કિરાતાર્જુનીય · અધ્યાય 1

શ્રિયઃ કુરૂણામ્ અધિપસ્ય પાલનીં પ્રજાસુ વૃત્તિં યમ્ અયુઙ્ક્ત વેદિતુમ્
સ વર્ણિલિઙ્ગી વિદિતઃ સમાયયૌ યુધિષ્ઠિરં દ્વૈતવને વનેચરઃ ॥

કૃતપ્રણામસ્ય મહીં મહીભુજે જિતાં સપત્નેન નિવેદયિષ્યતઃ
ન વિવ્યથે તસ્ય મનો ન હિ પ્રિયં પ્રવક્તુમ્ ઇચ્છન્તિ મૃષા હિતૈષિણઃ ॥

દ્વિષાં વિઘાતાય વિધાતુમ્ ઇચ્છતો રહસ્ય્ અનુજ્ઞામ્ અધિગમ્ય ભૂભૃતઃ
સ સૌષ્ઠવૌદાર્યવિશેષશાલિનીં વિનિશ્ચિતાર્થામ્ ઇતિ વાચમ્ આદધે ॥

ક્રિયાસુ યુક્તૈર્ નૃપ ચારચક્ષુષો ન વઞ્ચનીયાઃ પ્રભવો ઽનુજીવિભિઃ
અતો ઽર્હસિ ક્ષન્તુમ્ અસાધુ સાધુ વા હિતં મનોહારિ ચ દુર્લભં વચઃ ॥

સ કિંસખા સાધુ ન શાસ્તિ યો ઽધિપં હિતાન્ ન યઃ સંશૃણુતે સ કિંપ્રભુઃ
સદાનુકૂલેષુ હિ કુર્વતે રતિં નૃપેષ્વ્ અમાત્યેષુ ચ સર્વસમ્પદઃ ॥

નિસર્ગદુર્બોધમ્ અબોધવિક્લવાઃ ક્વ ભૂપતીનાં ચરિતં ક્વ જન્તવઃ
તવાનુભાવો ઽયમ્ અબોધિ યન્ મયા નિગૂઢતત્ત્વં નયવર્ત્મ વિદ્વિષામ્ ॥

વિશઙ્કમાનો ભવતઃ પરાભવં નૃપાસનસ્થો ઽપિ વનાધિવાસિનઃ
દુરોદરચ્છદ્મજિતાં સમીહતે નયેન જેતું જગતીં સુયોધનઃ ॥

તથાપિ જિહ્મઃ સ ભવજ્જિગીષયા તનોતિ શુભ્રં ગુણસમ્પદા યશઃ
સમુન્નયન્ ભૂતિમ્ અનાર્યસંગમાદ્ વરં વિરોધો ઽપિ સમં મહાત્મભિઃ ॥

કૃતારિષડ્વર્ગજયેન માનવીમ્ અગમ્યરૂપાં પદવીં પ્રપિત્સુના
વિભજ્ય નક્તંદિનમ્ અસ્તતન્દ્રિણા વિતન્યતે તેન નયેન પૌરુષમ્ ॥

સખીન્ ઇવ પ્રીતિયુજો ઽનુજીવિનઃ સમાનમાનાન્ સુહૃદશ્ ચ બન્ધુભિઃ
સ સન્તતં દર્શયતે ગતસ્મયઃ કૃતાધિપત્યામ્ ઇવ સાધુ બન્ધુતામ્ ॥

અસક્તમ્ આરાધયતો યથાયથં વિભજ્ય ભક્ત્યા સમપક્ષપાતયા
ગુણાનુરાગાદ્ ઇવ સખ્યમ્ ઈયિવાન્ ન બાધતે ઽસ્ય ત્રિગણઃ પરસ્પરમ્ ॥

નિરત્યયં સામ ન દાનવર્જિતં ન ભૂરિ દાનં વિરહય્ય સત્ક્રિયામ્
પ્રવર્તતે તસ્ય વિશેષશાલિની ગુણાનુરોધેન વિના ન સત્ક્રિયા ॥

વસૂનિ વાઞ્છન્ ન વશી ન મન્યુના સ્વધર્મ ઇત્ય્ એવ નિવૃત્તકારણઃ
ગુરૂપદિષ્ટેન રિપૌ સુતે ઽપિ વા નિહન્તિ દણ્ડેન સ ધર્મવિપ્લવમ્ ॥

વિધાય રક્ષાન્ પરિતઃ પરેતરાન્ અશઙ્કિતાકારમ્ ઉપૈતિ શઙ્કિતઃ
ક્રિયાપવર્ગેષ્વ્ અનુજીવિસાત્કૃતાઃ કૃતજ્ઞતામ્ અસ્ય વદન્તિ સમ્પદઃ ॥

અનારતં તેન પદેષુ લમ્ભિતા વિભજ્ય સમ્યગ્ વિનિયોગસત્ક્રિયામ્
ફલન્ત્ય્ ઉપાયાઃ પરિબૃંહિતાયતીર્ ઉપેત્ય સંઘર્ષમ્ ઇવાર્થસમ્પદઃ ॥

અનેકરાજન્યરથાશ્વસંકુલં તદીયમ્ આસ્થાનનિકેતનાજિરમ્
નયત્ય્ અયુગ્મચ્છદગન્ધિર્ આર્દ્રતાં ભૃશં નૃપોપાયનદન્તિનાં મદઃ ॥

સુખેન લભ્યા દધતઃ કૃષીવલૈર્ અકૃષ્ટપચ્યા ઇવ સસ્યસમ્પદઃ
વિતન્વતિ ક્ષેમમ્ અદેવમાતૃકાશ્ ચિરાય તસ્મિન્ કુરવશ્ ચકાસતિ ॥

મહૌજસો માનધના ધનાર્ચિતા ધનુર્ભૃતઃ સંયતિ લબ્ધકીર્તયઃ
ન સંહતાસ્ તસ્ય ન ભેદવૃત્તયઃ પ્રિયાણિ વાઞ્છન્ત્ય્ અસુભિઃ સમીહિતુમ્ ॥

ઉદારકીર્તેર્ ઉદયં દયાવતઃ પ્રશાન્તબાધં દિશતો ઽભિરક્ષયા
સ્વયં પ્રદુગ્ધે ઽસ્ય ગુણૈર્ ઉપસ્નુતા વસૂપમાનસ્ય વસૂનિ મેદિની ॥

મહીભુજાં સચ્ચરિતૈશ્ ચરૈઃ ક્રિયાઃ સ વેદ નિઃશેસમ્ અશેષિતક્રિયઃ
મહોદયૈસ્ તસ્ય હિતાનુબન્ધિભિઃ પ્રતીયતે ધાતુર્ ઇવેહિતં ફલૈઃ ॥

ન તેન સજ્યં ક્વચિદ્ ઉદ્યતં ધનુર્ ન વા કૃતં કોપવિજિહ્મમ્ આનનમ્
ગુણાનુરાગેણ શિરોભિર્ ઉહ્યતે નરાધિપૈર્ માલ્યમ્ ઇવાસ્ય શાસનમ્ ॥

સ યૌવરાજ્યે નવયૌવનોદ્ધતં નિધાય દુઃશાસનમ્ ઇદ્ધશાસનઃ
મખેષ્વ્ અખિન્નો ઽનુમતઃ પુરોધસા ધિનોતિ હવ્યેન હિરણ્યરેતસમ્ ॥

પ્રલીનભૂપાલમ્ અપિ સ્થિરાયતિ પ્રશાસદ્ આવારિધિ મણ્ડલં ભુવઃ
સ ચિન્તયત્ય્ એવ ભિયસ્ ત્વદ્ એષ્યતીર્ અહો દુરન્તા બલવદ્વિરોધિતા ॥

કથાપ્રસઙ્ગેન જનૈર્ ઉદાહૃતાદ્ અનુસ્મૃતાખણ્ડલસૂનુવિક્રમઃ
તવાભિધાનાદ્ વ્યથતે નતાનનઃ સ દુઃસહાન્ મન્ત્રપદાદ્ ઇવોરગઃ ॥

તદ્ આશુ કર્તું ત્વયિ જિહ્મમ્ ઉદ્યતે વિધીયતાં તત્ર વિધેયમ્ ઉત્તરમ્
પરપ્રણીતાનિ વચાંસિ ચિન્વતાં પ્રવૃત્તિસારાઃ ખલુ માદૃશાં ધિયઃ ॥

ઇતીરયિત્વા ગિરમ્ આત્તસત્ક્રિયે ગતે ઽથ પત્યૌ વનસંનિવાસિનામ્
પ્રવિશ્ય કૃષ્ણા સદનં મહીભુજા તદ્ આચચક્ષે ઽનુજસન્નિધૌ વચઃ ॥

નિશમ્ય સિદ્ધિં દ્વિષતામ્ અપાકૃતીસ્ તતસ્ તતસ્ત્યા વિનિયન્તુમ્ અક્ષમા
નૃપસ્ય મન્યુવ્યવસાયદીપિનીર્ ઉદાજહાર દ્રુપદાત્મજા ગિરઃ ॥

ભવાદૃશેષુ પ્રમદાજનોદિતં ભવત્ય્ અધિક્ષેપ ઇવાનુશાસનમ્
તથાપિ વક્તું વ્યવસાયયન્તિ માં નિરસ્તનારીસમયા દુરાધયઃ ॥

અખણ્ડમ્ આખણ્ડલતુલ્યધામભિશ્ ચિરં ધૃતા ભૂપતિભિઃ સ્વવંશજૈઃ
ત્વયા સ્વહસ્તેન મહી મદચ્યુતા મતઙ્ગજેન સ્રગ્ ઇવાપવર્જિતા ॥

વ્રજન્તિ તે મૂઢધિયઃ પરાભવં ભવન્તિ માયાવિષુ યે ન માયિનઃ
પ્રવિશ્ય હિ ઘ્નન્તિ શઠાસ્ તથાવિધાન્ અસંવૃતાઙ્ગાન્ નિશિતા ઇવેષવઃ ॥

ગુણાનુરક્તામ્ અનુરક્તસાધનઃ કુલાભિમાની કુલજાં નરાધિપઃ
પરૈસ્ ત્વદન્યઃ ક ઇવાપહારયેન્ મનોરમામ્ આત્મવધૂમ્ ઇવ શ્રિયમ્ ॥

ભવન્તમ્ એતર્હિ મનસ્વિગર્હિતે વિવર્તમાનં નરદેવ વર્ત્મનિ
કથં ન મન્યુર્ જ્વલયત્ય્ ઉદીરિતઃ શમીતરું શુષ્કમ્ ઇવાગ્નિર્ ઉચ્છિખઃ ॥

અવન્ધ્યકોપસ્ય નિહન્તુર્ આપદાં ભવન્તિ વશ્યાઃ સ્વયમ્ એવ દેહિનઃ
અમર્ષશૂન્યેન જનસ્ય જન્તુના ન જાતહાર્દેન ન વિદ્વિષાદરઃ ॥

પરિભ્રમંલ્ લોહિતચન્દનોચિતઃ પદાતિર્ અન્તર્ગિરિ રેણુરૂષિતઃ
મહારથઃ સત્યધનસ્ય માનસં દુનોતિ તે કચ્ચિદ્ અયં વૃકોદરઃ ॥

વિજિત્ય યઃ પ્રાજ્યમ્ અયચ્છદ્ ઉત્તરાન્ કુરૂન્ અકુપ્યં વસુ વાસવોપમઃ
સ વલ્કવાસાંસિ તવાધુનાહરન્ કરોતિ મન્યું ન કથં ધનંજયઃ ॥

વનાન્તશય્યાકઠિનીકૃતાકૃતી કચાચિતૌ વિષ્વગ્ ઇવાગજૌ ગજૌ
કથં ત્વમ્ એતૌ ધૃતિસંયમૌ યમૌ વિલોકયન્ન્ ઉત્સહસે ન બાધિતુમ્ ॥

ઇમામ્ અહં વેદ ન તાવકીં ધિયં વિચિત્રરૂપાઃ ખલુ ચિત્તવૃત્તયઃ
વિચિન્તયન્ત્યા ભવદાપદં પરાં રુજન્તિ ચેતઃ પ્રસભં મમાધયઃ ॥

પુરાધિરૂઢઃ શયનં મહાધનં વિબોધ્યસે યઃ સ્તુતિગીતિમઙ્ગલૈઃ
અદભ્રદર્ભામ્ અધિશય્ય સ સ્થલીં જહાસિ નિદ્રામ્ અશિવૈઃ શિવારુતૈઃ ॥

પુરોપનીતં નૃપ રામણીયકં દ્વિજાતિશેષેણ યદ્ એતદ્ અન્ધસા
તદ્ અદ્ય તે વન્યફલાશિનઃ પરં પરૈતિ કાર્શ્યં યશસા સમં વપુઃ ॥

અનારતં યૌ મણિપીઠશાયિનાવ્ અરઞ્જયદ્ રાજશિરઃસ્રજાં રજઃ
નિષીદતસ્ તૌ ચરણૌ વનેષુ તે મૃગદ્વિજાલૂનશિખેષુ બર્હિષામ્ ॥

દ્વિષન્નિમિત્તા યદ્ ઇયં દશા તતઃ સમૂલમ્ ઉન્મૂલયતીવ મે મનઃ
પરૈર્ અપર્યાસિતવીર્યસમ્પદાં પરાભવો ઽપ્ય્ ઉત્સવ એવ માનિનામ્ ॥

વિહાય શાન્તિં નૃપ ધામ તત્ પુનઃ પ્રસીદ સંધેહિ વધાય વિદ્વિષામ્
વ્રજન્તિ શત્રૂન્ અવધૂય નિઃસ્પૃહાઃ શમેન સિદ્ધિં મુનયો ન ભૂભૃતઃ ॥

પુરઃસરા ધામવતાં યશોધનાઃ સુદુઃસહં પ્રાપ્ય નિકારમ્ ઈદૃશમ્
ભવાદૃશાશ્ ચેદ્ અધિકુર્વતે પરાન્ નિરાશ્રયા હન્ત હતા મનસ્વિતા ॥

અથ ક્ષમામ્ એવ નિરસ્તસાધનશ્ ચિરાય પર્યેષિ સુખસ્ય સાધનમ્
વિહાય લક્ષ્મીપતિલક્ષ્મ કાર્મુકં જટાધરઃ સઞ્ જુહુધીહ પાવકમ્ ॥

ન સમયપરિરક્ષણં ક્ષમં તે નિકૃતિપરેષુ પરેષુ ભૂરિધામ્નઃ
અરિષુ હિ વિજયાર્થિનઃ ક્ષિતીશા વિદધતિ સોપધિ સંધિદૂષણાનિ ॥

વિધિસમયનિયોગાદ્ દીપ્તિસંહારજિહ્મં શિથિલબલમ્ અગાધે મગ્નમ્ આપત્પયોધૌ
રિપુતિમિરમ્ ઉદસ્યોદીયમાનં દિનાદૌ દિનકૃતમ્ ઇવ લક્ષ્મીસ્ ત્વાં સમભ્યેતુ ભૂયઃ ॥