કુમારસંભવ · અધ્યાય 1

અસ્ત્ય્ ઉત્તરસ્યાં દિશિ દેવતાત્મા હિમાલયો નામ નગાધિરાજઃ
પૂર્વાપરૌ તોયનિધી વિગાહ્ય સ્થિતઃ પૃથિવ્યા ઇવ માનદણ્ડઃ ॥

યં સર્વશૈલાઃ પરિકલ્પ્ય વત્સં મેરૌ સ્થિતે દોગ્ધરિ દોહદક્ષે
ભાસ્વન્તિ રત્નાનિ મહૌષધીશ્ ચ પૃથૂપદિષ્ટાં દુદુહુર્ ધરિત્રીમ્ ॥

અનન્તરત્નપ્રભવસ્ય યસ્ય હિમં ન સૌભાગ્યવિલોપિ જાતમ્
એકો હિ દોષો ગુણસંનિપાતે નિમજ્જતીન્દોઃ કિરણેષ્વ્ ઇવાઙ્કઃ ॥

યશ્ ચાપ્સરોવિભ્રમમણ્ડનાનાં સંપાદયિત્રીં શિખરૈર્ બિભર્તિ
બલાહકચ્છેદવિભક્તરાગામ્ અકાલસંધ્યામ્ ઇવ ધાતુમત્તામ્ ॥

આમેખલં સંચરતાં ઘનાનાં ચ્છાયામ્ અધઃસાનુગતાં નિષેવ્ય
ઉદ્વેજિતા વૃષ્ટિભિર્ આશ્રયન્તે શૃઙ્ગાણિ યસ્યાતપવન્તિ સિદ્ધાઃ ॥

પદં તુષારસ્રુતિધૌતરક્તં યસ્મિન્ન્ અદૃષ્ટ્વાપિ હતદ્વિપાનામ્
વિદન્તિ માર્ગં નખરન્ધ્રમુક્તૈર્ મુક્તાફલૈઃ કેસરિણાં કિરાતાઃ ॥

ન્યસ્તાક્ષરા ધાતુરસેન યત્ર ભૂર્જત્વચઃ કુઞ્જરબિન્દુશોણાઃ
વ્રજન્તિ વિદ્યાધરસુન્દરીણામ્ અનઙ્ગલેખક્રિયયોપયોગમ્ ॥

યઃ પૂરયન્ કીચકરન્ધ્રભાગાન્ દરીમુખોત્થેન સમીરણેન
ઉદ્ગાસ્યતામ્ ઇચ્છતિ કિંનરાણાં તાનપ્રદાયિત્વમ્ ઇવોપગન્તુમ્ ॥

કપોલકણ્ડૂઃ કરિભિર્ વિનેતું વિઘટ્ટિતાનાં સરલદ્રુમાણામ્
યત્ર સ્રુતક્ષીરતયા પ્રસૂતઃ સાનૂનિ ગન્ધઃ સુરભીકરોતિ ॥

વનેચરાણાં વનિતાસખાનાં દરીગૃહોત્સઙ્ગનિષક્તભાસઃ
ભવન્તિ યત્રૌષધયો રજન્યામ્ અતૈલપૂરાઃ સુરતપ્રદીપાઃ ॥

ઉદ્વેજયત્ય્ અઙ્ગુલિપાર્ષ્ણિભાગાન્ માર્ગે શિલીભૂતહિમે ઽપિ યત્ર
ન દુર્વહશ્રોણિપયોધરાર્તા ભિન્દન્તિ મન્દાં ગતિમ્ અશ્વમુખ્યઃ ॥

દિવાકરાદ્ રક્ષતિ યો ગુહાસુ લીનં દિવા ભીતમ્ ઇવાન્ધકારમ્
ક્ષુદ્રે ઽપિ નૂનં શરણં પ્રપન્ને મમત્વમ્ ઉચ્ચૈઃશિરસાં સતીવ ॥

લાઙ્ગૂલવિક્ષેપવિસર્પિશોભૈર્ ઇતસ્ તતશ્ ચન્દ્રમરીચિગૌરૈઃ
યસ્યાર્થયુક્તં ગિરિરાજશબ્દં કુર્વન્તિ વાલવ્યજનૈશ્ ચમર્યઃ ॥

યત્રાંશુકાક્ષેપવિલજ્જિતાનાં યદૃચ્છયા કિંપુરુષાઙ્ગનાનામ્
દરીગૃહદ્વારવિલમ્બિબિમ્બાસ્ તિરસ્કરિણ્યો જલદા ભવન્તિ ॥

ભાગીરથીનિર્ઝરસીકરાણાં વોઢા મુહુઃ કમ્પિતદેવદારુઃ
યદ્ વાયુર્ અન્વિષ્ટમૃગૈઃ કિરાતૈર્ આસેવ્યતે ભિન્નશિખણ્ડિબર્હઃ ॥

સપ્તર્ષિહસ્તાવચિતાવશેષાણ્ય્ અધો વિવસ્વાન્ પરિવર્તમાનઃ
પદ્માનિ યસ્યાગ્રસરોરુહાણિ પ્રબોધયત્ય્ ઊર્ધ્વમુખૈર્ મયૂખૈઃ ॥

યજ્ઞાઙ્ગયોનિત્વમ્ અવેક્ષ્ય યસ્ય સારં ધરિત્રીધરણક્ષમં ચ
પ્રજાપતિઃ કલ્પિતયજ્ઞભાગં શૈલાધિપત્યં સ્વયમ્ અન્વતિષ્ઠત્ ॥

સ માનસીં મેરુસખઃ પિતૄણાં કન્યાં કુલસ્ય સ્થિતયે સ્થિતિજ્ઞઃ
મેનાં મુનીનામ્ અપિ માનનીયામ્ આત્માનુરૂપાં વિધિનોપયેમે ॥

કાલક્રમેણાથ તયોઃ પ્રવૃત્તે સ્વરૂપયોગ્યે સુરતપ્રસઙ્ગે
મનોરમં યૌવનમ્ ઉદ્વહન્ત્યા ગર્ભો ઽભવદ્ ભૂધરરાજપત્ન્યાઃ ॥

અસૂત સા નાગવધૂપભોગ્યં મૈનાકમ્ અમ્ભોનિધિબદ્ધસખ્યમ્
ક્રુદ્ધે ઽપિ પક્ષચ્છિદિ વૃત્રશત્રાવ્ અવેદનાજ્ઞં કુલિશક્ષતાનામ્ ॥

અથાવમાનેન પિતુઃ પ્રયુક્તા દક્ષસ્ય કન્યા ભવપૂર્વપત્ની
સતી સતી યોગવિસૃષ્ટદેહા તાં જન્મને શૈલવધૂં પ્રપેદે ॥

સા ભૂધરાણામ્ અધિપેન તસ્યાં સમાધિમત્યામ્ ઉદપાદિ ભવ્યા
સમ્યક્પ્રયોગાદ્ અપરિક્ષતાયાં નીતાવ્ ઇવોત્સાહગુણેન સંપત્ ॥

પ્રસન્નદિક્ પાંસુવિવિક્તવાતં શઙ્ખસ્વનાનન્તરપુષ્પવૃષ્ટિ
શરીરિણાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં સુખાય તજ્જન્મદિનં બભૂવ ॥

તયા દુહિત્રા સુતરાં સવિત્રી સ્ફુરત્પ્રભામણ્ડલયા ચકાસે
વિદૂરભૂમિર્ નવમેઘશબ્દાદ્ ઉદ્ભિન્નયા રત્નશલાકયેવ ॥

દિને દિને સા પરિવર્ધમાના લબ્ધોદયા ચાન્દ્રમસીવ લેખા
પુપોષ લાવણ્યમયાન્ વિશેષાઞ્ જ્યોત્સ્નાન્તરાણીવ કલાન્તરાણિ ॥

તાં પાર્વતીત્ય્ આભિજનેન નામ્ના બન્ધુપ્રિયાં બન્ધુજનો જુહાવ
ઉ મેતિ માત્રા તપસો નિષિદ્ધા પશ્ચાદ્ ઉમાખ્યાં સુમુખી જગામ ॥

મહીભૃતઃ પુત્રવતો ઽપિ દૃષ્ટિસ્ તસ્મિન્ન્ અપત્યે ન જગામ તૃપ્તિમ્
અનન્તપુષ્પસ્ય મધોર્ હિ ચૂતે દ્વિરેફમાલા સવિશેષસઙ્ગા ॥

પ્રભામહત્યા શિખયેવ દીપસ્ ત્રિમાર્ગયેવ ત્રિદિવસ્ય માર્ગઃ
સંસ્કારવત્યેવ ગિરા મનીષી તયા સ પૂતશ્ ચ વિભૂષિતશ્ ચ ॥

મન્દાકિનીસૈકતવેદિકાભિઃ સા કન્દુકૈઃ કૃત્રિમપુત્રકૈશ્ ચ
રેમે મુહુર્ મધ્યગતા સખીનાં ક્રીડારસં નિર્વિશતીવ બાલ્યે ॥

તાં હંસમાલાઃ શરદીવ ગઙ્ગાં મહૌષધિં નક્તમ્ ઇવાત્મભાસઃ
સ્થિરોપદેશામ્ ઉપદેશકાલે પ્રપેદિરે પ્રાક્તનજન્મવિદ્યાઃ ॥

અસંભૃતં મણ્ડનમ્ અઙ્ગયષ્ટેર્ અનાસવાખ્યં કરણં મદસ્ય
કામસ્ય પુષ્પવ્યતિરિક્તમ્ અસ્ત્રં બાલ્યાત્ પરં સાથ વયઃ પ્રપેદે ॥

ઉન્મીલિતં તૂલિકયેવ ચિત્રં સૂર્યાંશુભિર્ ભિન્નમ્ ઇવારવિન્દમ્
બભૂવ તસ્યાશ્ ચતુરસ્રશોભિ વપુર્ વિભક્તં નવયૌવનેન ॥

અભ્યુન્નતાઙ્ગુષ્ઠનખપ્રભાભિર્ નિક્ષેપણાદ્ રાગમ્ ઇવોદ્ગિરન્તૌ
આજહ્રતુસ્ તચ્ચરણૌ પૃથિવ્યાં સ્થલારવિન્દશ્રિયમ્ અવ્યવસ્થામ્ ॥

સા રાજહંસૈર્ ઇવ સંનતાઙ્ગી ગતેષુ લીલાઞ્ચિતવિક્રમેષુ
વ્યનીયત પ્રત્યુપદેશલુબ્ધૈર્ આદિત્સુભિર્ નૂપુરસિઞ્જિતાનિ ॥

વૃત્તાનુપૂર્વે ચ ન ચાતિદીર્ઘે જઙ્ઘે શુભે સૃષ્ટવતસ્ તદીયે
શેષાઙ્ગનિર્માણવિધૌ વિધાતુર્ લાવણ્ય ઉત્પાદ્ય ઇવાસ યત્નઃ ॥

નાગેન્દ્રહસ્તાસ્ ત્વચિ કર્કશત્વાદ્ એકાન્તશૈત્યાત્ કદલીવિશેષાઃ
લબ્ધ્વાપિ લોકે પરિણાહિ રૂપં જાતાસ્ તદૂર્વોર્ ઉપમાનબાહ્યાઃ ॥

એતાવતા નન્વ્ અનુમેયશોભં કાઞ્ચીગુણસ્થાનમ્ અનિન્દિતાયાઃ
આરોપિતં યદ્ ગિરિશેન પશ્ચાદ્ અનન્યનારીકમનીયમ્ અઙ્કમ્ ॥

તસ્યાઃ પ્રવિષ્ટા નતનાભિરન્ધ્રં રરાજ તન્વી નવલોમરાજિઃ
નીવીમ્ અતિક્રમ્ય સિતેતરસ્ય તન્મેખલામધ્યમણેર્ ઇવાર્ચિઃ ॥

મધ્યેન સા વેદિવિલગ્નમધ્યા વલિત્રયં ચારુ બભાર બાલા
આરોહણાર્થં નવયૌવનેન કામસ્ય સોપાનમ્ ઇવ પ્રયુક્તમ્ ॥

અન્યોન્યમ્ ઉત્પીડયદ્ ઉત્પલાક્ષ્યાઃ સ્તનદ્વયં પાણ્ડુ તથા પ્રવૃદ્ધમ્
મધ્યે યથા શ્યામમુખસ્ય તસ્ય મૃણાલસૂત્રાન્તરમ્ અપ્ય્ અલભ્યમ્ ॥

શિરીષપુષ્પાધિકસૌકુમાર્યૌ બાહૂ તદીયાવ્ ઇતિ મે વિતર્કઃ
પરાજિતેનાપિ કૃતૌ હરસ્ય યૌ કણ્ઠપાશૌ મકરધ્વજેન ॥

કણ્ઠસ્ય તસ્યાઃ સ્તનબન્ધુરસ્ય મુક્તાકલાપસ્ય ચ નિસ્તલસ્ય
અન્યોન્યશોભાજનનાદ્ બભૂવ સાધારણો ભૂષણભૂષ્યભાવઃ ॥

ચન્દ્રં ગતા પદ્મગુણાન્ ન ભુઙ્ક્તે પદ્માશ્રિતા ચાન્દ્રમસીમ્ અભિખ્યામ્
ઉમામુખં તુ પ્રતિપદ્ય લોલા દ્વિસંશ્રયાં પ્રીતિમ્ અવાપ લક્ષ્મીઃ ॥

પુષ્પં પ્રવાલોપહિતં યદિ સ્યાન્ મુક્તાફલં વા સ્ફુટવિદ્રુમસ્થમ્
તતો ઽનુકુર્યાદ્ વિશદસ્ય તસ્યાસ્ તામ્રૌષ્ઠપર્યસ્તરુચઃ સ્મિતસ્ય ॥

સ્વરેણ તસ્યામ્ અમૃતસ્રુતેવ પ્રજલ્પિતાયામ્ અભિજાતવાચિ
અપ્ય્ અન્યપુષ્ટા પ્રતિકૂલશબ્દા શ્રોતુર્ વિતન્ત્રીર્ ઇવ તાડ્યમાના ॥

પ્રવાતનીલોત્પલનિર્વિશેષમ્ અધીરવિપ્રેક્ષિતમ્ આયતાક્ષ્યા
તયા ગૃહીતં નુ મૃગાઙ્ગનાભ્યસ્ તતો ગૃહીતં નુ મૃગાઙ્ગનાભિઃ ॥

તસ્યાઃ શલાકાઞ્જનનિર્મિતેવ કાન્તિર્ ભ્રુવોર્ આનતલેખયોર્ યા
તાં વીક્ષ્ય લીલાચતુરામ્ અનઙ્ગઃ સ્વચાપસૌન્દર્યમદં મુમોચ ॥

લજ્જા તિરશ્ચાં યદિ ચેતસિ સ્યાદ્ અસંશયં પર્વતરાજપુત્ર્યાઃ
તં કેશપાશં પ્રસમીક્ષ્ય કુર્યુર્ વાલપ્રિયત્વં શિથિલં ચમર્યઃ ॥

સર્વોપમાદ્રવ્યસમુચ્ચયેન યથાપ્રદેશં વિનિવેશિતેન
સા નિર્મિતા વિશ્વસૃજા પ્રયત્નાદ્ એકસ્થસૌન્દર્યદિદૃક્ષયેવ ॥

તાં નારદઃ કામચરઃ કદા ચિત્ કન્યાં કિલ પ્રેક્ષ્ય પિતુઃ સમીપે
સમાદિદેશૈકવધૂં ભવિત્રીં પ્રેમ્ણા શરીરાર્ધહરાં હરસ્ય ॥

ગુરુઃ પ્રગલ્ભે ઽપિ વયસ્ય્ અતો ઽસ્યાસ્ તસ્થૌ નિવૃત્તાન્યવરાભિલાષઃ
ઋતે કૃશાનોર્ ન હિ મન્ત્રપૂતમ્ અર્હન્તિ તેજાંસ્ય્ અપરાણિ હવ્યમ્ ॥

અયાચિતારં ન હિ દેવદેવમ્ અદ્રિઃ સુતાં ગ્રાહયિતું શશાક
અભ્યર્થનાભઙ્ગભયેન સાધુર્ માધ્યસ્થ્યમ્ ઇષ્ટે ઽપ્ય્ અવલમ્બતે ઽર્થે ॥

યદૈવ પૂર્વે જનને શરીરં સા દક્ષરોષાત્ સુદતી સસર્જ
તદાપ્રભૃત્ય્ એવ વિમુક્તસઙ્ગઃ પતિઃ પશૂનામ્ અપરિગ્રહો ઽભૂત્ ॥

સ કૃત્તિવાસાસ્ તપસે યતાત્મા ગઙ્ગાપ્રવાહોક્ષિતદેવદારુ
પ્રસ્થં હિમાદ્રેર્ મૃગનાભિગન્ધિ કિં ચિત્ ક્વણત્કિંનરમ્ અધ્યુવાસ ॥

ગણા નમેરુપ્રસવાવતંસા ભૂર્જત્વચઃ સ્પર્શવતીર્ દધાનાઃ
મનઃશિલાવિચ્છુરિતા નિષેદુઃ શૈલેયનદ્ધેષુ શિલાતલેષુ ॥

તુષારસંઘાતશિલાઃ ખુરાગ્રૈઃ સમુલ્લિખન્ દર્પકલઃ કકુદ્માન્
દૃષ્ટઃ કથં ચિદ્ ગવયૈર્ વિવિગ્નૈર્ અસોઢસિંહધ્વનિર્ ઉન્નનાદ ॥

તત્રાગ્નિમ્ આધાય સમિત્સમિદ્ધં સ્વમ્ એવ મૂર્ત્યન્તરમ્ અષ્ટમૂર્તિઃ
સ્વયં વિધાતા તપસઃ ફલાનામ્ કેનાપિ કામેન તપશ્ ચચાર ॥

અનર્ઘ્યમ્ અર્ઘ્યેણ તમ્ અદ્રિનાથઃ સ્વર્ગૌકસામ્ અર્ચિતમ્ અર્ચયિત્વા
આરાધનાયાસ્ય સખીસમેતાં સમાદિદેશ પ્રયતાં તનૂજામ્ ॥

પ્રત્યર્થિભૂતામ્ અપિ તાં સમાધેઃ શુશ્રૂષમાણાં ગિરિશો ઽનુમેને
વિકારહેતૌ સતિ વિક્રિયન્તે યેષાં ન ચેતાંસિ ત એવ ધીરાઃ ॥

અવચિતબલિપુષ્પા વેદિસંમાર્ગદક્ષા નિયમવિધિજલાનાં બર્હિષાં ચોપનેત્રી
ગિરિશમ્ ઉપચચાર પ્રત્યહં સા સુકેશી નિયમિતપરિખેદા તચ્છિરશ્ચન્દ્રપાદૈઃ ॥