñe'bhimatiratra tu
36. ahaṃkārasyaivābhimatiriti guṇaḥ ākhyāntaraṃ ca/
āviśyāmumahaṃkāraṃ sṛṣṭaye prerayāmyaham/
sa babhūva tridhā pūrvaṃ guṇavyatikarāttadā
tāmasastatra bhūtādistasya sarvamidaṃ śrṛṇu/
bhūtādeḥ śabdatanmātraṃ tanmātrācchabdasaṃbhavaḥ
38. tāmasāhaṃkārasya bhūtādiriti, sāttvikāhaṃkārasya vaikārika iti, rājasāhaṃkārasya taijasa iti ca nāmāntaraṃ bodhyam/
matpreritācchabdamātrātsparśamātraṃ babhūva ha/
sparśastu sparśatanmātrāttanmātrātpreritānmayā
tadāsīdrūpatanmātraṃ tasmācca preritānmayā/
rūpamāvirbabhūvādyaṃ rasamātraṃ tataḥ param
rasamātrānmayā kṣiptāttasmājjajñe rasastataḥ/
gandhatanmātramapyāsīttasmācca preritānmayā
śuddho gandhaḥ samudbhūta itīyaṃ bhautikī bhidā/
mātrāṇi sūkṣmabhūtāni sthūlabhūtāni cāpare
śabdādayaḥ samākhyātā guṇāḥ śabdādayastu ye/
sthūlabhūtavisargāste nānye śabdādayo guṇāḥ
śāntatvaṃ caiva ghoratvaṃ mūḍhatvaṃ ceti tat tridhā/
sattvādyunmeṣarūpāṇi tāni sūkṣmeṣu santi na
tena tanmātratā teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ parikīrtitā/
sukhaduḥkhādidāyitvāt sthūlatvamitaratra tu
sthūlānāmeva bhūtānāṃ tridhāvasthā prakīrtitā/
sūkṣmāsca pitṛjāścaiva prabhūtā iti bhedataḥ
ghaṭādyā vividhā bāhyāḥ prabhūtā iti śabdyate/
śuklaśoṇitasaṃbhūtā viśeṣāḥ pitṛjāḥ smṛtāḥ
sūkṣmāstu pañcabhūtāḥ syuḥ sūkṣmadehavyapāśrayāḥ/
sargo bhūtādijo hyevaṃ kramaśaḥ parikīrtitaḥ
48. śabdatanmātrāt śabdaḥ sparśatanmātraṃ ca jātam/ sparśatanmātrāt sparśaḥ rūpatanmātraṃ ca jātam/ rupatanmātrāt rūpaṃ rasatanmātraṃ ca jātam/ rasatanmātrāt rasaḥ gandhatanmātraṃ ca jātam/ gandhatanmātrāt gandho jāta ityatratyā prakriyā/ sāṃkhyāstu---bhūtādereva sarveṣāṃ tanmātrāṇāmutpattiṃ vadanti/ aupaniṣadaprakriyā tu---bhūtādeḥ śabdatanmātram, tasmādākāśaḥ, tasmāt sparśatanmātram, tasmādvāyuḥ; tasmāt rūpatanmātram, tasmādagniḥ, tasmāt rasatanmātram, tasmāt jalam, tasmāt gandhatanmātram, tasmāt pṛthivī jāteti/
ahaṃkārasya yāvaṃśau rajaḥsattvasamāśrayau/
vaikārika iti proktaḥ sāttvikoṃ'śastayoḥ paraḥ
taijasaḥ kathitaḥ sadbhistayoḥ sṛṣṭimimāṃ śrṛṇu/
vaikārikādahaṃkārādāsīcchrotrādidhīndriyam
karmendriyaṃ ca vāgādi taijasātsaṃpravartate/
ubhayasmāttataścāsīd buddhikarmendriyaṃ manaḥ
51. vaikārikāt jñānendriyāṇāṃ, taijasāt karmendriyāṇāṃ cotpattiriti bhedaparikalpanamatra/ aupaniṣadāstu---sarveṣāmapīndriyāṇāṃ vaikārikādutpattimācakṣate/ tathā manasa ubhayendriyatvaṃ sāṃkhyamatarītyā/ aupaniṣadamate tu jñānendriyatvameva.
śrotraṃ tvak caiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam/
buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ śaktireṣā madātmikā
vāk ca hastau ca pādau ca tathopasthaṃ ca pāyu ca/
karmendriyāṇi pañcāhuḥ śaktireṣā madātmikā
yā sā vijñānaśaktirme pāraṃparyakramāgatā/
buddhīndriyāṇyadhiṣṭhāya viṣayeṣu pravartate
kriyāśaktisca yā sā me pāraṃparyakramāgatā/
karmendriyāṇyadhiṣṭhāya kartavyeṣu pravartate
śrotrasya viṣayaḥ śabdaḥ śravaṇaṃ ca kriyā matā/
tvacaśca viṣyaḥ sparśaḥ sparśanaṃ ca kriyā matā
cakṣuṣo viṣayo rūpaṃ darśanaṃ ca kriyā matā/
jihvāyā viṣayo rasyo rasanaṃ ca kriyā matā
ghrāṇasya viṣayo gandha āghrāṇaṃ ca kriyā matā/
vṛttayo viṣayeṣvasya śrotrādeḥ śravaṇādayaḥ
ālocanāni kathyante dharmimātragrahaśca saḥ/
dik ca vidyuttathā sūryaḥ somo vasumatī tathā
59. ālocanaṃ nāma śabdādidharmāṇāṃ sphuṭagrahaṇamantarā vastumātragrahaṇam/ tadapyasphuṭameva/ āhuśca---"asti hyālocanaṃ jñānaṃ prathamaṃ nirvikalpakam/ bālamūkādivijñānasadṛśaṃ mugdhavastukam//" iti/
adidaivamiti proktaṃ kramācchrotrādipañcake/
adhibhūtamiti proktaḥ śabdādyo viṣayaḥ kramāt
śrotrādipañcakaṃ tvetadadhyātmaṃ parikīrtitam/
śrotrādeḥ sāttvikātsṛṣṭirviyadādivyapekṣayā
tena bhautikamityuktaṃ kramācchrotrādipañcakam/
vācastu viṣayaḥ śabdo vacanaṃ ca kriyā matā
hastendriyasya cādeyamādānaṃ ca kriyā matā/
pādendriyasya gantavyaṃ gamanaṃ ca kriyā matā
upasthasya tadānandyamānandaśca kriyā matā/
visṛjyaṃ viṣayaḥ pāyorvisargaśca kriyā matā
hastādikaṃ catuṣkaṃ yattatpañcaviṣayātmakam/
agnirindraśca viṣṇuśca tathaivādyaḥ prajāpatiḥ
mitraśceti kramājjñeyā adidevā vicakṣaṇaiḥ/
śabdaḥ pañcātmakaṃ caiva vāgāderviṣayo hi yaḥ
so'dhibhūta iti prokto vāgādyadhyātmamucyate/
manastu sahakāryasminnubhayatrāpi pañcake
jñānendriyagaṇaiścaitadvikalpaṃ tanute manaḥ/
vikalpo vividhā klṛptistacca proktaṃ viśeṣaṇam
dharmeṇa saha saṃbandho dharmiṇaśca sa ucyate/
vikalpaḥ pañcadhā jñeyo dravyakarmaguṇādibhiḥ
daṇḍīti dravyasaṃyogācchuklo guṇasamanvayāt/
gacchatīti kriyāyogātpumān sāmānyasaṃsthiteḥ
ḍitthaḥ śabdasamāyogāditīyaṃ pañcadhā sthitiḥ/
karmendriyagaṇaiścaitatsaṃkalpaṃ tanute manaḥ
audāsīnyacyutiryā sā saṃkalpodyoganāmikā/
ahaṃkāreṇa caitasminrubhayatra gaṇe sthitiḥ
jñānendriyagaṇe so'yamabhimānena vartate/
deśakālānvayo jñāturabhimānaḥ prakīrtitaḥ
mamādya purato bhātītyevaṃ vastu pratīyate/
karmendriyagaṇe tveṣa saṃrambheṇa pravartate
saṃkalpapūrvarūpastu saṃrambhaḥ parikīrtitaḥ/
buddhiradhyavasāyena jñānendriyagaṇe sthitā
buddhiradhyavasāyārthāvadhāraṇamudīryate/
avadhāraṇamarthānāṃ niścayaḥ parikīrtitaḥ
karmendriyagaṇe buddhiḥ prayatnena pravartate/
trayodaśavidhaṃ jñeyaṃ tadetatkaraṇaṃ budhaiḥ
bāhyaṃ daśavidhaṃ jñeyaṃ tridhāntaḥkaraṇaṃ smṛtam/
trayoviṃśatirete tu vikārāḥ parikīrtitāḥ
karaṇāni daśa trīṇi sūkṣmāṃśāḥ sthūlasaṃbhavāḥ/
etatsṛkṣmaśarīraṃ tu virājaḥ parikīrtitam
vyaṣṭayaḥ sūkṣmadehāśca pratijīvaṃ vyavasthitāḥ//
apavarge nivartante jīvebhyaste svayonijāḥ
anyonyānugraheṇaite trayoviṃśatirutthitāḥ/
mahadādyā viśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te
tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham/
tasmin prajāpatirjajñe virāḍ devaścaturmukhaḥ
82. atra pūrvokta eva sṛṣṭikramo manvādisṛṣṭyā saha saṃkalayyocyate/
virājaśca manurjajñe manoste mānavāḥ smṛtāḥ/
marīcipramukhāstebhyo jagadetaccarācaram
prakāro'yaṃ mamodyatyā leśataste pradarśitaḥ/
svataḥ śuddhāpi cicchaktiḥ saṃviddhānādyavidyayā
duḥkhaṃ janmajarādyutthaṃ tatrasthā pratipadyate/
śuddhavijñānasaṃbandhācchuddhakarmasamanvayāt/
yadā dhunotyavidyāṃ tāṃ tadā sānandamaśnute
iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantre prākṛtasṛṣṭiprakāśo nāma pañcamo'dhyāyaḥ
********iti pañcamo'dhyāyaḥ********
Original text: lakṣmītantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0