Language

ENहिગુ
Scripture Library

Lakshmi Tantra · Chapter 16

16.1

ṣoḍaśo'dhyāyaḥ - 16
śrīḥ---
vyākhyānaṃ mahataḥ śakra śṛṇuṣvāvahito mama/
vaiṣamyasya samunmeṣo guṇānāṃ prathamo hi yaḥ

16.2

1. anena guṇatrayasya sāmyāvasthāyāṃ prakṛtiriti, vaiṣamyāvasthāyāṃ mahāniti ca vyavahāra ityuktaṃ bhavati/
sa mahānnāma tasyāpi vidhāstisraḥ prakīrtitāḥ/
sāttviko buddhirityukto rājasaḥ prāṇa eva hi

16.3

tāmasaḥ kāla ityuktasteṣāṃ vyākhyāmimāṃ śṛṇu/
buddhiradhyavasāyasya prāṇaḥ prayatanasya ca

16.4

3. kālasya tāmasatvamatrocyate/ aupaniṣadaprakriyā kālasyāprākṛtatvameveti vadanti/
kālaḥ kalanarūpasya pariṇāmasya kāraṇam/
mahato'pi vikurvāṇādahaṃkāro vyajāyata

16.5

4. kalanaṃ vipariṇatiḥ/ āmrādiśalāṭoḥ tatphalātmanā, yuvadehasya valibhavṛddhadehātmanā ca yā pariṇatiḥ setyarthaḥ/
sa cāpi trividho jñeyo guṇavaiṣamyasaṃbhavāt/
tāmasādviyadādistu tanmātragaṇa ujjvalaḥ

16.6

jātaḥ sattvasamudriktādbuddhīndriyagaṇo mahān/
karmendriyagaṇaścāpi rājasādubhayātmakam

16.7

6. karmendriyāṇāṃ rājasatvaṃ, manasaḥ sāttvikarājasatvamiti vibhāgastantrikaikadeśināṃ matena/ vastutastu ekādaśāpīndriyāṇi sāttvikānītyeva bahūnāṃ pāñcarātrikāṇāṃ matam/ "devā vaikārikā daśa/ ekādaśaṃ manasca" iti viṣṇupurāṇe coktam/
ubhayasmāt samudbhūtamitīyaṃ tattvapaddhatiḥ/
atra prakṛtirekaiva mūlabhūtā sanātanī

16.8

7. tattvapaddhatiḥ/ acittattvapaddhatirityarthaḥ/ itthamatra vibhāgaḥ---tattvaṃ dvividham, acittattvaṃ cittattvaṃ ceti/ tatrācittattvaṃ caturviṃśatidhā---prakṛtimahadahaṃkārāsrayaḥ, tanmātrāṇi pañca, mahābhūtāni pañca, ekādaśendriyāṇīti/ cittattvaṃ dvedhā---jīva īśvaraśceti/ āhatya ṣaḍ‌viṃśatistattvāni/
mahadādyāstu saptānye kāryakāraṇarūpiṇaḥ/
tanmātrebhyaḥ samudbhūtā viśeṣā viyadādayaḥ

16.9

buddhikarmendriyagaṇau pañcakau mana eva ca/
vikārā eva vijñeyā ete ṣoḍaśa cintakaiḥ

16.10

caturviṃśatiretāni tattvāni kathitāni te/
yāvānyaścātra vaktavyo viśeṣo yādṛśastviha

16.11

sa sarvaḥ kathitaḥ pūrvaṃ tava vṛtraniṣūdana/
viṃśatyā ca tribhiścaiva vikāraiḥ svaiḥ samanvitā

16.12

iyaṃ prakṛtiravyaktā kathitā te surādhipa/
vyaktāvyaktamayī saiṣā nityaṃ prasavadharmiṇī

16.13

12. prakṛtyavasthāyāmavyaktā, pariṇatyavasthāyāṃ vyaktā/ kāryakāraṇayorabhedādevamuktiḥ/
vilakṣaṇā sā vijñeyā cicchaktiravinaśvarā/
sa jīvaḥ kathitaḥ sadbhistattvaśāstraviśāradaiḥ

16.14

ayaṃ svarasataḥ śuddha- pariṇāmavivarjitaḥ/
kūṭasthaściddhano nityo hyananto'pratisaṃkramaḥ

16.15

14. svarasataḥ svabhāvataḥ/ anantaḥ; saṃkhyayā jñānādiguṇaiścāparicchinna ityarthaḥ/
imau svarasato'saktau saktātmānāviva sthitau/
prakṛtiḥ puruṣaścaiva mahadbhyaśca mahattarau

16.16

liṅgagrāhyāvubhau nityāvaliṅgau cāpyubhāvapi/
sādharmyamevamādyevamanayorunnayedbudhaḥ

16.17

vaidharmyamanayoḥ śakra kathyamānaṃ nibodha me/
prakṛtistriguṇā nityaṃ satataṃ pariṇāminī

16.18

avivekāpyaśuddhā ca sarvajīvasamā sadā/
viṣayo'cetanā caiva sukhaduḥkhavimohinī

16.19

madhyasthaḥ puruṣo nityaḥ kriyāvānapyavihvalaḥ/
sākṣī dṛśistathā draṣṭā śuddho'nanto guṇātmakaḥ

16.20

vaidharmyamanayoretat prakṛtiṃ cānayoḥ śṛṇu/
yā sā sadasadākhyādivikalpavikalā dhruvā

16.21

20. vikalpavikaleti/ vividhapariṇatyabhāginītyarthaḥ/
nityoditā sadānandā pūrṇaṣāḍ‌guṇyavigrahā/
ahaṃ nārāyaṇī śaktirviṣṇoḥ śrīrapāyinī

16.22

mattaḥ prabhavato hyetau mayyeva layameṣyataḥ/
sāhametāvatī bhāvairvividhairvistṛtiṃ gatā

16.23

nārāyaṇe pratiṣṭhāya punastasmādudemyaham/
eko nārāyaṇo viṣṇurvāsudevaḥ sanātanaḥ

16.24

apṛthagbhūtaśaktitvādadvaitaṃ brahma niṣkalam/
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejomahodadhiḥ

16.25

24. śkatiśaktimatorapṛthaksiddhasaṃbandhāt ekatvam/ ato nādvitīyatvavirodha iti bhāvaḥ/
nistaraṅgaḥ sadaivāsau jagadetaccarācaram/
iti te sāṃkhyavijñānaṃ leśataḥ śakra darśitam

16.26

25. asau nārāyaṇa eva carācarātmakajagadrūpatayāvatiṣṭhata iti yāvat/
yā tattvagaṇanā saṃkhyā tāṃ purā śīlayedbudhaḥ/
tataḥ sādharmyavaidharmyasvarūpaprabhavādikām

16.27

kuryāccarcātmikāṃ saṃkhyāṃ śāsratattvopadeśajām/
carcāyāmiha saṃkhyāyāṃ siddhāyāmamalātmani

16.28

27. carcā nāma punaḥ punaḥ pariśīlanam/
udeti yā samīcīnā saṃkhyā sattattvagocarā/
eṣā sā paramā saṃkhyā matprasādasamudbhavā

16.29

sāṃkhyadarśanametatte parisaṃkhyānamīritam/
evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyā madbhāvamāgatāḥ

16.30

upāyo yastṛtīyaste vakṣyate yogasaṃjñakaḥ/
yogastu dvividho jñeyaḥ samādhiḥ saṃyamastathā

16.31

yamādyaṅgasamudbhūtā samādhiḥ saṃsthitiḥ pare/
brahmaṇi śrīnivāsākhye hyutthānaparivarjitā

16.32

sākṣātkāramayī sā hi sthitiḥ sadbrahmavedinām/
dhyātṛdhyeyāvibhāgasthā matprasādasamudbhavā

16.33

32. avibhāgastheti/ "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca" ityuktarītyā parasya brahmaṇo'vibhāgenopāsanamatrābhipretam/
saṃyamo nāma satkarma paramātmaikagocaram/
tatpunardvividhaṃ proktaṃ śārīraṃ mānasaṃ tathā

16.34

vistareṇābhidhāsyete samādhiḥ saṃyamastathā/
prathamo ya upāyaste karmātmā kathitaḥ purā

16.35

saṃjñānaṃ janayecchuddhamantaḥkaraṇaśodhanāt/
tena hi prīṇitā sāhaṃ sadācāraniṣevaṇāt

16.36

dadāmi buddhiyogaṃ tamantaḥkaraṇaśodhanam/
sāṃkhyaṃ nāma dvitīyo ya upāyaḥ kathitastava

16.37

parokṣaḥ śāsrajanyo'sau nirṇayo dṛḍhatāṃ gataḥ/
pratyakṣatāmivāpanno matprītiṃ janayetparām

16.38

ahaṃ saṃkhyāyamānā hi svarūpaguṇavaibhavaiḥ /
udbhāvayāmi tajjñānaṃ pratyakṣaṃ yadvivekajam

16.39

tṛtīyastu samādhyātmā pratyakṣo'viplavo dṛḍhaḥ/
prakṛṣṭasattvasaṃbhūtaḥ prasādātiśayo hi saḥ

16.40

tṛtīyasya vidhā yo'sau saṃyamo nāma varṇitaḥ/
bhogaiḥ śuddhaisridhodbhūtairatyantaprītaye mama

16.41

ahaṃ hi tatra viśvātmā viṣṇuśaktiḥ parāvarā/
sākṣādeva samārādhyā devo vā puruṣottamaḥ

16.42

iti te kathitāḥ samyagupāyāsraya ūrjitāḥ/
śṛṇūpāyaṃ caturthaṃ me sarvatyāgasamāhvayam

16.43

tatra dharmān parityajya sarvānuccāvacāṅgakān/
saṃsārānalasaṃtapto māmekāṃ śaraṇaṃ vrajet

16.44

ahaṃ hi śaraṇaṃ prāptā nareṇaānanyacetasā/
prāpayāmyātmanātmānaṃ nirdhūtākhilakalmaṣam

iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantre upāyaprakāravivaraṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
********iti ṣoḍaśo'dhyāyaḥ********

Original text: lakṣmītantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc