લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 5

પપ઼ઞ્ચમોઽધ્યાયઃ - 5
શ્રીઃ---
યા સાહંતા હરેરાદ્યા સર્વાકારા સનાતની।
શુદ્ધાનન્દચિદાકારા સર્વતઃ સમતાં ગતા

1. અત્ર શાન્તાવસ્થા। દ્વિતીયશ્લોકે ઉદિતાવસ્થા। તૃતીયશ્લોકે ત્રૈગુણ્યાવસ્થા મહાલક્ષ્મીસમાખ્યા। ચતુર્થે રજઃપ્રધાનાવસ્થા મહાશ્રીઃ મહાલક્ષ્મયપરપર્યાયા। તમઃ પ્રધાનતયા પૂર્વાધ્યાયોક્તા મહામાયા। પઞ્ચમે પૂર્વાધ્યાયોક્તસત્ત્વપ્રધાના મહાવિદ્યા।
સાહં સિસૃક્ષયા યુક્તા સ્વલ્પાલ્પેનાત્મબિન્દુના।
સૃષ્ટિં કૃતવતી શુદ્ધાં પૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહામ્

અનુજ્ઝિતસ્વરૂપાહં મદીયેનાલ્પબિન્દુના।
મહાલક્ષ્મીઃ સમાક્યાતા ત્રૈગુણ્યપરિવર્તિની

રજઃપ્રદાના તત્રાહં મહાશ્રીઃ પરમેશ્વરી।
મદીયં યત્તમોરૂપં મહામાયેતિ સા સ્મૃતા

મદીયં સત્ત્વરૂપં યન્મહાવિદ્યેતિ સા સ્મૃતા।
અહં ચ તે ચ કામિન્યૌ તા વયં તિસ્ર ઊર્જિતાઃ

સૃષ્ટવત્યસ્તુ મિથુનાન્યનુરૂપાણિ ચ ત્રિધા।
મદીયં મિથુનં યત્તન્માનસં રુચિરાકૃતિ

હિરણય્ગર્ભં પદ્માક્ષં સુન્દરં કમલાસનમ્।
પ્રદ્યુમ્નાંશાદિદં વિદ્ધિ સંભૂતં મયિ માનસમ્

ધાતા વિધિર્વિરિઞ્ચિશ્ચ બ્રહ્મા ચ પુરુષઃ સ્મૃતઃ।
શ્રીઃ પદ્મા કમલા લક્ષ્મીસ્તત્ર નારી પ્રકીતિતા

સંકર્ષણાંશતો દ્વન્દ્વં મહામાયાસમુદ્ભવમ્।
ત્રિનેત્રં ચારુસર્વાઙ્ગં માનસં તત્ર યઃ પુમાન્

સ રુદ્રઃ શંકરઃ સ્થાણુઃ કપર્દી ચ ત્રિલોચનઃ।
તત્ર ત્રયીશ્વરા ભાષા વિદ્યા ચૈવાક્ષરા તથા

કામધેનુશ્ચ વિજ્ઞેયા સા સ્ત્રી ગૌશ્ચ સરસ્વતી।
અનિરુદ્ધાંશસંભૂતં મહાવિદ્યાસમુદ્ભવમ્

મિથુનં માનસં યત્તત્પુરુષસ્તત્ર કેશવઃ।
વિષ્ણુઃ કૃષ્ણો હૃષીકેશો વાસુદેવો જનાર્દનઃ

ઉમા ગૌરી સતી ચણ્ડા તત્ર સ્ત્રી સુભગા સતી।
બ્રહ્મણસ્તુ ત્રયી પત્ની સા બભૂવ મમાજ્ઞયા

રુદ્રસ્ય દીયિતા ગૌરી વાસુદેવસ્ય ચામ્બુજા।
રજસસ્તમસશ્ચૈવ સત્ત્વસ્ય ચ વિવર્તનમ્

આદ્યં પર્વ તદેતત્તે કથિતં મિથુનત્રયમ્।
મદ્યમં પર્વ વક્ષ્યામિ ગુણાનાં તદિદં શૃણુ

15. આદ્યં પર્વેતિ। રાજસ્યા લક્ષ્મ્યાઃ પ્રદ્યુમ્નાંશાત્ માનસી સૃષ્ટિઃ---વિરિઞ્ચિઃ, શ્રીશ્ચ। તામસ્યા મહામાયાયાઃ સંકર્ષણાંશાત્ માનસી સૃષ્ટિઃ---રુદ્રઃ, ત્રયી ચ। સાત્ત્વિક્યા મહાવિદ્યાયા અનિરુદ્ધાંશાત્ માનસી સૃષ્ટિઃ---વિષ્ણુઃ, ગૌરી ચ। તતઃ રાજસસ્ય વિરિઞ્ચેઃ તામસ્યા ત્રય્યા, તામસસ્ય રુદ્રસ્ય સાત્ત્વિક્યા ગૌર્યા, સાત્ત્વિકસ્ય વિષ્ણોઃ રાજસ્યા શ્રિયા ચેતિ દાંપત્યપરિકલ્પનરૂપમિત્યર્થઃ। મધ્યમં પર્વેતિ। ધાત્રા અણ્ડસૃષ્ટિઃ। રુદ્રેણ તદ્ભેદનમ્। તત્ર પુનશ્ચ ધાત્રા અણ્ડમધ્યે પ્રધાનસૃષ્ટિઃ। વિષ્ણુના તત્પરિપાલનરૂપમિત્યર્થઃ।
ભાષયા સહ સંભૂય વિરિઞ્ચોઽણ્ડમજીજનત્।
મદાજ્ઞયા બિભેદૈતત્સ ગૌર્યા સહ શંકરઃ

અણ્ડમધ્યે પ્રદાનં યત્કાર્યમાસીત્તુ વેધસઃ।
તદેતત્પાલયામાસ પદ્મયા સહ કેશવઃ

તદેતન્મધ્યમં પર્વ ગુણાનાં પરિકીર્તિતમ્।
તૃતીયં પર્વ વક્ષ્યામિ તદિહૈકમનાઃ શૃણુ

18. તૃતીયં પર્વેતિ। વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહાત્ હિરણ્યગર્ભસ્ય ત્રય્યા સહ પ્રાદુર્ભાવઃ। નાભિપદ્મં તદુદ્ભૂતં દ્વન્દ્વં ચેતિ ત્રયં સમુદિતં મહદિતિ કથ્યતે। તસ્માદહંકારાદિક્રમેણ પ્રપઞ્ચસૃષ્ટિરૂપ મિત્યર્થઃ।
અણ્ડમધ્યે પ્રધાનં હિ યત્તત્સદસદાત્મકમ્।
ત્રૈગુણ્યં પ્રકૃતિર્વ્યોમ સ્વભાવો યોનિરક્ષરમ્

તદેતત્સલિલીકૃત્ય તત્ત્વમવ્યક્તસંજ્ઞકમ્।
હૃષીકેશઃ સ ભગવાન્ પદ્મયા સહ વિદ્યયા

અપ્સુ સંશયનં ચક્રે નિદ્રાયોગમુપાગતઃ।
યા સા પ્રોક્તા મહાકાલી સા નિદ્રા તામસી હ્યભૂત્

શયાનસ્ય તદા પદ્મમભૂન્નાભ્યાં પુરંદર।
તત્કાલમયમાખ્યાતં પઙ્કજં યદપઙ્કજમ્

જલાધિકરણં પદ્મમાધારઃ પુષ્કરં તથા॥
ચક્રં ચ પુણ્ડરીકં ચેત્યેવં નામાનિ તસ્ય તુ

શક્રઃ---
ચિદચિત્તત્ત્વમાખ્યાતં ચેતનશ્ચિત્પ્રકીતિતઃ।
અચિત્ ત્રૈગુણ્યમિત્યુક્તં કીદૃક્ કાલોઽપરઃ સ્મૃતઃ

શ્રીઃ---
અચિદંશોઽપરઃ કાલસ્રૈગુણ્યમપરં સ્મૃતમ્।
બલાદિકં તુ યત્પૂર્વં ષાડ્‌ગુણ્યે ત્રિકમીરિતમ્

25. ત્રિકમિતિ। બલૈશ્વર્યવીર્યરૂપમિત્યર્થઃ।
તદેતત્કાલરૂપેણ સૃષ્ટૌ સંપરિવર્તતે।
સ્વતશ્ચાપરિણામીદં ત્રૈગુણ્યં પરિણામિ તત્

કાલકાલ્યાત્મકં દ્વન્દ્વમચિદેતત્પ્રકીર્તિતમ્।
સૃજન્ત્યા વિવિધાન્ ભાવાન્મમ દેવ્યા મહાશ્રિયઃ

27. કાલઃ ક્ષણાદિઃ। કાલ્યં ત્રિગુણં તદ્વિકારજાતં ચ।
કાલોઽયં કરણત્વેન વર્તતે મન્મયઃ સદા।
તસ્માત્કાલમયાત્પદ્માદ્વિષ્ણુનાભિસમુદ્ભવાત્

બ્રહ્મા વેદમયો જજ્ઞે સ ત્રય્યા સહ વીર્યવાન્।
હિરણ્યગર્ભ ઉક્તો યઃ પૂર્વં લક્ષ્મીસમુદ્ભવઃ

મહાકાલીસમુદ્ભતા યા સા નારી ત્રયી સ્મૃતા।
તદેતન્મિથુનં જજ્ઞે વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહાત્

પદ્મં પદ્મોદ્ભવદ્વન્દ્વં તદેતત્ ત્રિતયં સહ।
મહાંસ્તામસ આક્યાતો વિકારઃ પૂર્વકૈર્બુધૈઃ

31. પદ્મોદ્ભવદ્વન્દ્વં હિરણ્યગર્ભસ્ત્રયી ચ।
પ્રાણો હિરણ્યગર્ભશ્ચ બુદ્ધિશ્ચેતિ ત્રિધા ભિદા।
પદ્મપુંસ્રીસમાલમ્બાન્મહત્ત્વં તસ્ય શબ્દ્યતે

32. પ્રાણઃ હિરણ્યગર્ભઃ બુદ્ધિરિતિ મહતો ભેદાઃ।
ગુણઃ પ્રાણસ્ય તુ સ્પન્દો બુદ્ધેરદ્યવસાયતા।
ધર્માદિકમધર્માદ્યં દ્વયં પુંસો ગુણો મતઃ

33. પુંસ ઇતિ। હિરણ્યગર્ભસ્યેત્યર્થઃ।
ધર્મો જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચેતિ વર્ણિતઃ।
ધર્માદિકો ગુણો યસ્માદધર્માદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

34. યસ્માદિતિ। ધર્માદીનાં વિપર્યાસા અધર્મઃ, અજ્ઞાનમ્, અવૈરાગ્યમ્, અનૈશ્વર્યં ચેતિ જ્ઞેયા ઇત્યર્તઃ।
મહાન્તમાવિશન્ત્યેનં પ્રેરયામિ સ્વસૃષ્ટયે।
પ્રેર્યમાણાત્તતસ્તસ્માદહંકારશ્ચ જજ્ઞિવાન્

પૂર્વં યઃ શંકરઃ પ્રોક્તો મહામાયાસમુદ્ભવઃ।
યા પત્ની તસ્ય ગૌરી સા જજ્ઞેઽભિમતિરત્ર તુ

36. અહંકારસ્યૈવાભિમતિરિતિ ગુણઃ આખ્યાન્તરં ચ।
આવિશ્યામુમહંકારં સૃષ્ટયે પ્રેરયામ્યહમ્।
સ બભૂવ ત્રિધા પૂર્વં ગુણવ્યતિકરાત્તદા

તામસસ્તત્ર ભૂતાદિસ્તસ્ય સર્વમિદં શ્રૃણુ।
ભૂતાદેઃ શબ્દતન્માત્રં તન્માત્રાચ્છબ્દસંભવઃ

38. તામસાહંકારસ્ય ભૂતાદિરિતિ, સાત્ત્વિકાહંકારસ્ય વૈકારિક ઇતિ, રાજસાહંકારસ્ય તૈજસ ઇતિ ચ નામાન્તરં બોધ્યમ્।
મત્પ્રેરિતાચ્છબ્દમાત્રાત્સ્પર્શમાત્રં બભૂવ હ।
સ્પર્શસ્તુ સ્પર્શતન્માત્રાત્તન્માત્રાત્પ્રેરિતાન્મયા

તદાસીદ્રૂપતન્માત્રં તસ્માચ્ચ પ્રેરિતાન્મયા।
રૂપમાવિર્બભૂવાદ્યં રસમાત્રં તતઃ પરમ્

રસમાત્રાન્મયા ક્ષિપ્તાત્તસ્માજ્જજ્ઞે રસસ્તતઃ।
ગન્ધતન્માત્રમપ્યાસીત્તસ્માચ્ચ પ્રેરિતાન્મયા

