લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 16

ષોડશોઽધ્યાયઃ - 16
શ્રીઃ---
વ્યાખ્યાનં મહતઃ શક્ર શૃણુષ્વાવહિતો મમ।
વૈષમ્યસ્ય સમુન્મેષો ગુણાનાં પ્રથમો હિ યઃ

1. અનેન ગુણત્રયસ્ય સામ્યાવસ્થાયાં પ્રકૃતિરિતિ, વૈષમ્યાવસ્થાયાં મહાનિતિ ચ વ્યવહાર ઇત્યુક્તં ભવતિ।
સ મહાન્નામ તસ્યાપિ વિધાસ્તિસ્રઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
સાત્ત્વિકો બુદ્ધિરિત્યુક્તો રાજસઃ પ્રાણ એવ હિ

તામસઃ કાલ ઇત્યુક્તસ્તેષાં વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ।
બુદ્ધિરધ્યવસાયસ્ય પ્રાણઃ પ્રયતનસ્ય ચ

3. કાલસ્ય તામસત્વમત્રોચ્યતે। ઔપનિષદપ્રક્રિયા કાલસ્યાપ્રાકૃતત્વમેવેતિ વદન્તિ।
કાલઃ કલનરૂપસ્ય પરિણામસ્ય કારણમ્।
મહતોઽપિ વિકુર્વાણાદહંકારો વ્યજાયત

4. કલનં વિપરિણતિઃ। આમ્રાદિશલાટોઃ તત્ફલાત્મના, યુવદેહસ્ય વલિભવૃદ્ધદેહાત્મના ચ યા પરિણતિઃ સેત્યર્થઃ।
સ ચાપિ ત્રિવિધો જ્ઞેયો ગુણવૈષમ્યસંભવાત્।
તામસાદ્વિયદાદિસ્તુ તન્માત્રગણ ઉજ્જ્વલઃ

જાતઃ સત્ત્વસમુદ્રિક્તાદ્બુદ્ધીન્દ્રિયગણો મહાન્।
કર્મેન્દ્રિયગણશ્ચાપિ રાજસાદુભયાત્મકમ્

6. કર્મેન્દ્રિયાણાં રાજસત્વં, મનસઃ સાત્ત્વિકરાજસત્વમિતિ વિભાગસ્તન્ત્રિકૈકદેશિનાં મતેન। વસ્તુતસ્તુ એકાદશાપીન્દ્રિયાણિ સાત્ત્વિકાનીત્યેવ બહૂનાં પાઞ્ચરાત્રિકાણાં મતમ્। "દેવા વૈકારિકા દશ। એકાદશં મનસ્ચ" ઇતિ વિષ્ણુપુરાણે ચોક્તમ્।
ઉભયસ્માત્ સમુદ્ભૂતમિતીયં તત્ત્વપદ્ધતિઃ।
અત્ર પ્રકૃતિરેકૈવ મૂલભૂતા સનાતની

7. તત્ત્વપદ્ધતિઃ। અચિત્તત્ત્વપદ્ધતિરિત્યર્થઃ। ઇત્થમત્ર વિભાગઃ---તત્ત્વં દ્વિવિધમ્, અચિત્તત્ત્વં ચિત્તત્ત્વં ચેતિ। તત્રાચિત્તત્ત્વં ચતુર્વિંશતિધા---પ્રકૃતિમહદહંકારાસ્રયઃ, તન્માત્રાણિ પઞ્ચ, મહાભૂતાનિ પઞ્ચ, એકાદશેન્દ્રિયાણીતિ। ચિત્તત્ત્વં દ્વેધા---જીવ ઈશ્વરશ્ચેતિ। આહત્ય ષડ્‌વિંશતિસ્તત્ત્વાનિ।
મહદાદ્યાસ્તુ સપ્તાન્યે કાર્યકારણરૂપિણઃ।
તન્માત્રેભ્યઃ સમુદ્ભૂતા વિશેષા વિયદાદયઃ

બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયગણૌ પઞ્ચકૌ મન એવ ચ।
વિકારા એવ વિજ્ઞેયા એતે ષોડશ ચિન્તકૈઃ

ચતુર્વિંશતિરેતાનિ તત્ત્વાનિ કથિતાનિ તે।
યાવાન્યશ્ચાત્ર વક્તવ્યો વિશેષો યાદૃશસ્ત્વિહ

સ સર્વઃ કથિતઃ પૂર્વં તવ વૃત્રનિષૂદન।
વિંશત્યા ચ ત્રિભિશ્ચૈવ વિકારૈઃ સ્વૈઃ સમન્વિતા

ઇયં પ્રકૃતિરવ્યક્તા કથિતા તે સુરાધિપ।
વ્યક્તાવ્યક્તમયી સૈષા નિત્યં પ્રસવધર્મિણી

12. પ્રકૃત્યવસ્થાયામવ્યક્તા, પરિણત્યવસ્થાયાં વ્યક્તા। કાર્યકારણયોરભેદાદેવમુક્તિઃ।
વિલક્ષણા સા વિજ્ઞેયા ચિચ્છક્તિરવિનશ્વરા।
સ જીવઃ કથિતઃ સદ્ભિસ્તત્ત્વશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

અયં સ્વરસતઃ શુદ્ધ- પરિણામવિવર્જિતઃ।
કૂટસ્થશ્ચિદ્ધનો નિત્યો હ્યનન્તોઽપ્રતિસંક્રમઃ

14. સ્વરસતઃ સ્વભાવતઃ। અનન્તઃ; સંખ્યયા જ્ઞાનાદિગુણૈશ્ચાપરિચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ।
ઇમૌ સ્વરસતોઽસક્તૌ સક્તાત્માનાવિવ સ્થિતૌ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ મહદ્ભ્યશ્ચ મહત્તરૌ

લિઙ્ગગ્રાહ્યાવુભૌ નિત્યાવલિઙ્ગૌ ચાપ્યુભાવપિ।
સાધર્મ્યમેવમાદ્યેવમનયોરુન્નયેદ્બુધઃ

વૈધર્મ્યમનયોઃ શક્ર કથ્યમાનં નિબોધ મે।
પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણા નિત્યં સતતં પરિણામિની

અવિવેકાપ્યશુદ્ધા ચ સર્વજીવસમા સદા।
વિષયોઽચેતના ચૈવ સુખદુઃખવિમોહિની

મધ્યસ્થઃ પુરુષો નિત્યઃ ક્રિયાવાનપ્યવિહ્વલઃ।
સાક્ષી દૃશિસ્તથા દ્રષ્ટા શુદ્ધોઽનન્તો ગુણાત્મકઃ

વૈધર્મ્યમનયોરેતત્ પ્રકૃતિં ચાનયોઃ શૃણુ।
યા સા સદસદાખ્યાદિવિકલ્પવિકલા ધ્રુવા

20. વિકલ્પવિકલેતિ। વિવિધપરિણત્યભાગિનીત્યર્થઃ।
નિત્યોદિતા સદાનન્દા પૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહા।
અહં નારાયણી શક્તિર્વિષ્ણોઃ શ્રીરપાયિની

મત્તઃ પ્રભવતો હ્યેતૌ મય્યેવ લયમેષ્યતઃ।
સાહમેતાવતી ભાવૈર્વિવિધૈર્વિસ્તૃતિં ગતા

નારાયણે પ્રતિષ્ઠાય પુનસ્તસ્માદુદેમ્યહમ્।
એકો નારાયણો વિષ્ણુર્વાસુદેવઃ સનાતનઃ

અપૃથગ્ભૂતશક્તિત્વાદદ્વૈતં બ્રહ્મ નિષ્કલમ્।
જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજોમહોદધિઃ

24. શ્કતિશક્તિમતોરપૃથક્સિદ્ધસંબન્ધાત્ એકત્વમ્। અતો નાદ્વિતીયત્વવિરોધ ઇતિ ભાવઃ।
નિસ્તરઙ્ગઃ સદૈવાસૌ જગદેતચ્ચરાચરમ્।
ઇતિ તે સાંખ્યવિજ્ઞાનં લેશતઃ શક્ર દર્શિતમ્

25. અસૌ નારાયણ એવ ચરાચરાત્મકજગદ્રૂપતયાવતિષ્ઠત ઇતિ યાવત્।
યા તત્ત્વગણના સંખ્યા તાં પુરા શીલયેદ્બુધઃ।
તતઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યસ્વરૂપપ્રભવાદિકામ્

કુર્યાચ્ચર્ચાત્મિકાં સંખ્યાં શાસ્રતત્ત્વોપદેશજામ્।
ચર્ચાયામિહ સંખ્યાયાં સિદ્ધાયામમલાત્મનિ

27. ચર્ચા નામ પુનઃ પુનઃ પરિશીલનમ્।
ઉદેતિ યા સમીચીના સંખ્યા સત્તત્ત્વગોચરા।
એષા સા પરમા સંખ્યા મત્પ્રસાદસમુદ્ભવા

સાંખ્યદર્શનમેતત્તે પરિસંખ્યાનમીરિતમ્।
એવં હિ પરિસંખ્યાય સાંખ્યા મદ્ભાવમાગતાઃ

ઉપાયો યસ્તૃતીયસ્તે વક્ષ્યતે યોગસંજ્ઞકઃ।
યોગસ્તુ દ્વિવિધો જ્ઞેયઃ સમાધિઃ સંયમસ્તથા

યમાદ્યઙ્ગસમુદ્ભૂતા સમાધિઃ સંસ્થિતિઃ પરે।
બ્રહ્મણિ શ્રીનિવાસાખ્યે હ્યુત્થાનપરિવર્જિતા

સાક્ષાત્કારમયી સા હિ સ્થિતિઃ સદ્બ્રહ્મવેદિનામ્।
ધ્યાતૃધ્યેયાવિભાગસ્થા મત્પ્રસાદસમુદ્ભવા

32. અવિભાગસ્થેતિ। "આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તિ ગ્રાહયન્તિ ચ" ઇત્યુક્તરીત્યા પરસ્ય બ્રહ્મણોઽવિભાગેનોપાસનમત્રાભિપ્રેતમ્।
સંયમો નામ સત્કર્મ પરમાત્મૈકગોચરમ્।
તત્પુનર્દ્વિવિધં પ્રોક્તં શારીરં માનસં તથા

વિસ્તરેણાભિધાસ્યેતે સમાધિઃ સંયમસ્તથા।
પ્રથમો ય ઉપાયસ્તે કર્માત્મા કથિતઃ પુરા

સંજ્ઞાનં જનયેચ્છુદ્ધમન્તઃકરણશોધનાત્।
તેન હિ પ્રીણિતા સાહં સદાચારનિષેવણાત્

દદામિ બુદ્ધિયોગં તમન્તઃકરણશોધનમ્।
સાંખ્યં નામ દ્વિતીયો ય ઉપાયઃ કથિતસ્તવ

પરોક્ષઃ શાસ્રજન્યોઽસૌ નિર્ણયો દૃઢતાં ગતઃ।
પ્રત્યક્ષતામિવાપન્નો મત્પ્રીતિં જનયેત્પરામ્

અહં સંખ્યાયમાના હિ સ્વરૂપગુણવૈભવૈઃ ।
ઉદ્ભાવયામિ તજ્જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં યદ્વિવેકજમ્

તૃતીયસ્તુ સમાધ્યાત્મા પ્રત્યક્ષોઽવિપ્લવો દૃઢઃ।
પ્રકૃષ્ટસત્ત્વસંભૂતઃ પ્રસાદાતિશયો હિ સઃ

તૃતીયસ્ય વિધા યોઽસૌ સંયમો નામ વર્ણિતઃ।
ભોગૈઃ શુદ્ધૈસ્રિધોદ્ભૂતૈરત્યન્તપ્રીતયે મમ

અહં હિ તત્ર વિશ્વાત્મા વિષ્ણુશક્તિઃ પરાવરા।
સાક્ષાદેવ સમારાધ્યા દેવો વા પુરુષોત્તમઃ

ઇતિ તે કથિતાઃ સમ્યગુપાયાસ્રય ઊર્જિતાઃ।
શૃણૂપાયં ચતુર્થં મે સર્વત્યાગસમાહ્વયમ્

તત્ર ધર્માન્ પરિત્યજ્ય સર્વાનુચ્ચાવચાઙ્ગકાન્।
સંસારાનલસંતપ્તો મામેકાં શરણં વ્રજેત્

અહં હિ શરણં પ્રાપ્તા નરેણઆનન્યચેતસા।
પ્રાપયામ્યાત્મનાત્માનં નિર્ધૂતાખિલકલ્મષમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે ઉપાયપ્રકારવિવરણં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ષોડશોઽધ્યાયઃ********