Lakshmi Tantra · Chapter 16
ṣoḍaśo'dhyāyaḥ - 16
śrīḥ---
vyākhyānaṃ mahataḥ śakra śṛṇuṣvāvahito mama/
vaiṣamyasya samunmeṣo guṇānāṃ prathamo hi yaḥ
1. anena guṇatrayasya sāmyāvasthāyāṃ prakṛtiriti, vaiṣamyāvasthāyāṃ mahāniti ca vyavahāra ityuktaṃ bhavati/
sa mahānnāma tasyāpi vidhāstisraḥ prakīrtitāḥ/
sāttviko buddhirityukto rājasaḥ prāṇa eva hi
tāmasaḥ kāla ityuktasteṣāṃ vyākhyāmimāṃ śṛṇu/
buddhiradhyavasāyasya prāṇaḥ prayatanasya ca
3. kālasya tāmasatvamatrocyate/ aupaniṣadaprakriyā kālasyāprākṛtatvameveti vadanti/
kālaḥ kalanarūpasya pariṇāmasya kāraṇam/
mahato'pi vikurvāṇādahaṃkāro vyajāyata
4. kalanaṃ vipariṇatiḥ/ āmrādiśalāṭoḥ tatphalātmanā, yuvadehasya valibhavṛddhadehātmanā ca yā pariṇatiḥ setyarthaḥ/
sa cāpi trividho jñeyo guṇavaiṣamyasaṃbhavāt/
tāmasādviyadādistu tanmātragaṇa ujjvalaḥ
jātaḥ sattvasamudriktādbuddhīndriyagaṇo mahān/
karmendriyagaṇaścāpi rājasādubhayātmakam
6. karmendriyāṇāṃ rājasatvaṃ, manasaḥ sāttvikarājasatvamiti vibhāgastantrikaikadeśināṃ matena/ vastutastu ekādaśāpīndriyāṇi sāttvikānītyeva bahūnāṃ pāñcarātrikāṇāṃ matam/ "devā vaikārikā daśa/ ekādaśaṃ manasca" iti viṣṇupurāṇe coktam/
ubhayasmāt samudbhūtamitīyaṃ tattvapaddhatiḥ/
atra prakṛtirekaiva mūlabhūtā sanātanī
7. tattvapaddhatiḥ/ acittattvapaddhatirityarthaḥ/ itthamatra vibhāgaḥ---tattvaṃ dvividham, acittattvaṃ cittattvaṃ ceti/ tatrācittattvaṃ caturviṃśatidhā---prakṛtimahadahaṃkārāsrayaḥ, tanmātrāṇi pañca, mahābhūtāni pañca, ekādaśendriyāṇīti/ cittattvaṃ dvedhā---jīva īśvaraśceti/ āhatya ṣaḍviṃśatistattvāni/
mahadādyāstu saptānye kāryakāraṇarūpiṇaḥ/
tanmātrebhyaḥ samudbhūtā viśeṣā viyadādayaḥ
buddhikarmendriyagaṇau pañcakau mana eva ca/
vikārā eva vijñeyā ete ṣoḍaśa cintakaiḥ
caturviṃśatiretāni tattvāni kathitāni te/
yāvānyaścātra vaktavyo viśeṣo yādṛśastviha
sa sarvaḥ kathitaḥ pūrvaṃ tava vṛtraniṣūdana/
viṃśatyā ca tribhiścaiva vikāraiḥ svaiḥ samanvitā
iyaṃ prakṛtiravyaktā kathitā te surādhipa/
vyaktāvyaktamayī saiṣā nityaṃ prasavadharmiṇī
12. prakṛtyavasthāyāmavyaktā, pariṇatyavasthāyāṃ vyaktā/ kāryakāraṇayorabhedādevamuktiḥ/
vilakṣaṇā sā vijñeyā cicchaktiravinaśvarā/
sa jīvaḥ kathitaḥ sadbhistattvaśāstraviśāradaiḥ
ayaṃ svarasataḥ śuddha- pariṇāmavivarjitaḥ/
kūṭasthaściddhano nityo hyananto'pratisaṃkramaḥ
14. svarasataḥ svabhāvataḥ/ anantaḥ; saṃkhyayā jñānādiguṇaiścāparicchinna ityarthaḥ/
imau svarasato'saktau saktātmānāviva sthitau/
prakṛtiḥ puruṣaścaiva mahadbhyaśca mahattarau
liṅgagrāhyāvubhau nityāvaliṅgau cāpyubhāvapi/
sādharmyamevamādyevamanayorunnayedbudhaḥ
vaidharmyamanayoḥ śakra kathyamānaṃ nibodha me/
prakṛtistriguṇā nityaṃ satataṃ pariṇāminī
avivekāpyaśuddhā ca sarvajīvasamā sadā/
viṣayo'cetanā caiva sukhaduḥkhavimohinī
madhyasthaḥ puruṣo nityaḥ kriyāvānapyavihvalaḥ/
sākṣī dṛśistathā draṣṭā śuddho'nanto guṇātmakaḥ
vaidharmyamanayoretat prakṛtiṃ cānayoḥ śṛṇu/