શુદ્ધો ગન્ધઃ સમુદ્ભૂત ઇતીયં ભૌતિકી ભિદા।
માત્રાણિ સૂક્ષ્મભૂતાનિ સ્થૂલભૂતાનિ ચાપરે

શબ્દાદયઃ સમાખ્યાતા ગુણાઃ શબ્દાદયસ્તુ યે।
સ્થૂલભૂતવિસર્ગાસ્તે નાન્યે શબ્દાદયો ગુણાઃ

શાન્તત્વં ચૈવ ઘોરત્વં મૂઢત્વં ચેતિ તત્ ત્રિધા।
સત્ત્વાદ્યુન્મેષરૂપાણિ તાનિ સૂક્ષ્મેષુ સન્તિ ન

તેન તન્માત્રતા તેષાં સૂક્ષ્માણાં પરિકીર્તિતા।
સુખદુઃખાદિદાયિત્વાત્ સ્થૂલત્વમિતરત્ર તુ

સ્થૂલાનામેવ ભૂતાનાં ત્રિધાવસ્થા પ્રકીર્તિતા।
સૂક્ષ્માસ્ચ પિતૃજાશ્ચૈવ પ્રભૂતા ઇતિ ભેદતઃ

ઘટાદ્યા વિવિધા બાહ્યાઃ પ્રભૂતા ઇતિ શબ્દ્યતે।
શુક્લશોણિતસંભૂતા વિશેષાઃ પિતૃજાઃ સ્મૃતાઃ

સૂક્ષ્માસ્તુ પઞ્ચભૂતાઃ સ્યુઃ સૂક્ષ્મદેહવ્યપાશ્રયાઃ।
સર્ગો ભૂતાદિજો હ્યેવં ક્રમશઃ પરિકીર્તિતઃ

48. શબ્દતન્માત્રાત્ શબ્દઃ સ્પર્શતન્માત્રં ચ જાતમ્। સ્પર્શતન્માત્રાત્ સ્પર્શઃ રૂપતન્માત્રં ચ જાતમ્। રુપતન્માત્રાત્ રૂપં રસતન્માત્રં ચ જાતમ્। રસતન્માત્રાત્ રસઃ ગન્ધતન્માત્રં ચ જાતમ્। ગન્ધતન્માત્રાત્ ગન્ધો જાત ઇત્યત્રત્યા પ્રક્રિયા। સાંખ્યાસ્તુ---ભૂતાદેરેવ સર્વેષાં તન્માત્રાણામુત્પત્તિં વદન્તિ। ઔપનિષદપ્રક્રિયા તુ---ભૂતાદેઃ શબ્દતન્માત્રમ્, તસ્માદાકાશઃ, તસ્માત્ સ્પર્શતન્માત્રમ્, તસ્માદ્વાયુઃ; તસ્માત્ રૂપતન્માત્રમ્, તસ્માદગ્નિઃ, તસ્માત્ રસતન્માત્રમ્, તસ્માત્ જલમ્, તસ્માત્ ગન્ધતન્માત્રમ્, તસ્માત્ પૃથિવી જાતેતિ।
અહંકારસ્ય યાવંશૌ રજઃસત્ત્વસમાશ્રયૌ।
વૈકારિક ઇતિ પ્રોક્તઃ સાત્ત્વિકોંઽશસ્તયોઃ પરઃ

તૈજસઃ કથિતઃ સદ્ભિસ્તયોઃ સૃષ્ટિમિમાં શ્રૃણુ।
વૈકારિકાદહંકારાદાસીચ્છ્રોત્રાદિધીન્દ્રિયમ્

કર્મેન્દ્રિયં ચ વાગાદિ તૈજસાત્સંપ્રવર્તતે।
ઉભયસ્માત્તતશ્ચાસીદ્ બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયં મનઃ

51. વૈકારિકાત્ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં, તૈજસાત્ કર્મેન્દ્રિયાણાં ચોત્પત્તિરિતિ ભેદપરિકલ્પનમત્ર। ઔપનિષદાસ્તુ---સર્વેષામપીન્દ્રિયાણાં વૈકારિકાદુત્પત્તિમાચક્ષતે। તથા મનસ ઉભયેન્દ્રિયત્વં સાંખ્યમતરીત્યા। ઔપનિષદમતે તુ જ્ઞાનેન્દ્રિયત્વમેવ.
શ્રોત્રં ત્વક્ ચૈવ ચક્ષુશ્ચ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ પઞ્ચમમ્।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાહુઃ શક્તિરેષા મદાત્મિકા

વાક્ ચ હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ તથોપસ્થં ચ પાયુ ચ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાહુઃ શક્તિરેષા મદાત્મિકા

યા સા વિજ્ઞાનશક્તિર્મે પારંપર્યક્રમાગતા।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યધિષ્ઠાય વિષયેષુ પ્રવર્તતે

ક્રિયાશક્તિસ્ચ યા સા મે પારંપર્યક્રમાગતા।
કર્મેન્દ્રિયાણ્યધિષ્ઠાય કર્તવ્યેષુ પ્રવર્તતે

શ્રોત્રસ્ય વિષયઃ શબ્દઃ શ્રવણં ચ ક્રિયા મતા।
ત્વચશ્ચ વિષ્યઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શનં ચ ક્રિયા મતા

ચક્ષુષો વિષયો રૂપં દર્શનં ચ ક્રિયા મતા।
જિહ્વાયા વિષયો રસ્યો રસનં ચ ક્રિયા મતા

ઘ્રાણસ્ય વિષયો ગન્ધ આઘ્રાણં ચ ક્રિયા મતા।
વૃત્તયો વિષયેષ્વસ્ય શ્રોત્રાદેઃ શ્રવણાદયઃ

આલોચનાનિ કથ્યન્તે ધર્મિમાત્રગ્રહશ્ચ સઃ।
દિક્ ચ વિદ્યુત્તથા સૂર્યઃ સોમો વસુમતી તથા

59. આલોચનં નામ શબ્દાદિધર્માણાં સ્ફુટગ્રહણમન્તરા વસ્તુમાત્રગ્રહણમ્। તદપ્યસ્ફુટમેવ। આહુશ્ચ---"અસ્તિ હ્યાલોચનં જ્ઞાનં પ્રથમં નિર્વિકલ્પકમ્। બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસદૃશં મુગ્ધવસ્તુકમ્॥" ઇતિ।
અદિદૈવમિતિ પ્રોક્તં ક્રમાચ્છ્રોત્રાદિપઞ્ચકે।
અધિભૂતમિતિ પ્રોક્તઃ શબ્દાદ્યો વિષયઃ ક્રમાત્

શ્રોત્રાદિપઞ્ચકં ત્વેતદધ્યાત્મં પરિકીર્તિતમ્।
શ્રોત્રાદેઃ સાત્ત્વિકાત્સૃષ્ટિર્વિયદાદિવ્યપેક્ષયા

તેન ભૌતિકમિત્યુક્તં ક્રમાચ્છ્રોત્રાદિપઞ્ચકમ્।
વાચસ્તુ વિષયઃ શબ્દો વચનં ચ ક્રિયા મતા

હસ્તેન્દ્રિયસ્ય ચાદેયમાદાનં ચ ક્રિયા મતા।
પાદેન્દ્રિયસ્ય ગન્તવ્યં ગમનં ચ ક્રિયા મતા

ઉપસ્થસ્ય તદાનન્દ્યમાનન્દશ્ચ ક્રિયા મતા।
વિસૃજ્યં વિષયઃ પાયોર્વિસર્ગશ્ચ ક્રિયા મતા

હસ્તાદિકં ચતુષ્કં યત્તત્પઞ્ચવિષયાત્મકમ્।
અગ્નિરિન્દ્રશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ તથૈવાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ

મિત્રશ્ચેતિ ક્રમાજ્જ્ઞેયા અદિદેવા વિચક્ષણૈઃ।
શબ્દઃ પઞ્ચાત્મકં ચૈવ વાગાદેર્વિષયો હિ યઃ

સોઽધિભૂત ઇતિ પ્રોક્તો વાગાદ્યધ્યાત્મમુચ્યતે।
મનસ્તુ સહકાર્યસ્મિન્નુભયત્રાપિ પઞ્ચકે

જ્ઞાનેન્દ્રિયગણૈશ્ચૈતદ્વિકલ્પં તનુતે મનઃ।
વિકલ્પો વિવિધા ક્લૃપ્તિસ્તચ્ચ પ્રોક્તં વિશેષણમ્

