ક્રમદીપિકા · અધ્યાય 1

॥શ્રીઃ॥
ક્રમ-દીપિકા
શ્રીમદ્-ભગવત્-શ્રી-કૃષ્ણારાધન-નિરૂપણ-પ્રવણ આગમ-નિબન્ધઃ વિદ્યા-વિનોદ-શ્રી-ગોવિન્દ-ભટ્ટાચાર્ય-કૃત-વિવરણ-સહિતા
(1)
પ્રથમઃ પટલઃ
વેણુ-વાદ-વિનોદ-લાલસં
દિવ્ય-ગન્ધ-પરિલિપ્ત-વક્ષસમ્ ।
વલ્લવી-હૃદય-વિત્ત-હારિણં
ભાવયે કમ્ અપિ ગોપ-નન્દનમ્ ॥
વિશિષ્ટ-શિષ્ટાચારાનુમિત-શ્રુતિ-બોધિત-કર્તવ્યતાક-પ્રારિપ્સિત-પ્રતિબન્ધક-દુરિત-નિવૃત્ત્ય્-અસાધારણ-કારણમ્ ઇષ્ટ-દેવતાઽનુસ્મરણ-પૂર્વકં મઙ્ગલમ્ આશીર્-વ્યાજેન કૃતં શિષ્ય-શિક્ષાર્થમ્ આદૌ નિબધ્નાતિ કલાત્તમાયેત્ય્ આદિના ।
કલાત્ત-માયા-લવકાત્ત-મૂર્તિઃ
કલ-ક્વણદ્-વેણુ-નિનાદ-રમ્યઃ ।
શ્રિતો હૃદિ વ્યાકુલયંસ્ ત્રિલોકીં
શ્રિયે ઽસ્તુ ગોપી-જન-વલ્લભો વઃ

ગોપી-જન-વલ્લભો યુષ્માકં શ્રિયે સમ્પદે ઽસ્તુ ભૂયાદ્ ઇતિ યોજના । ગોપીજનસ્ય ગોપાઙ્ગના-જનસ્ય વલ્લભઃ સ્વામી । તથા ચ ગોપી-જનસ્યૈવાવિજ્ઞાત-વિનય-પ્રકરસ્યાપિ વલ્લભઃ કિં પુનઃ સાધકસ્યાશેષ-પૂજા-વિધાન-કોવિદસ્યેતિ ભાવઃ । યદ્ વા ગોપી પ્રકૃતિર્ જનો મહદ્-આદિર્ અનયોર્ વલ્લભઃ પ્રેરક ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કીદૃશઃ કલાયાં જ્ઞાન-સ્વરૂપે સ્વસ્મિન્ આત્તાયાઃ પ્રાપ્તાયા અધ્યસ્તાયા માયાયા લવકેન લેશેન વિક્ષેપાત્મ-સ્વભાવેન આત્તા પ્રાપ્તા મૂર્તિર્ યેન સ તથોક્તઃ । એતેન તસ્ય શરીર-સમ્બન્ધે ઽપિ ન સ્વરૂપાનુસન્ધાન-પ્રચ્યુતિર્ આવરણ-શક્તેર્ અપ્રામાણ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
અથ વા કલા બન્ધને, તથા ચ બન્ધનાત્મક-સંસાર-પ્રવર્તનાર્થં સ્વીકૃત-માયા-લેશાત્મક-જલ-તત્ત્વાત્મનાઙ્ગીકૃત-મૂર્તિર્ ઇતિ । તોયેન જીવાન્ વિસસર્જ ભૂમ્યામ્ ઇતિ ।
અથવા, સંમોહન-મન્ત્ર-રૂપકં કામ-બીજં સકલ-ગોપાલ-મન્ત્રાણાં બીજમ્ ઉદાહરતિ કલેતિ । કશ્ ચ લશ્ ચ કલૌ તાભ્યામ્ અત્તૌ ગૃહીતૌ સમ્બદ્ધૌ માયા-લવકૌ ચતુર્થ-સ્વરાનુસ્વારૌ તાભ્યામ્ આત્તા સ્વીકૃતા બીજ-રૂપા મૂર્તિર્ યેન સઃ તથોક્તઃ કલ ઇત્ય્ અત્રાકાર ઉચ્ચારણાર્થઃ ।
પુનઃ કીદૃશઃ । કલમ્ અવ્યક્તં મધુરં યથા સ્યાત્ તથા ક્વણન્ શબ્દાયમાનઃ વેણુર્ વંશઃ કલ-ક્વણંશ્ ચાસૌ વેણુશ્ ચેતિ કલ-ક્વણદ્-વેણુઃ । તસ્ય નિનાદેન રમ્યઃ સર્વ-મુખ-પ્રદ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પુનઃ કીદૃશઃ । હૃદિ શ્રિતઃ હૃત્-પઙ્કજે સ્થિતઃ હૃદિ ધ્યેય ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા સર્વ-પ્રાણિનાં હૃદયે ઽન્તર્યામિ-રૂપેણ સ્થિત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
કિં કુર્વન્ । ત્રયાણાં લોકાનાં સમાહારસ્ ત્રિલોકી । ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલયન્ કર્તવ્યેષુ વિચાર-શૂન્યં કુર્વન્ માયયા મોહયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં ગીતાયાં -
ઈશ્વરઃ સર્વ-ભૂતેષુ હૃદ્-દેશે ઽર્જુન તિષ્ઠતિ ।
ભ્રામયન્ સર્વ-ભૂતાનિ યન્ત્રારૂઢાનિ માયયા ॥ ઇતિ ।
અત્ર લઘુ-દીપિકા-કારઃ કલાત્ત-માયેત્ય્-આદિના ગોપી-જન-વલ્લભ ઇત્ય્ અનેન ચ બીજ-સહિતો ઽત્ર દશાક્ષરઃ સૂચિતઃ । કલ-ક્વણદ્ ઇત્ય્ આદિના ધ્યાનં સૂચિતં । ત્રિલોકીં વ્યાકુલયન્ન્ ઇત્ય્ અનેન ચ વશ્યાદિ-પ્રયોગાઃ સૂચિતાઃ ઇત્ય્ આહ

ગુરુ-નમસ્કાર-પૂર્વકં કર્તવ્યં પ્રતિજાનીતે--
ગુરુ-ચરણ-સરોરુહ-દ્વયોત્થાન્
મહિત-રજઃ-કણકાન્ પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના ।
ગદિતમ્ ઇહ વિવિચ્ય નારદાદ્યૈર્
યજન-વિધિં કથયામિ શાર્ઙ્ગ-પાણેઃ

ઇહ ગ્રન્થે શાર્ઙ્ગ-પાણેઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય યજન-વિધિં પૂજાહોમાદિકરણ-પ્રકારં વિવિચ્ય વિવેચનં કૃત્વા કથયામિ આસમાપ્તેર્ વર્તમાનત્વાત્ । તથા ચ, પ્રાચીન-ગ્રન્થેભ્યઃ સ્વ-ગ્રન્થસ્યોપાદેયતા દર્શિતા । કીદૃશમ્ ? નારદ-ગૌતમ-પ્રભૃતિભિર્ ગદિતમ્ । એતેન સ્વોક્તેઃ સ્વાતન્ત્ર્યં નિરાકૃતમ્ ઇતિ ભાવઃ । કિં કૃત્વા ? મૂર્ધ્ના મસ્તકેન મહિતાઃ પૂજિતા યે રજઃ-કણકા ધૂલિ-લેશાસ્ તાન્ પ્રણમ્ય કીદૃશાન્ ગુરુ-ચરણ-દ્વયમ્ એવ પદ્મ-દ્વયં તદ્-ઉત્થાન્ તદ્-ઉદ્ભવાન્ । એતેન ગુરુ-ભર્ત્-ભત્ત્ય્-અતિશયઃ સૂચિતઃ । તથા ગુરુ-ધ્યાનં શિરસિ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અપિ સૂચિતમ્

મન્ત્રાન્તરેભ્યો ગોપાલ-મન્ત્રસ્યાતિશાયિતં વક્તું ભૂમિકાં રચયતિ-
ક્ષિતિ-સુર-નૃપ-વિટ્-તુરીયજાનાં
મુનિ-વનવાસિ-ગૃહસ્થ-વર્ણિનાં ચ ।
જપ-હુત-યજઆદિભિર્ મનૂનાં
ફલતિ હિ કશ્ચન કસ્યચિત્ કથઞ્ચિત્

હિ યતઃ મનૂનાં ગોપાલ-મન્ત્ર-વ્યતિરિક્તાનાં મધ્યે કશ્ચન મન્ત્રોરાશ્યાદિના શોધિતઃ ક્ષિતિ-સુર-પ્રભૃતીનાં વર્ણાનાં મધ્યે મુનિ-વનવાસિ-પ્રભૃતીનામ્ આશ્રમાણાં ચકારાત્ સ્ત્રીણાં મધ્યે કસ્યચિત્ કથંચિજ્ જનસ્ય ભાગ્ય-વશાજ્ જપ-હોમાદિભિર્ આદિ-શબ્દેન તર્પણાદેઃ પરિગ્રહઃ । ફલતિ ફલં દદાતીતિ યોજના । હિ શબ્દો ઽત્રાવધારણ ઇતિ કશ્ચિત્ ક્ષિતિસુરો બ્રાહ્મણઃ । નૃપઃ ક્ષત્રિયઃ । વિટ્ વૈશ્યઃ । તુરીયઃ શૂદ્રઃ । મુનિર્ યતિઃ । વનવાસી વાનપ્રસ્થઃ । ગૃહસ્થઃ કૃત-દાર-પરિગ્રહઃ । વર્ણી બ્રહ્મચારી

અધુના ગોપાલ-મન્ત્રસ્ય સર્વેષુ સિદ્ધત્વમ્ આહ-
સર્વેષુ વર્ણેષુ તથાશ્રમેષુ
નારીષુ નાનાહ્વય-જન્મભેષુ ।
દાતા ફલાનામ્ અભિવાઞ્છિતાનાં
દ્રાગ્ એવ ગોપાલક-મન્ત્ર એષઃ

સિદ્ધાદિ-ગણનાનિરપેક્ષ એવૈષ પ્રથોપસ્થિતો વક્ષ્યમાણ-દશાક્ષર-ગોપાલ-મન્ત્રો ન તુ ગોપાલ-વિષયકો મન્ત્ર-ગણો ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વાહા-પ્રણવ-સંયુક્તં મન્ત્રં શૂદ્રે દદદ્ દ્વિજઃ ।
શૂદ્રો નિરય-ગામી સ્યાદ્ દ્વિજઃ શૂદ્રો ઽભિજાયતે ॥
ઇત્ય્ આગમ-વિરોધાત્ । લક્ષણાપત્તેશ્ ચ । વાઞ્છિતાનાં સ્વાભિમતાનાં ફલાનાં દ્રાગ્ એવ ઝટિત્ય્ એવ દાતા કેષુ સર્વેષુ વર્ણેષુ બ્રાહ્મણાદિષુ સર્વાશ્રમેષુ બ્રહ્મચારિ-પ્રભૃતિષુ નારીષુ નાનાહ્વય-જન્મભેષુ નાના-પ્રકાર-નામસુ તહ્તા નાના-પ્રકાર-જન્મ-નક્ષત્રેષુ સ્તસ્વ્ અપીત્ય્ અર્થઃ

એવં સત્ય્ અપિ ગુરુ-ચરણ-શુશ્રૂષા-પરોપસ્થિતાય મન્ત્રો દેય ઇતિ વ્યનક્તિ-
નૂનમ્ અચ્યુત-કટાક્ષ-પાતેન
કારણં ભવતિ ભક્તિર્ અઞ્જસા ।
તચ્-ચતુષ્ટય-ફલાપ્તયે તતો
ભક્તિમાન્ અધિકૃતો હરૌ ગુરૌ

યસ્માન્ નૂનં નિશ્ચિતમ્ અચ્યુત-કટાક્ષ-પાતેન શ્રી-કૃષ્ણ-કૃપાવલોકને ભક્તિર્ અઞ્જસા તત્ત્વતઃ કારણં તતસ્ તસ્માત્ કારણાત્ તચ્ ચતુષ્ટય-ફલાપ્તયે પ્રસિદ્ધ-ધર્માદિ-પુરુષાર્થ-ચતુષ્ટય-રૂપ-ફલ-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં હરૌ વિષ્ણૌ ગુરૌ મન્ત્ર-દાતરિ ચ ભક્તિ-યુક્ત-પુરુષો દીક્ષાદાવ્ અધિકૃતો ઽધિકારી ભવતીત્ય્ અર્થઃ । એતેન ગુરુ-દેવતયોર્ અભેદેન ધ્યાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ સૂચિતમ્

અધુના પૂજા-ક્રમમ્ આહ-
સ્નાતો નિર્મલ-શુદ્ધ-સૂક્સ્મ-વસનો ધૌતાઙ્ઘ્રિ-પાણ્યાનનઃ
સ્વાચાન્તઃ સપવિત્ર-મુદ્રિત-કરઃ શ્વેતોર્ધ્વ-પુણ્ડ્રોજ્જ્વલઃ ।
પ્રાચી-દિગ્-વદનો નિબદ્ધ્ય-સુદૃઢં પદ્માસનં સ્વસ્તિકં
વાસીનઃ સ્વ-ગુરૂન્ ગણાધિપમ્ અથો વન્દેત બદ્ધાઞ્જલિઃ

સ્નાતઃ સ્વ-ગૃહ્યોક્ત-વિધિના આગમોક્ત-વિધિનાપીતિ કેચિત્ । નિર્મલે વિશદે પ્રક્ષાલિતે સૂક્ષ્મે વસ્ત્રે યસ્ય સ તથોક્તઃ । ધૌતેતિ પ્રક્ષાલિત-પાણિ-પાદ-વદનઃ । સ્વાચાન્તઃ સ્મૃત્ય્-ઉક્ત-વિધિના કૃતાચમનઃ । સ-પવિત્રેતિ પવિત્ર-સહિતઃ મુદ્રા-યુક્ત-હસ્તઃ સુપવિત્રેતિ-પાઠે અતિશોભન-પવિત્રેણ મુદ્રિતઃ મુદ્રા-સમ્બદ્ધો તિલકેનોજ્જ્વલઃ । પ્રાચી-દિગ્-વદનઃ પૂર્વાભિમુખઃ ।
અત્ર પ્રાગ્-વદનસ્ય કણ્ઠોક્તત્વાત્ પ્રાગ્-વદનં મુખ્યં તદ્-અસમ્ભવે તૂદઙ્મુખત્વં રાત્રૌ તુ સર્વ-પૂજાસ્વેદોદઙ્મુખત્વં પુરાણે ચ તથૈવાભિધાનાત્ । અનન્તરં સુદૃઢં યથા સ્યાત્ તથા પદ્માસનં સ્વસ્તિકં વા કૃત્વા । તત્ર પદ્માસનં પ્રસિદ્ધં, સ્વસ્તિકં લક્ષણં તુ -
જાનૂર્વોર્ અન્તરે સમ્યક્ કૃત્વા પાદ-તલે ઉભે ।
ઋજુ-કાય-સમાસીનં સ્વસ્તિકં તત્ પ્રચક્ષતે ॥
આસીન ઉપવિષ્ટઃ સ્વ-ગુરૂન્ ગણેશં ચ વન્દેત । અથો શબ્દશ્ ચાર્થે ઽનુક્ત-સમુચ્ચયેન તેનાગ્રે દુર્ગાં પૃષ્ઠે ક્ષેત્ર-પાલં વન્દેત તદ્ ઉક્તં ગૌતમીયે વામે ગુરું દક્ષિણતો ગણેશં દુર્ગાં પુરઃ ક્ષેત્રપતિં ચ પશ્ચાત્ । ઇતિ ।
પ્રયોગશ્ ચ ગું ગુર્ભ્યો નમઃ, ગં ગણપતયે નમઃ, દું દુર્ગાયૈ નમઃ, ક્ષેં ક્ષેત્રપાલાય નમઃ । બદ્ધાઞ્જલિઃ કૃતાઞ્જલિ-પુટઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર શારદા-તિલકોક્ત-ક્રમેણૈતદ્ બોદ્ધવ્યં દક્ષિણે પૂજા-દ્રવ્ય-સ્થાપનં વામે જલ-કુમ્ભ-સ્થાપનં પૃષ્ઠે કર-પ્રક્ષાલન-પાત્ર-સ્થાપનં પુરતો દીપ-ચામરાદ્ય્-ઉપકરણ-સ્થાપનમ્ ઇતિ

ભૂત-શુદ્ધેઃ પૂર્વં કૃત્યમ્ આહ-
તતો ઽસ્ત્ર-મન્ત્રેણ વિશોધ્ય પાણી
ત્રિતાલ-દિગ્-બન્ધ-હુતાશ-શાલાન્ ।
વિધાય ભૂતાત્મકમ્ એતદ્-અઙ્ગં
વિશોધયેચ્ છુદ્ધ-મતિઃ ક્રમેણ

તતસ્ તદ્-અનન્તરં ભૂતાત્મકં પૃથિવ્યાદિ-પઞ્ચ-મહાભૂતમયમ્ એતદ્ અઙ્ગં શરીરં શુદ્ધ-મતિઃ વિશદ-મતિઃ વિશોધયેદ્ દેવતાત્મકં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નાદેવો દેવમ્ અર્ચયેદ્ ઇતિ વચનાત્ । ક્રમેણ વક્ષ્યમાણ-પ્રકારેણ । કિં કૃત્વા ? અસ્ત્ર-મન્ત્રેણૈવ અસ્ત્રાય ફડ્ ઇત્ય્ અનેન તન્-મન્ત્રાઙ્ગાસ્ત્ર-મન્ત્રેણૈવ વા, ગન્ધ-પુષ્પાભ્યાં હસ્તૌ સંશોધ્ય કર-ન્યાસં કૃત્વાસ્ત્ર-મન્ત્રેણૈવોર્ધ્વોર્ધ્વં તાલ-ત્રયં કુર્યાત્ । તદ્ ઉક્તં શારદાયામ્-કર-ન્યાસં સમાસાદ્ય કુર્યાત્ તાલ-ત્રયં તતઃ ઇતિ ।
અનન્તરમ્ અસ્ત્ર-મન્ત્રેણૈવ છોટિકયા દશ-દિગ્-બન્ધનં અસ્ત્ર-મન્ત્રેણૈવ વહ્નિ-પ્રાકારં જલેનાત્મનઃ પરિવેષ્ટન-રૂપં વિધાય કૃત્વા । અત્ર સમ્પ્રદાયઃ હૃત્-પદ્મ-કર્ણિકા-સ્થં દીપ-શિખા-નિભં જીવાત્માનં હંસ ઇતિ મન્ત્રેણ સુષુમ્ણા-વર્ત્મના મસ્તકોપરિ સહસ્ર-દલ-કમલાવસ્થિત-પરમાત્મનિ સંયોજ્ય પૃથવ્ય્-આદિ-પઞ્ચ-વિંશતિ-તત્ત્વાનિ તત્ર વિલીનાનિ વિભાવ્ય ભૂત-શુદ્ધિં કુર્યાત્

ભૂત-શુદ્ધિમ્ આહ-
ઇડા-વક્ત્રે ધૂમ્રં સતત-ગતિ-બીજં સલવકં
સ્મરેત્ પૂર્વં મન્ત્રો સકલ-ભુવનોચ્છોષણ-કરમ્ ।
સ્વકં દેહં તેન પ્રતત-વપુષાપૂર્ય-સકલં
વિશોષ્ય વ્યામુઞ્ચેત્ પવનમ્ અથ માર્ગણ-ખમણેઃ

ઇડા-વક્ત્રે વામ-નાસા-પુટે સલવકં બિન્દુ-સહિતં સતત-ગતિ-બીજં વાયુ-બીજં યમ્ ઇતિ રૂપં પૂર્વં પ્રથમં મન્ત્રી સાધકઃ સ્મરેત્ । કિમ્ ભૂતમ્ ? ધૂમ્રં કૃષ્ણ-વર્ણં । પુનઃ કિમ્ભૂતમ્ ? સકલેતિ । પઞ્ચ-ભૂત-મય-દેહ-શોષકં તથા ચ વામ-નાસા-પુટેન વાયુમ્ આકર્ષન્ ષોડશ્-વારં વાયુ-બીજં જપેદ્ ઇતિ ભાવઃ । અનન્તરં સકલં સર્વં સ્વકીયં શરીરં તેન બીજ-મયેન વાયુના પ્રતત-વપુષા વિસ્તીર્ણ-શરીરેણાપૂર્ય પૂરયિત્વા દેહ-સ્થ-વાયોર્ બાહ્યેનૈક્યં વિચિન્ત્ય વિશોષં નીત્વા ચતુઃ-ષષ્ઠિ-વારં વાયુ-બીજં કુમ્ભકેન જપ્ત્વા ખમણેઃ સૂર્યસ્ય માર્ગેણ પિઙ્ગલયા દક્ષિણ-નાસા-પુટેન રેચનેનૈવ વાયુ-બીજં દ્વાત્રિંશદ્-વારં જપન્ વાયું વ્યામુઞ્ચેત્ ત્યજેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

તેનૈવ માર્ગેણ વિલીન-મારુતં
બીજં વિચિન્ત્યારુણમ્ આશુશુક્ષણે ।
આપૂર્ય દેહં પરિદહ્ય વામતો
મુઞ્ચેત્ સમીરં સહ ભસ્મના બહિઃ

તેનૈવ ખ-મણેઃ સૂર્યસ્ય માર્ગેણ દક્ષિણ-નાસા-પુટેન વિલીનઃ સમ્બદ્ધો મારુતો વાયુર્ યત્ર તદ્ આશુશુક્ષણેર્ વહ્નેર્ બીજં રમ્ ઇતિ અરુણમ્ અરુણ-વર્ણં વિચિન્ત્ય વાયુનાપૂર્ય તદ્-બીજસ્ય ષોડશ-વાર-જપેન પૂરકં કૃત્વાનન્તરં કુમ્ભકેન ચતુર્ગુણં રં-બીજં જપન્ દેહં પરિદહ્ય તદ્-ઊર્ધ્વં રમ્ ઇતિ દ્વાત્રિંશદ્-વારં જપન્ વામત ઇડા-માર્ગેણ વામ-નાસા-પુટેન ભસ્મના સહ બહિઃ સમીરં વાયું મુઞ્ચેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ઉત્પત્તિં દર્શયતિ-
ટ-પરમ્ અતીવ શુદ્ધમ્ અમૃતાંશુ-પથેન વિધું
નયતુ લલાટ-ચન્દ્રમ્ અમુતઃ સકલાર્ણ-મયીમ્ ।
લ-પર-જપાન્ નિપાત્ય રચયેચ્ ચ તયા સકલં
વપુર્ અમૃતૌઘ-વૃષ્ટિમ્ અથ વક્ત્ર-કરાઙ્ગમ્ ઇદમ્

ટસ્ય પરષ્ ટ-પરઃ ઠ-કારસ્ તમ્ અતીવ શુદ્ધં શ્વેતં વિધું ચન્દ્ર-બીજ-રૂપમ્ અમૃતાંશુ-પથેન વામ-નાસા-પુટેન ષોડશ-વાર-જપેન લલાટ-ચન્દ્રં બ્રહ્મ-રન્ધ્ર-સ્થ-ચન્દ્રં નયતુ પ્રાપયતુ । નનુ, સર્વ-શરીરસ્ય દગ્ધત્વાત્ કથમ્ અમૃતાંશુ-પથેન ચન્દ્ર-બીજ-નયનમ્ ઇતિ ચેન્, ન । પૂર્વોક્તસ્ય ભાવનાત્મકત્વાત્ । અથાનન્તરમ્ અમુતઃ અમૃતાંશોર્ લલાટ-ચન્દ્રાદ્ બ્રહ્મ-રન્ધ્ર-સ્થ-શશઙ્કાત્ સકલાર્ણ-મયીમ્ માતૃકા-મયીમ્ અમૃત-સમૂહ-વૃષ્ટિં લ-પરો વ-કારઃ વરુણ-બીજમ્ ઇતિ યાવત્ તજ્-જપેન કુમ્ભકેન ચતુઃ-ષષ્ઠિ-વાર-જપેન નિપાત્ય ઉત્પાદ્ય તથા માતૃકા-મય્યા વૃષ્ટ્યા ઇદં સકલં શરીરં રચયેદ્ આરચયેત્ । કીદૃશમ્ ? વપુર્ વક્ત્ર-કરાઙ્ગં વક્ત્રં ચ કરશ્ ચ અઙ્ગમ્ અવયવ-રૂપં
યત્ર તત્ તથા વક્ત્ર-કરાઢ્યમ્ ઇતિ પાઠે વક્ત્રાઢ્યં કરાઢ્યં ચેત્ય્ અર્થઃ । અનન્તરં દક્ષિણ-નાસા-પુટેન વાયું રેચયેત્ લમ્ ઇતિ પૃથ્વી-બીજં પીત-વર્ણં દ્વાત્રિંશદ્-વારં જપન્ તત્ શરીરં સુદૃષ્ટં ચિન્તયેત્ । તદ્-અનુ સો ઽહમ્ ઇત્ય્ આત્મ-મન્ત્રેણ બ્રહ્મ-રન્ધ્રાજ્ જીવં હૃદયામ્ભોજમ્ આનયેદ્ ઇતિ સમ્પ્રદાયઃ

અધુના માતૃકા-ન્યાસં દર્શયતિ-
શિરો-વદન-વૃત્ત-દૃક્-શ્રવણ-ઘોણ-ગણ્ડોષ્ઠક-
દ્વયેષુ સ-શિરોમુખેષુ ચ ઇતિ ક્રમાદ્ વિન્યસેત્ ।
હલશ્ ચ કર-પાદ-સન્ધિષુ તદ્-અગ્રકેષ્વ્ આદરાત્
સ-પાર્શ્વ-યુગ-પૃષ્ઠ-નાભ્ય્-ઉદરકેષુ યાદ્યાન્ અથ

હૃદય-કક્ષ-કકુત્-કર-મૂલ-દોઃ-
પદ-યુગોદર-વક્ત્રાગતાન્ બુધઃ ।
હૃદય-પૂર્વમ્ અનેન પથાન્વહં
ન્યસતુ શુદ્ધ-કલેવર-સિદ્ધયે

અત્ર શિરઃ-શબ્દો લલાટસ્યોપલક્ષકઃ લલાટ-મુખમ્ આવૃતેતિ શારદાદર્શનાત્ એકત્રાક્ષર-દ્વયસ્યાપિ ન્યાસાપાતાચ્ ચ । વદન-વૃત્તં મુખ-મણ્ડલં દૃક્-શ્રવણ-ઘોણ-ગણ્ડોષ્ઠ-દન્તાનાં દ્વયમ્ ઇતિ સમાસઃ । દ્વયમ્ ઇતિ દૃગ્-આદાવ્ અપિ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે । ઘોણા નાસિકા, દદ્-દ્વયે દન્ત-પઙ્ક્તિ-દ્વયે ઇત્ય્ ઉક્તેષુ સ્થાનેષુ અચઃ ષોડશ-સ્વરાન્ ક્રમેણૈકાક્ષર-ક્રમેણ વિન્યસેત્ તથા હલશ્ ચ કાદીનિ વ્યઞ્જનાનિ ચ તત્ર કાદીનિ વિંશત્ય્-અક્ષરાણિ આદરાત્ આદર-પૂર્વકં કર-પાદ-સન્ધિષુ તદ્-અગ્રકેષુ ચ વિન્યસેત્ । અનન્તરં ય-કારાદીનિ પઞ્ચાક્ષરાણિ સ-પાર્શ્વ-યુગ-પૃષ્ઠ-નાભ્ય્-ઉદરકેષુ પાર્શ્વ-યુગેન સહ વર્તતે યત્ પૃષ્ઠ-નાભ્ય્-ઉદરં તત્ર વિન્યસેત્ । તથાનન્તરમ્ અનેન વક્ષ્યમાણ-માર્ગેણ યાદ્યાન્
વર્ણાન્ હૃદયાદિ-સ્થાન-ગતાન્ અત્રાપિ કર-પદ્-યુગયોર્ ઉદર-વક્ત્રયોશ્ ચ હૃદય-પૂર્વં યથા સ્યાત્ તથા અન્વહં પ્રતિદિનં ન્યસતુ । કર-પદ્-યુગાદીનાં પૂર્વૈઃ પદૈઃ સમસ્તાનામ્ અપિ હૃદય-પૂર્વમ્ ઇતિ ક્રિયા-વિશેષણેન સહ સમ્બન્ધઃ સાપેક્ષત્વાદ્ અત્રાસમાસ ઇતિ તુ તુલ્ય-પ્રધાન-સાપેક્ષ-વિષયં દ્રષ્ટવ્યમ્ । કિમ્-અર્થં શુદ્ધ-કલેવર-સિદ્ધયે શુદ્ધ-શરીર-સમ્પાદનાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_1.11-12 ॥
ઇત્ય્ આરચય્ય વપુર્ અર્ણ-શતાર્ધકેન
સાર્ધ-ક્ષપેશ-સ-વિસર્ગક-સોભયૈસ્ તૈઃ ।
વિન્યસ્ય કેશવ-પુરઃસર-મૂર્ત-યુક્તૈઃ
કીર્ત્યાદિ-શક્તિ-સહિતૈર્ ન્યસતુ ક્રમેણ

અથ કથયામ્ય્ અર્ણાનાં મૂર્તીઃ
શક્તીઃ સમસ્ત-ભુવન-મયીઃ ।
કેશવ-કીર્તી નારાયણ-કાન્તી
માધવસ્ તથા તુષ્ટિઃ

ઇત્ય્ ઉક્ત-પ્રકારેણ વપુઃ શરીરમ્ અર્ણ-શતાર્ધેન પઞ્ચાશદ્-વર્ણૈઃ આરચય્ય રચયિત્વા અનન્તરં તૈર્ એવ પઞ્ચાશદ્-વર્ણૈઃ સાર્ધ-ક્ષપેશ-સ-વિસર્ગક-સોભયૈઃ । અર્ધ-ક્ષપેશેન સહ વર્તન્ત ઇતિ સાર્ધ-ક્ષપેશાઃ અર્ધ-ચન્દ્ર-સહિતાઃ તૈઃ સાનુસ્વારૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ-વિસર્ગકૈઃ વિસર્ગ-સહિતૈઃ સોભયૈર્ અનુસ્વાર-વિસર્ગ-સહિતૈઃ વિન્યસ્ય તથાદૌ શરીર-સમ્પાદનાર્થં શુદ્ધેર્ માતૃકાક્ષરૈર્ વિન્યસ્ય તદ્-અનન્તરં તેષ્વ્ એવ લલાટાદિષુ માતૃકા-સ્થાનેષુ અં નમ ઇત્ય્ આદીન્ ક્ષં નમ ઇત્ય્ અન્તાન્, તથા અઃ નમ ઇત્ય્ આદીન્ ક્ષઃ નમ ઇત્ય્ અન્તાન્ વર્ણાન્ વિન્યસેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચતુર્વિધો માતૃકા-ન્યાસ ઉક્તઃ ।
નનુ, કથમ્ અર્ણ-શતાર્ધકેનેત્ય્ ઉક્ત-વર્ણાનામ્ એક-પઞ્ચાશત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ક્ષ-કારેણાક્ષર-દ્વયસ્યૈકી-કરણાત્ । લ-ત્વેન લ-કાર-દ્વયસ્યૈકીકરણાદ્ વા । લોક-પ્રસિદ્ધેર્ વા પ્રકરણેનૈક-પઞ્ચાશત્-સઙ્ખ્યાયાસ્ તાત્પર્યે ઽધિગતે પઞ્ચાશદ્-વર્ણ એવ ક-પઞ્ચાશત્-સઙ્ખ્યા-પર ઇતિ પ્રપઞ્ચ-સાર-વિવરણે શ્રી-પ્રેમાનન્દ-ભટ્ટાચાર્ય-શિરોમણયઃ । વસ્તુતસ્ તુ અર્ણ-શતાર્ધં ચ ક ચાર્ણ-શતાર્ધકં તેનાક્ષરાણામ્ એક-પઞ્ચાશત્ત્વ્મ્ આયાતમ્ । અસમ-વિભાગે વા અર્ધ-શબ્દઃ । કેશવ-ન્યાસમ્ આહ-વિન્યસ્ય કેશવેતિ । કેશવઃ પુરઃસરઃ પ્રથમો યાસાં મૂર્તીનાં તાઃ તથા ચ કેશવાદિ-મૂર્તિ-સહિતૈઃ કીર્ત્યાદિ-શક્તિ-યુક્તૈશ્ ચ માતૃકાક્ષરૈર્ લલાટાદિષૂક્ત-સ્થાનેષુ યથા-ક્રમં ન્યાસઃ કાર્યઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_1.13-14 ॥
ગોવિન્દઃ પુષ્ટિ-યુતો વિષ્ણુ-ધૃતી સૂદનશ્ ચ મધ્વાદ્યઃ ।
શાન્તિસ્ ત્રિવિક્રમશ્ ચ ક્રિયા-યુતો વામનો દયા-યુક્તઃ
સૂદનશ્ ચ મધ્વાદ્યઃ મધુસૂદનઃ ઇત્ય્ અર્થઃ

શ્રીધર-યુતા ચ મેધા હૃષીક-નાથશ્ ચ હર્ષયા યુક્તં ।
અમ્બુજ-નાભ-શ્રદ્ધે દામોદર-સંયુતા તથા લજ્જા

હૃષીક-નાથો હૃષીકેશ ઇત્ય્ અર્થઃ । અમ્બુજનાભઃ પદ્મનાભઃ

લક્ષ્મીઃ સ-વાસુદેવા સઙ્કર્ષણકઃ સરસ્વતી-યુક્તઃ ।
પ્રાદ્યો દ્યુમ્નઃ પ્રીતિ-સમેતો ઽનિરુદ્ધકો રતિર્ ઇમાઃ સ્વરોપેતાઃ

પ્રાદ્યો દ્યુમ્નઃ પ્રદ્યુમ્નઃ

ચક્રિજયે ગદિદુર્ગે શાર્ઙ્ગી પ્રભયાન્વિતસ્ તથા ખડ્ગી ।
સત્યા શઙ્ખી-ચણ્ડા હલિવાણ્યૌ મુસલિયુગ્-બલાસિન્કિઆ

શૂલી વિજ્યા પાશી વિરજા વિશાન્વિતો ઽમ્બુશીર્ ભૂયઃ ।
વિમદા મુક્ન્દ-યુક્તા નન્દજ-સુનન્દજે સ્મૃતિશ્ ચ નન્દિ-યુતા

નર-ઋદ્ધી નરક-જિતાસમૃદ્ધિર્ અથ શુદ્ધિ-યુગ્ ઘરિઃ કૃષ્ણઃ ।
બુદ્ધિ-યુતઃ સત્ય-યુત-ભક્તિર્ મતિ-યુક્તઃ સ્યાત્ તતઃ શૌરિઃ

ક્ષમયા શૂરો રમયા જનાર્દનો મેચ-ભૂ-ધરઃ ક્લેદી ।
વિશ્વાદ્ય-મૂર્તિ-યુક્તા ક્લિન્ના વૈકુણ્ઠ-યુક્ તથા વસુદા

ક્લેદી ક્લેદિનીત્ય્ અર્થઃ । છન્દો-ભઙ્ગ-ભયાત્ તથોક્તઃ । વિશ્વાદિ-મૂર્તિર્ ઇતિ વિશ્વ-મૂર્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_1.18-21 ॥
પુરુષોત્તમશ્ ચ વસુધા બલિના ચ વરા બલાનુજોપેતા ।
ભૂયઃ પરાયણાખ્યા બાલઃ સૂક્ષ્મા વૃષઘ્ન-સન્ધ્યે ચ

સવૃષા પ્રજ્ઞા પ્રભા વરાહો નિશા ચ વિમલો ઽમોઘા ।
નરસિંહ-વિદ્યુતે ચ પ્રણિગદિતા મૂર્તયો હલાં શક્તિ-યુતાઃ

અમોઘેતિ ચ્છેદઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_1.22-23 ॥
પૂર્વોક્ત-કેશવાદિ-મૂર્તિ-કીર્ત્યાદિ-શક્તિ-ન્યાસ-પ્રકારં દર્શયતિ-
વર્ણનુક્ત્વા સાર્ધ-ચન્દ્રાન્ પુરસ્તાન્
મૂર્તીઃ શક્તીર્ ઙે ઽવસાના નતિં ચ ।
ઉક્ત્વા ન્યસ્યેત્ યાદિભિ સપ્ત-ધાતૂન્
પ્રાણં જીવં ક્રોધમ્ અપ્ય્ આત્મને ઽન્તાન્

પુરસ્તાત્ પ્રથમં વર્ણાન્ અ-કારાદિ-ક્ષકારઆન્તાન્ ઉક્ત્વા કથમ્ભૂતાન્ વર્ણાન્ સાર્ધ-ચન્દ્રાન્ સ-બિન્દૂન્ અનન્તરં મૂર્તીઃ કેશવાદ્યાઃ શક્તીઃ કીર્ત્યાદ્યાઃ ઙે ઽવસાનાઃ ઇત્ય્ ઉભયેન સમ્બધ્યતે તન્ ન હૃદય-ગ્રાહિ પ્રયાસત્તેઃ લાઘવાચ્ ચ અં કેશવાય કીર્ત્યૈ નમ ઇતિ પ્રયોગે કેશવાયેત્ય્ અત્ર નમઃ-પદસ્ય યોગાભાવાચ્ ચતુર્થ્ય્-અનુપપત્તિઃ ન હિ વિષ્ણવે સૂર્યાય નમ ઇતિ ભવતિ । ભવતિ ચ વિષ્ણવે નમઃ સૂર્યાય નમ ઇતિ (તથા ચ કેશવાય નમઃ કીર્ત્યૈ નમ ઇતિ) પ્રયોગાપત્તિઃ ઉભયત્ર વા ચ-કારો દેયઃ સમુચ્ચય-ખ્યાપનાર્થઃ । સ શ્રિયે ચામૃતાય ચેતિવત્ તથા માતૃકાક્ષરાણામ્ અપિ ઉભય-સમ્બન્ધાર્થં દ્વિઃ-પ્રયોગાપત્તિઃ । અં કેશવ-કીર્તિભ્યાં નમ ઇતિ પ્રયોગે તુ નૈતે દોષાઃ પતન્તિ તત્ર દ્વન્દ્વ-સમાસ-વશાત્
સહિતાવસ્થિતયોર્ એવોપસ્થિતૌ ચતુર્થ્ય્-અર્થાન્વય-સમ્ભવાત્ વર્નાન્વય-સમ્ભવાચ્ ચ અગ્નીષોમયોર્ ઇવ સહિતાવસ્થિતયોર્ દેવતાત્વમ્ । કથં તર્હિ યાદિષુ ત્વગ્-આદિ-પ્રયોગઃ કાર્યમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે યં ત્વગ્-આત્મને પુરુષોત્તમ-વસુધાભ્યામ્ નમઃ, રં અસૃગ્-આત્મને બલિ-પરાભ્યાં નમ ઇત્ય્ એવં રૂપ ઇતિ । મન્ત્રમ્ ઉક્તાવલિ-કારેણ તથૈવાભિધાનાત્ । આત્મને ઇત્ય્ અસ્ય સુબ્-અન્ત-પ્રતિરૂપક-નિપાતત્વેનાદોષાદ્ ઇતિ તુ પ્રપઞ્ચ-સાર-વિવરણે પરમાનન્દ-ભટ્ટાચાર્યાભ્યાઃ । તથા ચ અં કેશવ-કીર્તિભ્યાં નમ ઇતિ પ્રયોગઃ મન્ત્રમ્ ઉક્તાવલી-કાર-લઘુ-દીપિકા-કાર-ત્રિપાઠિ-રુદ્રોપાધ્યાય-વિદ્યાધરાચાર્ય-પરમાનન્દ-ભટ્ટાચાર્ય-સંમતઃ । અં કેશવાય કીર્ત્યૈ નમ ઇતિ પ્રયોગઃ પદ્મપાદાચાર્ય-પ્રભૃતીનાં સંમત ઇતિ । જ્ઞાત્વા યથા-ગુરુ-સમ્પ્રદાયં
વ્યવહર્તવ્યમ્ ઇતિ । અત્રૈવ ન્યાસ-વિશેષમ્ આહ-યાદિભિર્ ઇતિ ય-કારાદ્યૈર્ દશભિર્ અક્ષરૈઃ સહ સપ્ત ધાતૂન્ ત્વગ્-અસૃઙ્-માંસ-મેદો ઽસ્થિ-મજ્જ-શુક્રાખ્યાન્ આત્મને ઽન્તાન્ આત્મને ઇતિ શબ્દઃ અન્તે યેષાં તે તથા પ્રાણં જીવં ક્રોધં ચ આત્મને ઽન્તં હૃદયાદિષુ યથા-સ્થાનેષુ વિન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રાણં શક્તિમ્ ઇત્ય્ અપિ પાઠાન્તરમ્

કેશવાદિ-ન્યાસે ધ્યાનમ્ આહ-ઉદ્યદ્ ઇતિ ।
ઉદ્યત્-પ્રદ્યોતન-શત-રુચિં તપ્ત-હેમાવદાતં
પાર્શ્વ-દ્વન્દ્વે જલધિ-સુતયા વિશ્વ-ધાત્ર્યા ચ જુષ્ટમ્ ।
નાના-રત્નોલ્લસિત-વિવિધાકલ્પમ્ આપીત-વસ્ત્રં
વિષ્ણું વન્દે દર-કમલ-કૌમોદકી-ચક્ર-પાણિમ્

અહં વિષ્ણું વન્દે । કીદૃશં ? ઉદ્યન્ન્ ઉદયં ગચ્છન્ પ્રદ્યોતનઃ સૂર્યસ્ તસ્ય યચ્-છતં તસ્યેવ રુચિ-દીપ્તિર્ યસ્ય તં પુનઃ તપ્તેતિ વહ્નિ-મધ્ય-નિક્ષિપ્ત-કાઞ્ચનવદ્ ગૌરં । પુનઃ કીદૃશં પાર્શ્વ-દ્વન્દ્વે ઇતિ દક્ષિણ-વામ-પાર્શ્વ-દ્વયે જલધિ-સુતયા લક્ષ્મ્યા તથા વિશ્વ-ધાત્ર્યા પૃથિવ્યા જુષ્ટં સેવિતમ્ । પુનઃ કિમ્ભૂતં ? નાના-વિધ-રત્નેન શોભિતો નાના બહુ-પ્રકાર આકલ્પો ભૂષણં યસ્ય । પુનઃ કીદૃશં ? આપીતેતિ આસમ્યક્ પ્રકારેણ પીતે વસ્ત્રે યસ્ય તં । પુનઃ કીદૃશં ? દરઃ શઙ્ખઃ પદ્મં કમલં કૌમોદકી ગદા ચક્રમ્ એતાનિ પાણૌ યસ્ય તમ્ । અત્ર ઊર્ધ્વાધઃ ક્રમેણ વામ-ભાગે શઙ્ખ-પદ્મે દક્ષિણ-ભાગે ગદા-ચક્રે ઇતિ બોધ્યમ્

ધ્યાન-ન્યાસયોઃ ફલમ્ આહ-ધ્યાત્વૈવમ્ ઇતિ ।
ધ્યાત્વૈવં પરમ-પુમાંસમ્ અક્ષરૈર્ યો
વિન્યસ્યોદ્દિનમ્ અનુ કેશવાદિ-યુક્તૈઃ ।
મેધાયુઃ-સ્મૃતિ-ધૃતિ-કીરિત્-કાન્તિ-લક્ષ્મી
સૌભાગ્યૈશ્ ચિરમ્ ઉપબૃંહિતો ભવેત્ સઃ

એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારં પરમ-પુમાંસં વિષ્ણું ધ્યાત્વા યો ઽનુદિનં પ્રત્યહં કેશવાદિ-સહિતૈર્ માતૃકાકાઐર્ વિન્યસ્યેત્ સ પુરુષઃ । મેધાદિભિશ્ ચિરં બહુ-કાલમ્ ઉપબૃંહિત ઉપચિતો ભવતિ મેધા ધારણાવતી બુદ્ધિઃ આયુર્ જીવનં સ્મૃતિઃ સ્મરણં ધૃતિર્ ધૈર્યં કીર્તિર્ ઉત્કૃષ્ટ-કર્મ-કથા કાન્તિઃ સૌન્દર્યં લક્ષ્મીર્ ઐશ્વર્યં સૌભાગ્યં સર્વ-પ્રિયત્વમ્

ન્યાસ-વિશેષમ્ આહ-અમુમ્ ઇતિ ।
અમુમ્ એવ રમા-પુરઃ-સરં
પ્રભજેદ્ યો મનુજો વિધિં બુધઃ ।
સમુપેત્ય રમાં પ્રથીયસીં
પુનર્ અન્તે હરિતાં વ્રજત્ય્ અસૌ

યઃ પણ્ડિતો મનુષ્યઃ અમુમ્ એવ વિધિં કેશવાદિ-ન્યાસ-પ્રકારં રમા-પુરઃસરં શ્રી-બીજમ્ આદૌ દત્ત્વા પ્રભજેત્ કરોતિ અસૌ પુમાન્ ઇહ લોકે પ્રથીયસીં મહતીં રમાં લક્ષ્મીં સમુપેત્ય પ્રાપ્ય પુનર્ અન્તે અવસાને હરિતાં વિષ્ણુત્વં વ્રજતિ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

તત્ત્વ-ન્યાસં દર્શયતિ-ઇત્ય્ અચ્યુતીત્ય્ આદિ ।
ઇત્ય્ અચ્યુતી-કૃત-તનુર્ વિદધીત તત્ત્વ-
ન્યાસં મ-પૂર્વક-પરાક્ષર-નત્ય્-ઉપેતમ્ ।
ભૂયઃ પરાય ચ તદ્-આહ્વયમ્ આત્મને ચ
નત્ય્-અન્તમ્ ઉદ્ધરતુ તત્ત્વ-મનૂન્ ક્રમેણ

ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ અચ્યુતીકૃત-તનુઃ સમ્પાદિત-વિષ્ણુ-શરીરઃ તત્ત્વ-
ન્યાસં વક્ષ્યમાણ-પ્રકારં વિદધીત કુર્યાત્ । પ્રકારં દર્શયતિ-મઃ પૂર્વો યસ્ય સ મ-પૂર્વઃ । કઃ પરો યસ્ય સ ક-પરઃ । નત્ય્-ઉપેતં નમઃ-શબ્દ-સહિતમ્ । તથા ચ મ-કારાદિ-વ્યુત્ક્રમેણ ક-કાર-પર્યન્તમ્ એકૈકાક્ષરં નમઃ-પદ-સહિતં કૃત્વા ભૂયો ઽનન્તરં પરાયેતિ-પદં દત્ત્વા અનન્તરં તદ્-આહ્વયં તેષાં તત્ત્વાનામ્ આદ્વયં વક્ષ્યમાણં નામ દત્ત્વા અનન્તરં આત્મને ઇતિ પદં દત્ત્વા અનન્તરં નત્ય્-અન્તમ્ નમઃ-પદમ્ અન્તે દત્ત્વા ક્રમેણ તત્ત્વ-મનૂન્ તત્ત્વ-મન્ત્રાન્ ઉદ્ધરતુ

અધુના તત્ત્વાનાં નામાનિ ન્યાસં સ્થાનં ચ દર્શયતિ-
સકલ-વપુષિ બીજં પ્રાણમ્ આયોજ્ય મધ્યે
ન્યસતુ મતિમ્ અહઙ્કારં મનશ્ ચેતિ મન્ત્રી ।
કમુખ-હૃદય-ગુહ્યાઙ્ઘ્રિષ્વ્ અથો શબ્દ-પૂર્વં
ગુણ-ગણમ્ અથ કર્તાદિ-સ્થિતં શ્રોત્ર-પૂર્વમ્

સકલ-વપુષિ સર્વાઙ્ગ-વ્યાપકે જીવં પ્રાણં ચ મન્ત્રે આયોજ્ય તેન ન્યસ્યતુ તથા ચ મં નમઃ પરાય જીવાત્મને નમઃ ભં નમઃ પરાય પ્રાણાત્મને નમઃ ઇતિ દ્વયં સર્વ-શરીરે વિન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતિ તત્ત્વ-પદં દત્ત્વા મં નમઃ પરાય જીવ-તત્ત્વાત્મને નમઃ ઇતિ કેચિત્ તત્-પ્રયોગાન્ કુર્વન્તિ તન્ ન પ્રમાણાભાવાત્ મૂર્તિ-પઞ્જર-ન્યાસે ઽપિ મૂર્તિ-પદ-પ્રયોગાપત્તેઃ । અત્ર મકરાદીનાં બિન્દુ-સાહિત્યં સમ્પ્રદાયાવગતં બોદ્ધવ્યમ્ । મધ્યે હૃદયે મતિમ્ અહઙ્કારં મનશ્ ચ મન્ત્ર આયોજ્ય તેન મન્ત્રી ન્યસ્યતુ તથા બં નમઃ પરાય મન આત્મને નમઃ ફં નમઃ પરાય અહઙ્કારાત્મને નમઃ પં નમઃ પરાય મન આત્મને નમઃ ઇતિ ત્રયં હૃદિ વિન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથો ઽનન્તરં કમુખ-હૃદય-ગુહ્યાઙ્ઘ્રિષુ પઞ્ચસુ
સ્થાનેષુ શબ્દ-પૂર્વં ગુણ-સમુદાયં શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગન્ધાત્મકં મન્ત્રે આયોજ્ય તેન ન્યસ્યતુ તથા ચ નં નમઃ પરાય રૂપાત્મને નમઃ ઇતિ હૃદયે, થં નમઃ પરાય રસાત્મને નમઃ ઇતિ ગુહ્યે, તં નમઃ પરાય ગન્ધાત્મને નમઃ પાદયોર્ વિન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથાનન્તરં શ્રોત્ર-ત્વગ્-દૃક્-જિહ્વા-ઘ્રાણાત્મકં કર્ણાદિ-સ્થિતં કર્ણ-ત્વગ્-દૃક્-જિહ્વા-ઘ્રાણેષુ સ્થિતં યથા સ્યાત્ તથા ન્યસ્યતુ તથા ચ ણં નમઃ પરાય શ્રોત્રાત્મને નમઃ ઇતિ શ્રોત્રયોઃ ઢં નમઃ પરાય ત્વગ્-આત્મને નમઃ ઇતિ ત્વચિ, ડં નમઃ પરાય દૃગ્-આત્મને નમઃ ઇતિ નેત્રયોઃ । ઠં નમઃ પરાય જિહ્વાત્મને નમઃ ઇતિ જિહ્વાયાં । ટં નમઃ પરાય ઘ્રાણાત્મને નમઃ ઇતિ ઘ્રાણયોર્ ઇતિ વિન્યસ્યેત્

વાગ્-આદીતિ ।
વાગ્-આદીન્દ્રિય-વર્ગમ્ આત્મ-નિલયેષ્વ્ આકાશ-પૂર્વં ગણં
મૂર્ધ્યાસ્યે હૃદયે શિરે ચરણયોર્ હૃત્-પુણ્ડરીકં હૃદિ ।
બિમ્બાનિ દ્વિષડ્-અષ્ટ-યુગ્-દશ-કલા-વ્યાપ્તાનિ સૂર્યોડુ-રાડ્
વહ્નીનાં ચ યતસ્ તુ ભૂત-વસુમ્ ઉષ્યન્ત્ય્ આક્ષરૈર્ મન્ત્રવિત્

વાગ્-આદીન્દ્રિય-વર્ગં વાક્-પાણિ-પાદ-પાયૂપસ્થાત્મકં કર્મેન્દ્રિય-પઞ્ચકં મન્ત્રે આયોજ્ય આત્મ-નિલયેષુ મુખ-પાણિ-પાદ-પાયૂપસ્થેષુ ન્યસ્યતુ । તથા ચ અં નમઃ પરાય વાગ્-આત્મને નમઃ ઇતિ મુખે । ઝં નમઃ પરાય પાણ્ય્-આત્મને નમઃ ઇતિ પાણ્યોઃ । જં નમઃ પરાય પાદાત્મને નમઃ ઇતિ પાદયોઃ । છં નમઃ પરાય પાય્વ્-આત્મને નમઃ ઇતિ પાયૌ । ચં નમઃ પરાય ઉપસ્થાત્મને નમઃ ઇત્ય્ ઉપસ્થે વિન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આકાશ-પૂર્વં ગણમ્ આકાશ-વાય્વ્-અગ્નિ-જલ-પૃથિવ્ય્-આત્મકં મન્ત્રે આયોજ્ય મૂર્ધન્ય્ આસ્યે હૃદયે શિવે લિઙ્ગે ચરણયોર્ ન્યસ્યતુ । તથા ચ ઙં નમઃ પરાય આકાશાત્મને નમઃ ઇતિ શિરસિ । ધં નમઃ પરાય વાય્વ્-આત્મને નમઃ ઇતિ મુખે । ગં નમઃ પરાયાગ્ન્ય્-આત્મને નમઃ ઇતિ હૃદયે
। ખં નમઃ પરાય જલાત્મને નમઃ ઇતિ લિઙ્ગે । કં નમઃ પરાય પૃથિવ્ય્-આત્મને નમઃ ઇતિ પાદયોર્ ન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । હૃત્-પુણ્ડરીકમ્ ઇત્ય્ આદેર્ અયમ્ અર્થઃ । હૃત્-પુણ્ડરીકં તથા સૂર્યોડ્ડરાદ્-વહ્નીનાં બિમ્બાનિ સૂર્ય-ચન્દ્રાગ્નીનાં મણ્ડલાનિ ત્રીણિ દ્વિષડ્-અષ્ટ-યુગ્-દશ-કલા-વ્યાપ્તાનિ દ્વાદશ-ષોડશ-દશ-કલા-યુક્તાનિ યતસ્ તુ ભૂત-વસુ-મુન્ય્-અક્ષ્ય્-અક્ષરૈઃ યતો ય-કારાદ્ યો ભૂત-વર્ણઃ પઞ્ચમ-વર્ણઃ શ-કારઃ વસુ-વર્ણો ઽષ્તમાર્ણો હ-કારઃ મુનિ-વર્ણઃ સપ્તમઃ સ-કારઃ અક્ષિ-વર્ણો દ્વિત્ય-વર્ણો રેફઃ । એતૈશ્ ચ સહિતાનિ મન્ત્રે આયોજ્ય હૃદિ ન્યસ્યતુ । તથા ચ-શં નમઃ પરાય હૃત્ પુણ્ડરીકાત્મને નમઃ । હં નમઃ પરાય દ્વાદશ-કલા-વ્યાપ્ત-સૂર્ય-મણ્ડલાત્મને નમઃ
। સં નમઃ પરાય ષોડશ-કલા-વ્યાપ્ત-ચન્દ્ર-મણ્ડલાત્મને નમઃ । રં નમઃ પરાય દશ-કલા-વ્યાપ્ત-વહ્નિ-મણ્ડલાત્મને નમઃ ઇતિ ચતુષ્ટયં હૃદયે ન્યસ્યતુ

અથ પરમેષ્ઠિ-પુમાંસૌ વિશ્વ-નિવૃત્તી સર્વ-હત્ય્-ઉપનિષદં
ન્યસેદ્ આકાશાદિ-સ્થાન-સ્થાનષોય-બલવાર્થિઃ સલાવઃ

અથાનન્તરં પરમેષ્ઠિ-પુમાંસૌ વિશ્વ-નિવૃત્તી સર્વ ઇત્ય્ ઉપનિષદો રહસ્યાન્ ષોપર-બલાર્ણૈર્ ઇતિ ષ-કારઃ રેફસ્ય ઉપ સમીપં તેન રેફ-સમીપ-વર્તિનૌ ય-કાર-લ-કારૌ લક્ષ્યેતે વ-કારો લ-કારશ્ ચ એતૈઃ સલવકૈર્ બિન્દુ-સહિતૈઃ સહિતાન્ આકાશાદિ-સ્થાને ન્યસ્યેદ્ આકાશાદિ ન્યાસ-સ્થાનેષુ મૂર્ધ્ન્યાસ્યે હૃદયે લિઙ્ગે ચરણયોર્ ન્યસ્યેત્

અત્રૈવ વિશેષમ્ આહ-વાસુદેવ ઇતિ ।
વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નાશ્ ચાનિરુદ્ધકઃ
નારાયણશ્ ચ ક્રમશહ્ પરમેષ્ઠ્યાદિભિર્ યુતઃ

ક્રમશઃ ક્રમેણ પરમેષ્ટ્ય્-આદિભિઃ સહિતા વાસુદેવાદયો ન્યસ્નીયા તથા ચ ષં નમઃ પરાય વાસુદેવાય પરમેષ્ઠ્યાત્મને નમઃ ઇતિ શિરસિ । યં નમઃ પરાય સઙ્કર્ષણાય પુરુષાત્મને નમઃ ઇતિ મુખે, લં નમઃ પરાય પ્રદ્યુમ્નાય વિશ્વાત્મને નમ ઇતિ હૃદયે । વં નમઃ પરાય અનિરુદ્ધાય નિવૃત્ત્યાત્મને નમ ઇતિ લિઙ્ગે, લં નમ ઇતિ હૃદયે । વં નમઃ પરાય અનિરુદ્ધાય નિવૃત્ય્-આત્મને નમ ઇતિ લિઙ્ગે । લં નમઃ પરાય નારાયણાય સર્વાત્મને નમ ઇતિ ચરણયોઃ । વિન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કેચિત્ તુ પરમેષ્ઠ્યાદેર્ અનન્તરં વાસુદેવાદેઃ પ્રયોગં કુર્વન્તિ

તતઃ કોપ-તત્ત્વં ક્ષરૌ વિન્દુ-યુક્તં
નૃસિંહં ન્યસેત્ સર્વ-ગાત્રેષુ તજ્-જ્ઞઃ ।
ક્રમેણેતિ તત્ત્વાત્મકો ન્યાસ ઉક્તઃ
સ્વાસાન્ નિકૃદ્-વિશ્વ-મૂર્ત્ય્-આદિષુ સ્યાત્

તતસ્ તદ્-અનન્તરં ક્રમેણ ગુરૂપદેશ-ક્રમેણ તજ્-જ્ઞઃ નૃસિંહ-બીજ-જ્ઞઃ ક્ષરૌ ક્ષ-કાર-રેફ-ઔ-કાર ઇતિ મિલિત-સ્વરૂપં બિન્દુ-યુક્તં તથા કોપ-તત્ત્વં નૃસિંહં ચ મન્ત્રે આયોજ્ય સર્વ-ગાત્રેષુ ન્યસ્યેત્ । તથા ચ-ક્ષ્રૌં નમઃ પરાય નૃસિંહાય કોપાત્મને નમઃ ઇતિ સર્વ-ગાત્રેષુ ન્યસ્યેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ત્વ-ન્યાસમ્ ઉપસંહરતિ ઇત્ય્ ઉક્ત-પ્રકારેણ તત્ત્વાત્મકો ન્યાસઃ કથિતો ભવતિ । કીદૃશઃ ? વિશ્વ-મૂર્ત્ય્-આદિષુ સ્વ-સાન્નિધ્ય-કૃત્ કૃષ્ણ-સાન્નિધ્ય-કૃત્ બિમ્બાદિષ્વ્ ઇતિ કેચિદ્ બિમ્બં પ્રતિમા મૂર્તિઃ શરીરમ્ આદિ-પદેન મણિ-મન્ત્રાદિ-સકલસ્ય પરિગ્રહઃ એતેષુ હરેઃ સાન્નિધ્યં કરોતીત્ય્ અર્થઃ । ક્વચિન્ મર્ત્યાદિષ્વ્ ઇતિ પાઠઃ

એતન્-ન્યાસ-પ્રયોજનમ્ આહ-ઇતિ કૃત ઇતિ ।
ઇતિ કૃતો ઽધિકૃતો ભવતિ ધ્રુવં
સકલ-વૈષ્ણવ-મન્ત્ર-જપાદિષુ ।
પવન-સંયવલતત્ત્વ-મનુના ચરેત્
તત્ત્વમ્ ઇહ જપ્તુમ્ અસૌ મનુચ્છતિ

તત્ત્વ-ન્યાસે કૃતે ધ્રુવં નિશ્ચિતમ્ અધિકૃતો ભવતિ ન કેવલં ગોપાલ-વિષય-મન્ત્ર-કથનાદ્ અત્રૈવ અપિ તુ સકલ-વૈષ્ણવ-મન્ત્ર-જપાદિષ્વ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । અધુના પ્રાણાયામ-પ્રકારમ્ આહ-પવન-સંયમનમ્ ઇતિ । અસૌ સાધકઃ યં મનુમ્ ઇહ વ્યવહાર-ભૂમૌ જપ્તુમ્ ઇચ્છતિ અમુના મન્ત્રેણ પવન-સંયમનં પ્રાણાયામં ચરતુ કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

અત્રૈવ પ્રકારાન્તરમ્ આહ-અથવેતિ ।
અથવાખિલેષુ હરિ-મન્ત્ર-
જપ-વિધિષુ મૂલ-મન્ત્રતઃ ।
સંયમનમ્ અમલધીર્ મરુતો
વિધિનાભ્યસંશ્ ચરતુ તત્ત્વ-સઙ્ખ્યયા

મૂલ-મન્ત્રતો મૂલ-મન્ત્રેણ । વક્ષ્યમાણ-દશાક્ષરેણેતિ કેચિત્ । વસ્તુતસ્ તુ સપ્તાક્ષર-ગોપી-જન-વલ્લભ-મન્ત્રેણ તસ્યૈવ મૂલ-મન્ત્રત્વેનાભિધાનાત્ તદ્-વચનસ્ય પ્રયોજનાન્તરાભાવાત્ તત્ત્વ-સઙ્ખ્યયાષ્ટાવિંશતિ-વારં ચતુર્વિંશતિ-વારમ્ ઇતિ કેચિત્

પુરતો જપસ્ય પરતો ઽપિ
વિહિતમ્ અથ તત્-ત્રયં બુધૈઃ ।
ષોડશ ય ઇહ સમાચરેદ્ દિનેશઃ
પરિપૂયતે સ ખલુ માસતો ઽં હંસઃ

પુરતો જપાદૌ પશ્ચાચ્ ચ તત્-ત્રયં બુધૈર્ વિહિતં પ્રાણાયામ-ત્રયં, રેચકાદિ-ત્રયમ્ ઇતિ કેચિત્ । એતેન જપાઙ્ગત્વાચ્ ચ તત્રાદ્ય્-અન્તે ઽયં દર્શિતઃ

સનાતનઃ: જપસ્ય પુરત આદૌ પરતઃ અન્તે ચ ઇતિ પ્રાણાયામેષુ કાલઃ । તત્ ત્રયં પ્રાણાયામ-ત્રયમ્ ઇતિ સઙ્ખ્યા । યો જનો દિનશઃ પ્રત્યહં ષોડશ-પ્રાણાયામાન્ આચરેત્, સ માસતઃ માસેનૈકેન અંહસઃ પાપાત્ પરિપૂયતે શુદ્ધો ભવતીતિ સામાન્યતઃ ફલમ્ । પરં ચ સર્વં પુર્વં લિખિતમ્ એવ ॥ (હરિ-ભક્તિ-વિલાસ 5.132)
અત્રૈવ પ્રકારાન્તરમ્ આહ-અથવેતિ ।
અયવાઙ્ગ-જન્મ-મમુનાનુસુસંયમં
સકલેષુ કૃષ્ણમનુજાપકર્મસુ ।
સહિઐક-સપ્ત-કૃતિ-વારમ્ અભ્યસેત્
તનુયાત્ સમસ્ત-દુરિતાપ-હારિણા

કૃતીતિ કૃતિ-ચ્છન્દસો વિંશત્ય્-અક્ષરત્વાત્ સહિતમ્ એકં યત્ર તાદૃશ-સપ્ત-કૃતિ-વારમ્ । અથવા સહિતાનિ મિલિતાનિ એક સપ્ત-કૃતયઃ ઉભયત્રાષ્ટાવિંશતિ-વારમ્ ઇત્ય્ અર્થહ્ । સર્વેષુ કૃષ્ણ-મનુજાપકર્મસુ અઙ્ગ-જન્મ-મનુના કામ-બીજેન પ્રાણાયામમ્ અભ્યસંસ્ તનુયાત્ । પ્રથમમ્ એકં તતઃ સપ્ત તતો વિંશતિ તતો ઽભ્યાસ-પાટવે ઽષ્ટાવિંશતિ-વારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કશ્ચિત્ તુ પ્રથમં સપ્ત તતો વિંશતિસ્ તત એકં તતો ઽષ્ટાવિંશતિ-વારમ્ અભ્યાસ-ક્રમેણેતિ તાત્પર્યમ્ આહ તત્ર પ્રમાણં સ એવ પ્રષ્ટવ્યઃ

મન્ત્ર-વિશેષ-પ્રાણાયામ-પ્રકારમ્ આહ-અષ્ટાવિંશતીતિ ।
અષ્ટાવિંશતિ-સઙ્ખ્યમ્ ઇષ્ટ-ફલદં મન્ત્રં દશાર્ણં જપન્
નાયચ્છેત્ પવનં સુસંયત-મતિસ્ ત્વ્ અષ્ટૌ દશાર્ણેન ચેત્ ।
અભ્યસ્યન્ન્ અવિવારમ્ અન્યમ્ અનુભિર્ વર્ણાનુરૂપં જપન્
કુર્યાદ્ રેચક-પૂર્વકમ્ અનિપણઃ પ્રાણ-પ્રયોગં નરઃ

સુસંશિત-મતિર્ વિમલ-બુદ્ધિઃ અષ્ટાવિંશતિ-સંખ્યં દશાર્ણં દશાક્ષર-મન્ત્રં જપન્ પ્રાયચ્છેત્ પ્રાણાયામં કુર્યાત્ કીદૃશં દશાર્ણમ્ ઇષ્ટ-ફલદં સ્વાભિમત-ફલદં તત્ર દશાક્ષર-મન્ત્રસ્ય વાર-ચતુષ્ટયં જપેન રેચકમ્ । અષ્ટ-વાર-જપેન પૂરકં ષોડશ-વાર-જપેન કુમ્ભકં કુર્યાદ્ ઇતિ ગુરુ-સમ્પ્રદાયઃ । અષ્ટાદશાર્ણે ચેત્ પ્રાણાયામઃ ક્રિયત ઇતિ શેષઃ । તદા રવિવારં દ્વાદશ-વારમ્ અભ્યસ્યન્ પ્રાણાયામં કુર્યાદ્ ઇતિ ગુરુ-સમ્પ્રદાયઃ । અન્ય-મનુભિર્ અન્ય-મન્ત્રૈશ્ ચેત્ પ્રાણાયામઃ ક્રિયતે । તદા વર્ણાનુરૂપં મન્ત્ર-વર્ણાનાં તારતમ્યેન જપં કુર્વન્ કુર્યાત્ । અત્ર સ્વલ્પાક્ષરૈર્ મન્ત્રૈર્ બહુ-વારમ્ અનલ્પાક્ષરૈર્ મન્ત્રૈઃ સ્વલ્પ-વારં જપેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશઃ ? સાધકઃ
રેચક-પૂરક-કુમ્ભકાખ્ય-કર્મ-કુશલ ઇત્ય્ અર્થઃ । રેચકસ્ય ત્યાગસ્ય પૂર્વકર્મણી પૂરક-કુમ્ભકે તત્ર નિપુણા ઇતિ રુદ્રધરઃ । તચ્ ચિન્ત્યમ્ એવમ્ અપિ રેચકે નૈપુણ્યાલાભાત્ પ્રપઞ્ચ-સારાનુસારિણો ઽસ્ય ગ્રન્થસ્ય શારદા-ગ્રન્થાનુયાયિત્વાચ્ ચ

અધુના પ્રાણાયામ-પ્રકારં દર્શયતિ-રેચયેન્ મારુતમ્ ઇતિ ।
રેચયેન્ મારુતં દક્ષયા દક્ષિણઃ
પૂરયેદ્ વામયા મધ્ય-નાડ્યા પુનઃ ।
ધારયેદ્ ઈરિતં રેચકાદિ-ત્રયં સ્યાત્
કલાદન્ત-વિદ્યાખ્ય-માત્રાચ્યુકમ્

દક્ષિણો વિચક્ષણઃ પુરુષઃ દક્ષયા દક્ષિણ-નાડ્યા મારુતં વાયું રેચયેત્ ત્યજેત્ તથા વામયા વામ-નાડ્યા ત્યક્ત-વાયું પૂરયેદ્ મધ્યયા સુષુમ્ણયા નાડ્યા મારુતં વાયું ધારયેદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત-પ્રકારેણ રેચકાદિ-ત્રયં રેચક-પૂરક-કુમ્ભકાખ્ય-ત્રિતયમ્ ઈરિતં કથિતં રેચકાદિષ્વ્ અવધિ કાલમ્ આહ-કલાદ્ અન્તેતિ । કલાઃ ષોડશ, દન્તા દ્વાત્રિંશદ્, વિદ્યાઃ ચતુઃષષ્ઠિ-રૂપા એતત્-સઙ્ખ્યાક-માત્રાત્મકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ભૈરવ-ત્રિપાઠિનો યત્ર મન્ત્ર-ગણનયા પ્રાણાયામઃ । તત્ર કુમ્ભક-કાલ એવોક્તઃ શ્વાસાભ્યાસ-ક્રમેણ પ્રાણાયામ-સઙ્ખ્યયા મન્ત્ર-જપઃ કાર્યો નિર્ગમ-પ્રાણાયામે તુ રેચકાદિ-ગણના કાર્યેત્ય્ આહુઃ । માત્ર-શબ્દેન ચ વામાઙ્ગુષ્ઠે કનિષ્ઠાદ્ય્-અઙ્ગુલીનાં પ્રત્યેકં
પર્વ-ત્રય-સ્પર્શ-કાલઃ કથ્યતે વામ-હસ્તેન વામ-જાનુ-મણ્ડલસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન સ્પર્શ-કાલશ્ ચ । યદ્ અત્ર રુદ્રોપાધ્યાયૈર્ ઉક્તં યદ્યપ્ય્ અત્ર રેચકં પ્રથમમ્ ઉક્તં તદ્-અનન્તરં પૂરકં તથાપિ પ્રથમં પૂરકમ્ અનન્તરં કુમ્ભકં જ્ઞેયં યતો ગૃહીત-ઘૃતસ્ય ત્યાગો ભવતિ । યત્ પુનર્ વ્યત્યાસેન કથનં તદ્-ગોપનાય એવં કલા-દન્તેત્યાદ્ય્ અપિ વ્યત્યાસેન બોદ્ધવ્યમ્ । ઇડ્યોત્કર્ષયેદ્ વાયુમ્ ઇત્ય્ આદિ શારદા-દર્શનાત્ । એવં ચ ગૃહીત-ચતુર્-ગુણેન ધારણં તદ્-અર્ધેન ત્યાગ ઇત્ય્ અપિ દર્શિતં ભવતીતિ, તન્ ન પ્રપઞ્ચ-સારાનુસારિણો ગ્રન્થસ્યાસ્ય શારદાનુયાયિત્વાત્ પ્રપઞ્ચ-સારે રેચકાદિત્વસ્યૈવોક્તત્વાત્ પૂરકાદિત્વસ્યાષ્ટાઙ્ગયોગાન્તર્ભૂત-પ્રાણાયામ-વિષયત્વાત્ । યદ્ ઉક્તં ગૃહીતસ્ય ત્યાગો ભવતિ તત્રોચ્યતે સ્વાભાવિક-વાયુ-ધારણસ્યાત્રાપિ
સત્ત્વાદ્ અન્યથા શરીર-પાતાપત્તેઃ । યદ્ ઉક્તં વ્યત્યાસેન ગોપનાર્થં કથનમ્ ઇતિ તદ્ અયુક્તમ્ । મન્ત્ર-ભિન્નસ્યાનુષ્ઠાન-ભાગસ્ય ઋજુ-માર્ગેણૈવ વક્તું યુક્તત્વાત્ । યદ્ ઉક્તં ગૃહીત-ચતુર્ગુણેનૈવ ધારણં તદ્-અર્ધેન ત્યાગ ઇતિ તદ્ અપ્ય્ અયુક્તં પ્રમાણાભાવાત્ । દક્ષિણામૂર્તિ-સંહિતાયામ્ અઙ્ગુલી-નિયમો ઽપિ પ્રાણાયામે કથિતો, યથા-
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્ યન્ નાસાપુટ-ધારણમ્ ।
પ્રાણાયામઃ સ વિજ્ઞેયસ્ તર્જની-મધ્યમે વિના ॥ ઇતિ

સનાતનઃ: તદ્ એવ ક્રમ-દીપિકોક્ત્યા સંવાદયન્ તત્રૈવ કિંચિદ્ વિશેષં ચ દર્શયતિ-રેચયેદ્ ઇતિ । દક્ષયા દક્ષિણ-નાડ્યા, દક્ષિણઃ વિદ્વાન્ જનઃ । મધ્ય-નાડ્યા સુષુમ્ણયા ધારયેત્ । એવં રેચક-પૂરક-કુમ્ભકાખ્યં ત્રયં સ્યાત્ । રેચકાદિષુ ત્રિષુ ક્રમેણાવધિકાલમ્ આહ-કલાઃ ષોડશ । દન્તા દ્વાત્રિંશત્ । વિદ્યાશ્ ચતુઃષષ્ઠિસ્ તત્-તત્-સઙ્ખ્યક-માત્રાત્મકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । માત્રા ચ-વામાઙ્ગુષ્ઠેન વામ-કનિષ્ઠાદ્ય્-અઙ્ગુલીનાં પ્રત્યેકં પર્વ-ત્રય-સમ્પર્ક-કાલઃ । વામ-હસ્તેન વામ-જાનુ-મણ્ડલસ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન સ્પર્શ-કાલો વા । તત્રાપ્ય્ અઙ્ગુલિ-નિયમો ઽપ્ય્ ઉક્તઃ-
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્ યન્ નાસા-પુટ-ધારણમ્ ।
પ્રાણાયામઃ સ વિજ્ઞેયસ્ તર્જની-મધ્યમે વિના ॥ ઇતિ ।
તત્ર તેષુ પ્રાણાયામેષુ પુર્વં રેચકાદિષુ સઙ્ખ્યોક્તા । અત્ર ચ પ્રાણાયામેષ્વ્ ઇતિ ભેદઃ ॥ [હરિ-ભક્તિ-વિલાસે 5.131]
પ્રકૃતમ્ ઉપસંહરન્ન્ આત્મ-યાગાર્થં દેહે પીઠ-કલ્પનાં દર્શયતિ-પ્રાણાયામમ્ ઇત્ય્ આદિના ।
પ્રાણાયામં વિધાયેત્ય્ અથ નિજ-વપુષા કલ્પયેદ્ યોગ-પીઠમ્ ।
ન્યસ્યેદ્ આધાર-શક્તિ-પ્રકૃતિ-કમઠ-ક્ષમા-ક્ષીર-સિન્ધૂન્ ।
શ્વેતદ્વીપં ચ રત્નોજ્જ્વલ-મહિત-મહા-મણ્ડપં કલ્પ-વૃક્ષમ્ ।
હૃદ્-દેશે ઽંશ-દ્વયોરૂ-દ્વય-વદન-કટી-પાર્શ્વ-યુગ્મેષુ ભૂયઃ

ધર્માદ્ય્-અધર્માદિ ચ પાદ-ગાત્ર-
ચતુષ્ટયં હૃદ્ય્ અથ શેષ-મન્ત્રમ્ ।
સૂર્યેન્દુ-વહ્નીન્ પ્રણવઆંશ-યુક્તાન્
સ્વાદ્ય્-અક્ષરૈઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ

ઇતિ પૂર્વોક્ત-પ્રકારેણ પ્રાણાયામં વિધાય કૃત્વા અથાનન્તરં નિજ-વપુષા નિજ-શરીરેણ યાગ-પીથં પૂજા-પીઠં કલ્પયેત્ કલ્પના-પ્રકારમ્ આહ-ન્યસ્યેદ્ ઇતિ । હૃદ્-દેશે હૃદિ આધાર-શક્ત્ય્-આદિ-કલ્પ-વૃક્ષાન્તં ન્યસેત્ । કમઠઃ કૂર્મઃ શેષો ઽનન્તઃ ક્ષીર-સિન્ધુઃ ક્ષીર-સમુદ્રઃ રત્નેન ઉજ્જ્વલઃ મહિતો યઃ મહા-મણ્ડપઃ રત્ન-મણ્ડપઃ ઇતિ યાવત્ તથા ચાધાર-શક્તયે નમઃ પ્રકૃત્યૈ નમ ઇતિ નવકં ન્યસેદ્ હૃદીત્ય્ અર્થહ્ । ભૂયો ઽઅનન્તરં અંસ-દ્વયોર્ ઉદ્વય-વદન-કટી-પાર્શ્વ-યુગ્મેષુ ધર્માદ્ય્-અધર્માદિ-પાદ-ગાત્ર-ચતુષ્ટયં વિન્યસ્યેત્ । પાદ-ગાત્રયોશ્ ચતુષ્ટયં પાદ-ગાત્ર-ચતુષ્ટયમ્ ઇત્ય્ ઉભયત્ર સમ્બધ્યતે । પાદ-ચતુષ્ટયં ગાત્ર-ચતુષ્ટયં ધર્માદિ-ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યૈશ્વર્ય-રૂપ-પાદ-ચતુષ્ટયમ્
। અંસ-દ્વયોર્ ઉદ્વયે ચ ધર્માય નમઃ દક્ષિણોરૌ, ઇત્ય્ એવં પ્રાદક્ષિણ્ય-ક્રમેણ વિન્યસેત્ । શારદાયાં મુખ-પાર્શ્વ-નાભિ-પાર્શ્વેષ્વ્ ઇતિ ક્રમ-દર્શનાત્ । એતચ્ ચ ભૈરવ-ત્રિપાઠિનો ઽપિ સંમતમ્ । એતેષુ યથાશ્રુત-ક્રમેણૈવેતિ વિદ્યાધરાચાર્યાઃ । અથાનન્તરં શેષમ્ અનન્તમ્ અબ્જં પદ્મં સૂર્યેન્દુ-વહ્નીન્ સૂર્ય-સોમાગ્નિ-મણ્ડલાનિ । કીદૃશાન્ ? તાન્ પ્રણવાંશ-યુક્તાન્ પ્રણવસ્યોઙ્કારસ્યાંશાઃ । અવયવા અ-કારો-કાર-મ-કારાસ્ તૈર્ યુક્તાન્ સહિતાન્ તત્રાદૌ સ-બિન્દુ-પ્રણવાંશાદિ-સાહિત્યં સમ્પ્રદાયતો બોદ્ધવ્યમ્ । સ્વાદ્ય્-અક્ષરૈઃ સ-બિન્દુ-સ્વીય-સ્વીય-પ્રથમાક્ષરૈઃ સહિતાનિ સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ તથા ચ હૃત્-પદ્મે અનન્તાય નમઃ, પદ્માય નમઃ, અં દ્વાદશ-કલા-વ્યાપ્ત-સૂર્ય-મણ્ડલાત્મને નમઃ, ઉં
ષોડશ-કલા-વ્યાપ્ત-ચન્દ્ર-મણ્ડલાત્મને નમઃ, મં દશ-કલા-વ્યાપ્ત-વહ્નિ-મણ્ડલાત્મને નમઃ, સં સત્ત્વાય નમઃ, રં રજસે નમઃ, તં તમસે નમઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_1.40-41 ॥
આત્માદિ-ત્રયમ્ આત્મ-બીજ-સહિતં વ્યોમાગ્નિ-માયા-લવૈર્
જ્ઞાનાત્માનમ્ અથાષ્ટ-દિક્ષુ પરિતો મધ્યે ચ શક્તીર્ નવ ।
ન્યસ્ત્વા પીઠમ્ અનું ચ તત્ર વિધિવત્ તત્-કર્ણિકા-મધ્યગં
નિત્યાનન્દ-ચિતિ-પ્રકાશમ્ અમૃતં સંચિન્તયેન્ નામ તત્

આત્માદિ-ત્રયમ્ આત્માન્તરાત્મા પરમાત્મેતિ લક્ષ્યમ્ । કીદૃશમ્ ? આદિ-બીજ-સહિતં સ-બિન્દું સ્વીય-સ્વીય-પ્રથમાક્ષર-રૂપ-બીજ-સહિતમ્ ઇતિ વિદ્યાધરાચાર્યાઃ । આદિઃ પ્રણવસ્ તત્-સહિતમ્ ઇતિ ત્રિપાઠિનઃ । વ્યોમ હ-કારઃ । અગ્નિઃ રેફઃ । માયા દીર્ઘઃ ઈઃ । લવો બિન્દુઃ । એતૈઃ સહ જ્ઞાનાત્માનં ભુવનેશ્વરી-બીજ-સહિતં હૃત્-પદ્મે ન્યસેદ્ ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ । તથા ચ આં આત્મને નમઃ । અં અન્તરાત્મને નમઃ । પં પરમાત્મને નમઃ । હ્રીં જ્ઞાનાત્મને નમઃ । ઇતિ હૃદિ વિન્યસેત્ । અથાનન્તરં અષ્ટ-દિક્ષુ પરિતઃ પ્રાદક્ષિણ્યેન મધ્યે ચ કર્ણિકાયાં નવ-શક્તીર્ વિમલોત્કર્ષિણ્યાદ્યા ન્યસ્યેત્ । પદ્મસ્ય પૂર્વાદિ-કેસરેષુ પ્રાદક્ષિણ્યેન વિમલાયૈ નમઃ । ઉત્કર્ષિણ્યૈ નમઃ । જ્ઞાનાયૈ નમઃ । ક્રિયાયૈ
નમઃ । યોગાયૈ નમઃ । પ્રહ્વયૈ નમઃ । સત્યાયૈ નમઃ । ઈશાનાયૈ નમઃ । કર્ણિકાયામ્ અનુગ્રહાયૈ નમઃ । ઇતિ ન્યસેત્ । પીઠ-મન્ત્રં ચ તત્ર ન્યસ્યઃ । એતસ્યોપરિ વક્ષ્યમાણં પીઠ-મન્ત્રં-ઓં નમો ભગવતે વિષ્ણવે સર્વ-ભૂતાત્મને વાસુદેવાય સર્વાત્મ-સંયોગ-યૌગપદ્ય-પીઠાત્મને નમઃ ઇતિ મન્ત્રં ન્યસેત્ । તદ્ ઉક્ત-રૂપે પીઠે વિધિવદ્ ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણ તત્ સર્વોપનિષત્-પ્રસિદ્ધં ધામ બ્રહ્મ-ચૈતન્યં ચિન્તયેત્ । કીદૃશમ્ ? તત્-કર્ણિકા-મધ્ય-ગં હૃત્-પદ્મ-કર્ણિકા-મધ્ય-સ્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદ્-ધ્યાનોપયોગિ-રૂપમ્ ઉક્તં સ્વાભાવિક-રૂપમ્ આહ । કીદૃશમ્ ? નિત્યેતિ અવિનાશિ-ચૈતન્યં સ્વતઃ-પ્રકાશ-સ્વરૂપમ્ । પુનઃ કીદૃશમ્ ? અમૃતં શુદ્ધ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્રાધાર-શત્ત્યાદયઃ સર્વે મન્ત્રાઃ
પ્રણવાદિ-ચતુર્થી નમો ઽન્તાઃ સમ્પ્રદાયતો બોદ્ધવ્યાઃ

પીઠ-શક્તીર્ દર્શયતિ-
વિમલોત્કર્ષણી જ્ઞાના ક્રિયા યોગેતિ શક્તયઃ ।
પ્રહ્વી સત્યા તથેશાનાઽનુગ્રા નવમી તથા

વિમલેતિ

પીઠ-મન્ત્રમ્ ઉદ્ધરતિ-તારમ્ ઇત્ય્ આદિના ।
એવં હૃદયં ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વાન્વિતશ્ ચ ભૂતાત્મા ।
ઙે ઽન્તાઃ સ-વાસુદેવાઃ સર્વાત્મ-યુતં ચ સંયોગં

યોગાવધશ્ ચ પદ્મં પીઠાત્ ઙે-યુતો નતિશ્ ચાન્તે ।
પીઠ-મહા-મનુર્ વ્યક્તઃ પર્યાપ્તો ઽયં સપર્યાસુ

તારઃ પ્રણવઃ । હૃદયં નમઃ । ભગવાન્ ઇતિ ચ વિષ્ણુર્ ઇતિ ચ સર્વાન્વિતઃ સર્વ-પદ-સહિતઃ ભૂતાત્મા સર્વ-ભૂતાત્મેતિ । એતે ત્રયઃ સ-વાસુદેવાઃ વાસુદેવેન સહ ચત્વારઃ પ્રત્યેકં ઙે ઽન્તાશ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તાઃ કાર્યાઃ । સર્વાત્મ-યુતશ્ ચ સંયોગઃ સર્વાત્મ-સંયોગ ઇતિ સ્વરૂપં યોગાવધૌ યોગ-શબ્દાન્તે પદ્મ-પદ્મેતિ સ્વરૂપં ઙે-યુતઃ પીઠાત્મા ચતુર્થ્ય્-અન્તઃ પીઠાત્મા એતસ્યાન્તે નતિર્ નમઃ-શબ્દઃ । ઉપસંહરતિ પીઠેતિ અયં પીઠ-મહા-મનુર્ ઉક્તઃ કથિતઃ । કીદૃશઃ ? સપર્યાસુ પૂજાસુ પર્યાપ્તઃ સમર્થઃ ॥ ક્ર્દ્ચ્_1.44-45 ॥
સનાતનઃ: તારઃ પ્રણવઃ । તતો હૃદયં નમ ઇતિ પદમ્ । તતશ્ ચ ભગવાન્ ઇતિ વિષ્ણુર્ ઇતિ ચ । સર્વાન્વિતઃ સર્વ-શબ્દ-યુક્તો ભૂતાત્મા સર્વ-ભૂતાત્મેતિ । એતે ત્રયઃ સ-વાસુદેવા વાસુદેવ-સહિતાઃ પ્રત્યેકં ઙે ઽન્તાશ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તાઃ । તતશ્ ચ સર્વાત્મના યુતં સંયોગં સર્વાત્મ-સંયોગમ્ ઇતિ નપુંસકત્વમ્ આર્ષમ્ । તતશ્ ચ યોગસ્યાવધૌ અન્તે પદ્મં યોગ-પદ્મમ્ ઇતિ । તદ્-અન્તે ઙે-યુક્તશ્ ચતુર્થ્ય્-અન્તઃ પીઠાત્મા । તદ્-અન્તે ચ નતિઃ નમઃ-શબ્દઃ । એવં ઓં નમો ભગવતે વિષ્ણવે સર્વ-ભૂતાત્મને વાસુદેવાય સર્વાત્મ-સંયોગ-યોગ-પદ્મ-પીઠાત્મને નમ ઇતિ સિદ્ધમ્ । તથા ચ શારદા-તિલકે-
નમો ભગવતે બ્રૂયાદ્ વિષ્ણવે ચ પદં વદેત્ ।
સર્વ-ભૂતાત્મને વાસુદેવાયેતિ વદેત્ તતઃ ॥
સર્વાત્મ-સંયોગ-પદાદ્ યોગ-પદ્મ-પદં પુનઃ ।
પીઠાત્મને હૃદ્-અન્તો ઽયં મન્ત્રસ્ તારાદિર્ ઈરિતઃ ॥ ઇતિ ।
સનત્-કુમાર-કલ્પે ચ-
ઓં નમઃ પદમ્ આભાષ્ય તથા ભગવતે-પદમ્ ।
વાસુદેવાય ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વાત્મેતિ પદં તથા ॥
સંયોગ-યોગેત્ય્ ઉક્ત્વા ચ તથા પીઠાત્મને પદમ્ ।
વહ્નિ-પત્ની-સમાયુક્તઃ પીઠ-મન્ત્ર ઇતીરિતઃ ॥ ઇતિ ॥ [હ.ભ.વિ. 5.144-5]
કર-શોધનં દર્શયતિ-કરયોર્ ઇત્ય્ આદિના ।
કરયોર્ યુગલં વિધાય
મન્ત્રાત્મકમભ્યાનભિરામ્યમાન-માર્ગાત્ ।
સકલં વિદધીત મન્ત્ર-
વર્ણૈઃ પરમં જ્યોતિર્ અનુત્તમં હરેસ્ તત્

કરયોર્ યુગલમ્ અભિધાસ્યમાન-માર્ગાત્ । વ્યાપય્યેત્ય્ આરભ્ય વિધિઃ સમીરિતઃ કરે ઇત્ય્ અન્તં વક્ષ્યમાણ-પ્રકારેણ મન્ત્ર-વર્ણૈર્ મન્ત્રાત્મકં મન્ત્ર-સ્વરૂપં વિધાય કૃત્વા આભ્યાં કરાભ્યાં સકલં પૂર્વોક્તં વક્ષ્યમાણં ચ ન્યાસ-પૂજાદિકં વિદધીત કુર્યાત્ । મન્ત્ર-વર્ણ-કરણ-ક-કાર-શોધને હેતુમ્ આહ-પરમમ્ ઇત્ય્ આદિના । યસ્માત્ તન્-મન્ત્ર-વર્ણં હરેઃ કૃષ્ણસ્ય પરમં તેજઃ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશં ? પુનઃ અનુત્તમં નાસ્ત્ય્ ઉત્તમં યસ્માત્ તથેત્ય્ અર્થઃ । સકલં વિદધીતેતિ પરત્રાપિ કાકાક્ષિ-ગોલક-ન્યાયેન યોજનીયમ્ । તથા ચ તદ્ હૃદય-પઙ્કજ-સ્થં હરેર્ અનુત્તમં જ્યોતિસ્ તેજઃ સકલં વિદધીત ષડ્-અઙ્ગ-ન્યાસેન સાવયવં કુર્યાદ્ ઇતિ લઘુ-દીપિકા-કારઃ