yā sā sadasadākhyādivikalpavikalā dhruvā
20. vikalpavikaleti/ vividhapariṇatyabhāginītyarthaḥ/
nityoditā sadānandā pūrṇaṣāḍguṇyavigrahā/
ahaṃ nārāyaṇī śaktirviṣṇoḥ śrīrapāyinī
mattaḥ prabhavato hyetau mayyeva layameṣyataḥ/
sāhametāvatī bhāvairvividhairvistṛtiṃ gatā
nārāyaṇe pratiṣṭhāya punastasmādudemyaham/
eko nārāyaṇo viṣṇurvāsudevaḥ sanātanaḥ
apṛthagbhūtaśaktitvādadvaitaṃ brahma niṣkalam/
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejomahodadhiḥ
24. śkatiśaktimatorapṛthaksiddhasaṃbandhāt ekatvam/ ato nādvitīyatvavirodha iti bhāvaḥ/
nistaraṅgaḥ sadaivāsau jagadetaccarācaram/
iti te sāṃkhyavijñānaṃ leśataḥ śakra darśitam
25. asau nārāyaṇa eva carācarātmakajagadrūpatayāvatiṣṭhata iti yāvat/
yā tattvagaṇanā saṃkhyā tāṃ purā śīlayedbudhaḥ/
tataḥ sādharmyavaidharmyasvarūpaprabhavādikām
kuryāccarcātmikāṃ saṃkhyāṃ śāsratattvopadeśajām/
carcāyāmiha saṃkhyāyāṃ siddhāyāmamalātmani
27. carcā nāma punaḥ punaḥ pariśīlanam/
udeti yā samīcīnā saṃkhyā sattattvagocarā/
eṣā sā paramā saṃkhyā matprasādasamudbhavā
sāṃkhyadarśanametatte parisaṃkhyānamīritam/
evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyā madbhāvamāgatāḥ
upāyo yastṛtīyaste vakṣyate yogasaṃjñakaḥ/
yogastu dvividho jñeyaḥ samādhiḥ saṃyamastathā
yamādyaṅgasamudbhūtā samādhiḥ saṃsthitiḥ pare/
brahmaṇi śrīnivāsākhye hyutthānaparivarjitā
sākṣātkāramayī sā hi sthitiḥ sadbrahmavedinām/
dhyātṛdhyeyāvibhāgasthā matprasādasamudbhavā
32. avibhāgastheti/ "ātmeti tūpagacchanti grāhayanti ca" ityuktarītyā parasya brahmaṇo'vibhāgenopāsanamatrābhipretam/
saṃyamo nāma satkarma paramātmaikagocaram/
tatpunardvividhaṃ proktaṃ śārīraṃ mānasaṃ tathā
vistareṇābhidhāsyete samādhiḥ saṃyamastathā/
prathamo ya upāyaste karmātmā kathitaḥ purā
saṃjñānaṃ janayecchuddhamantaḥkaraṇaśodhanāt/
tena hi prīṇitā sāhaṃ sadācāraniṣevaṇāt
dadāmi buddhiyogaṃ tamantaḥkaraṇaśodhanam/
sāṃkhyaṃ nāma dvitīyo ya upāyaḥ kathitastava
parokṣaḥ śāsrajanyo'sau nirṇayo dṛḍhatāṃ gataḥ/
pratyakṣatāmivāpanno matprītiṃ janayetparām
ahaṃ saṃkhyāyamānā hi svarūpaguṇavaibhavaiḥ /
udbhāvayāmi tajjñānaṃ pratyakṣaṃ yadvivekajam
tṛtīyastu samādhyātmā pratyakṣo'viplavo dṛḍhaḥ/
prakṛṣṭasattvasaṃbhūtaḥ prasādātiśayo hi saḥ
tṛtīyasya vidhā yo'sau saṃyamo nāma varṇitaḥ/
bhogaiḥ śuddhaisridhodbhūtairatyantaprītaye mama
ahaṃ hi tatra viśvātmā viṣṇuśaktiḥ parāvarā/
sākṣādeva samārādhyā devo vā puruṣottamaḥ
iti te kathitāḥ samyagupāyāsraya ūrjitāḥ/
śṛṇūpāyaṃ caturthaṃ me sarvatyāgasamāhvayam
tatra dharmān parityajya sarvānuccāvacāṅgakān/
saṃsārānalasaṃtapto māmekāṃ śaraṇaṃ vrajet
ahaṃ hi śaraṇaṃ prāptā nareṇaānanyacetasā/
prāpayāmyātmanātmānaṃ nirdhūtākhilakalmaṣam
iti śrīpāñcarātrasāre lakṣmītantre upāyaprakāravivaraṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
********iti ṣoḍaśo'dhyāyaḥ********
Original text: lakṣmītantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0