ધર્મેણ સહ સંબન્ધો ધર્મિણશ્ચ સ ઉચ્યતે।
વિકલ્પઃ પઞ્ચધા જ્ઞેયો દ્રવ્યકર્મગુણાદિભિઃ

દણ્ડીતિ દ્રવ્યસંયોગાચ્છુક્લો ગુણસમન્વયાત્।
ગચ્છતીતિ ક્રિયાયોગાત્પુમાન્ સામાન્યસંસ્થિતેઃ

ડિત્થઃ શબ્દસમાયોગાદિતીયં પઞ્ચધા સ્થિતિઃ।
કર્મેન્દ્રિયગણૈશ્ચૈતત્સંકલ્પં તનુતે મનઃ

ઔદાસીન્યચ્યુતિર્યા સા સંકલ્પોદ્યોગનામિકા।
અહંકારેણ ચૈતસ્મિન્રુભયત્ર ગણે સ્થિતિઃ

જ્ઞાનેન્દ્રિયગણે સોઽયમભિમાનેન વર્તતે।
દેશકાલાન્વયો જ્ઞાતુરભિમાનઃ પ્રકીર્તિતઃ

મમાદ્ય પુરતો ભાતીત્યેવં વસ્તુ પ્રતીયતે।
કર્મેન્દ્રિયગણે ત્વેષ સંરમ્ભેણ પ્રવર્તતે

સંકલ્પપૂર્વરૂપસ્તુ સંરમ્ભઃ પરિકીર્તિતઃ।
બુદ્ધિરધ્યવસાયેન જ્ઞાનેન્દ્રિયગણે સ્થિતા

બુદ્ધિરધ્યવસાયાર્થાવધારણમુદીર્યતે।
અવધારણમર્થાનાં નિશ્ચયઃ પરિકીર્તિતઃ

કર્મેન્દ્રિયગણે બુદ્ધિઃ પ્રયત્નેન પ્રવર્તતે।
ત્રયોદશવિધં જ્ઞેયં તદેતત્કરણં બુધૈઃ

બાહ્યં દશવિધં જ્ઞેયં ત્રિધાન્તઃકરણં સ્મૃતમ્।
ત્રયોવિંશતિરેતે તુ વિકારાઃ પરિકીર્તિતાઃ

કરણાનિ દશ ત્રીણિ સૂક્ષ્માંશાઃ સ્થૂલસંભવાઃ।
એતત્સૃક્ષ્મશરીરં તુ વિરાજઃ પરિકીર્તિતમ્

વ્યષ્ટયઃ સૂક્ષ્મદેહાશ્ચ પ્રતિજીવં વ્યવસ્થિતાઃ॥
અપવર્ગે નિવર્તન્તે જીવેભ્યસ્તે સ્વયોનિજાઃ

અન્યોન્યાનુગ્રહેણૈતે ત્રયોવિંશતિરુત્થિતાઃ।
મહદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્યણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

તદણ્ડમભવદ્ધૈમં સહસ્રાંશુસમપ્રભમ્।
તસ્મિન્ પ્રજાપતિર્જજ્ઞે વિરાડ્‌ દેવશ્ચતુર્મુખઃ

82. અત્ર પૂર્વોક્ત એવ સૃષ્ટિક્રમો મન્વાદિસૃષ્ટ્યા સહ સંકલય્યોચ્યતે।
વિરાજશ્ચ મનુર્જજ્ઞે મનોસ્તે માનવાઃ સ્મૃતાઃ।
મરીચિપ્રમુખાસ્તેભ્યો જગદેતચ્ચરાચરમ્

પ્રકારોઽયં મમોદ્યત્યા લેશતસ્તે પ્રદર્શિતઃ।
સ્વતઃ શુદ્ધાપિ ચિચ્છક્તિઃ સંવિદ્ધાનાદ્યવિદ્યયા

દુઃખં જન્મજરાદ્યુત્થં તત્રસ્થા પ્રતિપદ્યતે।
શુદ્ધવિજ્ઞાનસંબન્ધાચ્છુદ્ધકર્મસમન્વયાત્।
યદા ધુનોત્યવિદ્યાં તાં તદા સાનન્દમશ્નુતે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે પ્રાકૃતસૃષ્ટિપ્રકાશો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ********