Kāvyaprakāśa · Chapter 1

oṃ namaḥ śivāya
kāvyaprakāśakārikāvalī
niyatikṛtaniyamarahitāṃ hlādaikamayīmananyaparatantrām /
navarasarucitāṃ nirmitimādadhatī bhāratī kaverjayati // MKpr-
kāvyaṃ yaśase 'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye /
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsaṃmitatayopadeśayuje // MKpr-
śaktirnipuṇatā lokaśāstrakāvyādyavekṣaṇāt /
kāvyajñaśikṣayābhyāsa iti hetustadudbhave // MKpr-
tadadoṣau śabdārthau saguṇāvanalaṅkṛtī punaḥ kvāpi /
idamuttamamatiśayini vyaṅgye vācyāddhvanirbudhaiḥ kathitaḥ // MKpr-
atādṛśi guṇībhūtavyaṅgyaṃ vyaṅgye tu madhyamam /
śabdacitraṃ vācyacitramavyaṅgyaṃ tvavaraṃ smṛtam // MKpr-
syādvācako lākṣaṇikaḥ śabdo 'tra vyañjakastridhā /
vācyādayastadarthāḥ syustātparyārtho 'pi keṣucit // MKpr-
sarveṣāṃ prāyaśo 'rthānāṃ vyañjakatvamapīṣyate /
sākṣātsaṃketitaṃ yo 'rthamabhidhatte sa v=acakaḥ // MKpr-
saṅketitaścaturbhedo jātyādirjātireva vā /
sa mukhyo 'rthastatra mukhyo vyāpāro 'syābhidhocyate // MKpr-
mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt /
anyo 'rtho lakṣyate yatsā lakṣaṇāropitā kriyā // MKpr-
svāsiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam /
upādānaṃ lakṣaṇaṃ cetyuktā śuddhaiva sā dvidhā // MKpr-
sāropānyā tu yatroktau viṣyī viṣayastathā /
viṣyayyantaḥkṛtenyasmin sā syātsādhyavasānikā // MKpr-
bhedāvimau ca sādṛśyātsambandhāntaratastathā /
gauṇau śuddhau ca vijñeyau lakṣaṇā tena ṣaḍvidhā // MKpr-
vyaṅgyena rahitā rūḍhau sahitā tu prayojane /
tacca gūḍhamagūḍhaṃ vā tadeṣā kathitā tridhā // MKpr-
tadbhūlakṣiṇikastatra vyāpāro vyañjanātmakaḥ /
yasya pratītimādhātuṃ lakṣaṇā samupāsyate // MKpr-
phale śabdaikagamye 'tra vyañjanānnāparā kriyā /
nābhidhā samayābhāvāddhetvabhāvānna lakṣaṇā // MKpr-
lakṣyaṃ na mukhyaṃ nāpyatra bādho yogaḥ phalena no /
na prayojanametasmin na ca śabdaḥ skhaladgatiḥ // MKpr-
evamapyanavasthā syād yā mūlakṣayakāriṇī /
prayojanena sahitaṃ lakṣaṇīyaṃ na yujyate // MKpr-
jñānasya viṣyo hyanyaḥ phalamanyadudāhṛtam /
viśiṣṭe lakṣaṇā naivaṃ viśeṣāḥ syustu lakṣite // MKpr-
anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite /
saṃyogādyairavācyārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam // MKpr-
tadyukto vyañjakaḥ śabdo yatso 'rthāntarayuk tathā /
artho 'pi vyañjakastatra sahakāritayā mataḥ // MKpr-
arthāḥ proktāḥ purā teṣāmarhtavyañjakatocyate /
vaktṛboddhavyakākūnāṃ vākyavācyānyasannidheḥ // MKpr-
prastāvadeśakālādervaiśiṣṭyāt pratibhājuṣām /
yo 'rthasyānyārthadhīheturvyāpāro vyaktireva sā // MKpr-
śabdapramāṇavedyor'rtho vyanaktyarthāntaraṃ yataḥ /
arthasya vyñjakatve tacchabdasya sahakāritā // MKpr-
avivakṣitavācyo tastatra vācyaṃ bhaveddhvanau /
arthāntare saṅkrimitamatyantaṃ vā tiraskṛtam // MKpr-
vivakṣitaṃ cānyaparaṃ vācyaṃ yatrāparastu saḥ /
po 'pyalakṣyakramavyañgyo lakṣyavyaṅgyakramaḥ paraḥ // MKpr-
rasabhāvatadābhāvabhāvaśāntyādirakramaḥ /
bhinno rasādyalaṅkārādalaṅkāryatayā sthitaḥ // MKpr-
kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca /
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ // MKpr-
vibhāvā abubhāvāstat kathyante vyabhicāriṇaḥ /
vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ // MKpr-
sṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ // MKpr-
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ // MKpr-
nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyā madaśramāḥ /
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ // MKpr-
vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca // MKpr-
suptaṃ prabodhomarṣaścāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca // MKpr-
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
triṃstriśadamī bhāvāḥ samākhyātāstu nāmataḥ // MKpr-
nirvedasthāyibhāvo 'sti śānto 'pi navamo rasaḥ /
ratirdevādiviṣayā vyabhicārī tathāñjitaḥ // MKpr-
bhāvaḥ proktastadābhāsā anaucityapravarttitāḥ /
bhāvasya śāntirudayaḥ sandhiḥ śabalatā tathā // MKpr-
mukhye rase 'pi teṅgitvaṃ prāpnuvanti kadācana /
anusvānābhasaṃlakṣyakramavyaṅgyasthitistu yaḥ // MKpr-
śabdārthobhayaśaktyutthastridhā sa kathito dhvaniḥ /
alaṅkāro 'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate // MKpr-
pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbhavo dvidhā /
arthaśaktyudbhavo 'pyartho vyañjakaḥ saṃbhavī svataḥ // MKpr-
prauḍhoktimātrātsiddho vā kavestenombhitasya vā /
vastu vālaṅkṛtirvety ṣaḍbhedo 'sau vyanakti yat // MKpr-
vastvalaṅkāramathavā tenāyaṃ dvādaśātmakaḥ /
śabdārthobhayabhūreko bhedā aṣṭādaśāsya tat // MKpr-
rasādīnāmanantatvādbheda eko hi gaṇyate /
vākye dvyutthaḥ pade 'pyanye prabandhe 'pyarthaśaktibhūḥ // MKpr-
padaikadeśaracanāvarṇeṣvapi rasādayaḥ /
bhedāstadekapañcāśatteṣāṃ cānyonyayojane // MKpr-
saṃkareṇa trirūpeṇa saṃsṛṣṭyā caikarūpayā /
vedakhābdhiviyaccandrāḥ śareṣuyugakhendavaḥ // MKpr-
agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamsphuṭam /
sandigdhatulyaprādhānye kākvākṣiptamasundaram // MKpr-
vyaṅgyamevaṃ guṇībhūtavyaṅgyasyāṣṭau bhidāḥ smṛtāḥ /
eṣāṃ bhedā yathāyogaṃ veditavyāśca pūrvavat // MKpr-
sālaṅkārairdhvanestaiśca yogaḥ sasṛṣṭisaṅkaraiḥ /
anyonyayogādevaṃ syādbhedasaṃkhyātibhūyasī // MKpr-
śabdārthacitraṃ yatpūrvaṃ kāvyadvayamudāhṛtam /
guṇaprādhānyatastatra sthitiścitrārthaśabdayoḥ // MKpr-
mukhyārthahatirdoṣo rasaśca mukhyastadāśrayādvācyaḥ /
ubhayopayoginaḥ syuḥ śabdādyāstena teṣvapi saḥ // MKpr-
duṣṭaṃ padaṃ śrutikaṭu cyutasaṃskṛtyaprayuktamasamartham /
nihatārthamanucitārthaṃ nirarthakamavācakaṃ tridhāślīlam // MKpr-
sandigdhamaprat=itaṃ grāmyaṃ neyārthamatha bhavet kliṣṭam /
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛtsamāsagatameva // MKpr-
apāsya cyutasaṃskāramasamarthaṃ nirarthakam /
vākye 'pi doṣāḥ santyete padasyāṃśe 'pi kecana // MKpr-
pratikūlavarṇamupahataluptavisargaṃ visandhi hatavṛttam /
nyūnādhikakathitapadaṃ patatprakarṣaṃ samāptapunarāttam // MKpr-
ardhāntaraikavācakamabhavanmatayogamanabhihitavācyam /
apadasthapadasamāsaṃ saṃkīrṇaṃ garbhitaṃ prasiddhihatam // MKpr-
bhagnaprakramamakramamamataparārthaṃ ca vākyameva tathā /
arthopuṣṭaḥ kaṣṭo vyāhatapunarektaduṣkramagrāmyāḥ // MKpr-
saṃdigdho nirhetuḥ prasiddhividyāviruddhaśca /
anavīkṛtaḥ saniyamāniyamaviśeṣā viśeṣaparivṛttāḥ // MKpr-
sākāṅkṣopadayuktaḥ sahacarabhinnaḥ prakāśitaviruddhaḥ /

vidhyanuvādāyuktatyaktapunaḥsvīkṛtoślīlaḥ // MKpr-
karṇāvataṃsādipade karṇādidhvaninirmitiḥ /
saṃnidhānādibodhārthaṃ sthiteṣvetatsamarthanam // MKpr-
khyāte 'rthe nirhetoraduṣṭatānukraṇe tu sarveṣām /
vaktrādyaucityavaśāddoṣo 'pi guṇaḥ kvacitkvacinnobhau // MKpr-
vyabhicārirasasthāyibhāvānāṃ śabdavācyatā /
kaṣṭakalpanayā vyaktiranubhāvavibhāvayoḥ // MKpr-
pratikūlavibhāvādigraho dīptiḥ punaḥ punaḥ /
akāṇḍe prathanacchedāvaṅgasyāpyativistṛtiḥ // MKpr-
aṅginonanusaṃdhānaṃ prakṛtīnāṃ viparyayaḥ /
anaṅgasyābhidhānaṃ ca rase doṣāḥ syurīdṛśāḥ // MKpr-
na doṣaḥ svapadenoktāvapi saṃcāriṇaḥ kvacid /
saṃcāryāderviruddhasya bādhyasyoktirguṇāvahā // MKpr-
āśrayaikye viruddho yaḥ sa kāryo bhinnasaṃśrayaḥ /
rasāntareṇāntarito nairantaryeṇa yo rasaḥ // MKpr-
smaryamāṇo viruddho 'pi sāmyenātha vivakṣitaḥ /
aṅginyaṅgatvamāptau yau tau na duṣṭau parasparam // MKpr-
ye rasasyāṅgino dharmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ /
utkarṣahetavaste syuracalasthitayo guṇāḥ // MKpr-
upakurvanti taṃ santaṃ yeṅgadvāreṇa jātucit /
hārādivadalaṅkārāstenaprāsopamādayaḥ // MKpr-
mādhuryaujaḥprasādākhyāstrayaste na punardaśa /
āhlādakatvaṃ mādhuryaṃ śṛṅgāre drutikāraṇam // MKpr-
karuṇe vipralambhe tacchānte cātiśayānvitam /
dīptyātmavistṛterheturojo vīrarasasthiti // MKpr-
bībhatsaraudrarasayostasyādhikyaṃ krameṇa ca /
śuṣkendhanāgnivat svacchajalavatsahasaiva yaḥ // MKpr-
vyāpnotyanyat prasādo 'sau sarvatra vihitasthitiḥ /
guṇavṛttyā punasteṣāṃ vṛttiḥ śabdārthayormatā // MKpr-
kecidantarbhavabtyeṣu doṣatyāgātpare śritāḥ /
anye bhajanti doṣatvaṃ kutracinna tato daśa // MKpr-
tena nārthaguṇā vācyāḥ proktāḥ śabdaguṇāśca ye /
varṇāḥ samāso racanā teṣāṃ vyañjakatāmitāḥ // MKpr-
murdhni vargāntyagāḥ sparśā aṭavargā raṇau laghū /
āvṛttirmadhyavṛttirvā mādhurye ghaṭanā tathā // MKpr-
yoga ādyatṛtīyāmyāmantyayo reṇa tulyayoḥ /
ṭādiḥ śaṣau vṛttidairghyaṃ gumpha uddhṛta ojasi // MKpr-
śrutimātreṇa śabdāttu yenārthapratyayo bhavet /
sādhāraṇaḥ samagrāṇāṃ sa prasādo guṇo mataḥ // MKpr-
vaktṛvācyaprabandhānāmaucityena kvacitkvacit /
racanāvṛttivarṇānāmanyathātvamapīṣyate // MKpr-
yaduktamanyathā vākyamanyathānyena yojyate /
śleṣeṇa kākvā vā jñeyā sā vaktroktistathā dvidhā // MKpr-
varṇasāmyamanuprāsaś chekavṛttigato dvidhā /
so 'nekasya sakṛtpūrva ekasyāpyasakṛtparaḥ // MKpr-
mādhuryavyñjakairvarṇairupanāgarikocyate /
ojaḥprakāśakaistaistu paruṣā komalā paraiḥ // MKpr-
keṣāñcidetā vaidarbhīpramukhā rītayo matāḥ /
śābdastu lāṭānuprāso bhede tātparyamātrataḥ // MKpr-
padānāṃ saḥ padasyāpi vṛttāvanyatra tatra vā /
nāmnaḥ sa vṛttyavṛttyośca tadevaṃ pañcadhā mataḥ // MKpr-
arthe satyarthabhinnānāṃ varṇānāṃ sā punaḥ śrutiḥ /
yamakaṃ pādatadbhāgavṛtti tadyātyanekatām // MKpr-
vācyabhedena bhinnā tad yugapadbhāṣaṇaspṛśaḥ /
śliṣyanti śabdāḥ śleṣosāvakṣarādibhiraṣṭadhā // MKpr-
bhedābhāvātprakṛtyāderbhedo 'pi navamo bhavet /
taccitraṃ yatra varṇānāṃ khaḍgādyākṛtihetutā // MKpr-
punarektavadābhāso vibhinnākāraśabdagā /
ekārthateva śabdasya tathā śabdārthayorayam // MKpr-
sādharmyamupamā bhede pūrṇā luptā ca sāgrimā /
śrautyārthī ca bhavedvākye samāse taddhite tathā // MKpr-
tadvad dharmasya lope syānna śrautī taddhite punaḥ /
upamānānupādāne vākyagātha samāsagā // MKpr-
vāderlope samāse sā karmādhārakyaci kyaṅi /
karmakartrorṇamulyetaddvilope kvipsamāsagā // MKpr-
dharmopamānayorlope vṛttau vākye ca dṛśyate /
kyaci vādyupameyāse trilope ca samāsagā // MKpr-
upamānopameyatve ekasyaivaikavākyage /
ananvayo viparyāsa upameyopamā tayoḥ // MKpr-
saṃbhāvanamathotprekṣā prakṛtasya samena yat /
sasaṃdehastu bhedoktau tadanuktau ca saṃśayaḥ // MKpr-
tadrūpakamabhedo ya upamānopameyayoḥ /
samastavastuciṣyaṃ śrautā āropitā yadā // MKpr-
śrautā ārthaśca te yasminnekadeśaśavivarti tat /
sāṅgametan niraṅgaṃ tu śuddhaṃ mālā tu pūrvavat // MKpr-
niyatāropaṇopāyaḥ syādāropaḥ parasya yaḥ /
tatparaṃparitaṃ śliṣṭe vācake bhedabhāji vā // MKpr-
prakṛtaṃ yanniṣidhyānyat sādhyate sā tvapahnutiḥ /
śleṣaḥ sa vākya ekasmin yatrānekārthatā bhavet // MKpr-
paroktirbhedakaiḥ śliṣṭaiḥ samāsoktirnidarśanā /
abhavanvastusaṃbandha upamāparikalpakaḥ // MKpr-
svasvahetvanvayasyoktiḥ kriyayaiva ca sāparā /
aprastutapraśaṃsā yā sā saiva prastutāśrayā // MKpr-
kārye nimitte sāmānye viśeṣe prastute sati /
tadanyasya vacastulye tulyasyeti ca pañcadhā // MKpr-
nigīryādhyavasānaṃ tu prakṛtasya pareṇa yat /
prastutasya yadanyatvaṃ yadyarthoktau ca kalpanam // MKpr-
kāryakāraṇayoryaśca paurvāparyaviparyayaḥ /
vijñeyātiśayoktiḥ sā prativastūpamā tu sā // MKpr-
sāmānyasya dvirekasya yatra vākyadvaye sthitiḥ /
dṛṣṭāntaḥ punareteṣāṃ sarveṣāṃ pratibimbanam // MKpr-
sakṛdvṛttistu dharmasya prakṛtāprakṛtātmanām /
saiva kriyāsu bahvīṣu kārakasyeti dīpakam // MKpr-
mālādīpakamādyaṃ cetyathottaraguṇāvaham /
niyatānāṃ sakṛddharmaḥ sā punastulyayogitā // MKpr-
upamānādyadanyasya vyatirekaḥ sa eva saḥ /
hetvorkutāvanuktīnāṃ traye sāmye nivedite // MKpr-
śabdārthābhyāmathākṣipte śliṣṭe tadvattriraṣṭa tat /
niṣedho vaktumiṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā // MKpr-
vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa ākṣepo dvidhā mataḥ /
kriyāyāḥ pratiṣedhe 'pi phalavyaktirvibhāvanā // MKpr-
viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣu phalāvacaḥ /
yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva kramikāṇāṃ samanvayaḥ // MKpr-
sāmānyaṃ vā viśeṣo vā tadanyena samarthyate /
yattu so 'rthāntaranyāsaḥ sādharmyeṇetareṇa vā // MKpr-
virodhaḥ sovirodhe 'pi viruddhatvena yadvacaḥ /
jātiścaturbhijātyādyairviruddhā syādguṇaistribhiḥ // MKpr-
kriyā dvābhyāmapi dravyaṃ dravyeṇaiveti te daśa /
svabhāvoktistu ḍimbhādeḥ svakriyārūpavarṇanam // MKpr-
vyājastutirmukhe nindā stutirvā rūḍhiranyathā /
sā sahoktiḥ sahārthasya balādekaṃ dvivācakam // MKpr-
vinoktiḥ sā binānyena yatrānyaḥ sanna netaraḥ /
parivṛttirvinimayo yo 'rthānāṃ syātsamāsamaiḥ // MKpr-
pratyakṣā iva yadbhāvāḥ kriyante bhūtabhāvinaḥ /
tadbhāvikaṃ kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā // MKpr-
paryāyoktaṃ vinā vācyavācakatvena yadvacaḥ /
udāttaṃ vastunaḥ saṃpat mahatāṃ copalakṣaṇam // MKpr-
tatsiddhihetāvekasmin yatrānyattatkaraṃ bhavet /
samuccayo 'sau sa tvanyo yugapad yā guṇakriyāḥ // MKpr-
ekaṃ krameṇānekasmin paryāyo 'nyastato 'nyathā /

anumānaṃ taduktaṃ yat sādhyasādhanayorvacaḥ // MKpr-
viśeṣaṇairyatsākūtairuktiḥ parikarastu saḥ /
vyājoktiśchadmanodbhinnavasturūpanigūhanam // MKpr-
kiñcit pṛṣṭamapṛṣṭaṃ vā kathitaṃ yat prakalpate /
tādṛganyavyapohāya parisaṃkhyā tu sā smṛtā // MKpr-
yathottaraṃ cet pūrvasya pūrvasyārthasya hetutā /
tadā kāraṇamālā syāt kriyayā tu parasparam // MKpr-
vastunorjanane 'nyonyamuttaraśrutimātrataḥ /
praśnasyonnayanaṃ yatra kriyate tatra vā sati // MKpr-
asakṛd yadasaṃbhāvyamuttaraṃ syāt taduttaram /
kuto 'pi lakṣitaḥ sūkṣmo 'pyartho 'nyasmai prakāśyate // MKpr-
dharmeṇa kenacid yatra tat sūkṣmaṃ paricakṣate /
uttarottaramutkarṣo bhavetsāraḥ parāvadhiḥ // MKpr-
bhinnadeśatayātyantaṃ kāryakāraṇabhūtayoḥ /
yugapaddharmayoryatra khyātiḥ sā syādasaṃgatiḥ // MKpr-
samādhiḥ sukaraṃ kāryaṃ kāraṇāntarayogataḥ /
samaṃ yogyatayā yogo yadi saṃbhāvitaḥ kvacit // MKpr-
kvacidyadativaidharmyānna śleṣo ghaṭanāmiyāt /
kartuḥ kriyāphalāvāptirnaivānarthaśca yadbhavet // MKpr-
guṇakriyābhyāṃ kāryasya kāraṇasya guṇakriye /
krameṇa ca viruddhe yat sa eṣa viṣamo mataḥ // MKpr-
mahatoryanmahīyāṃsāvāśritāśrayayoḥ kramāt /
āśrayāśrayiṇau syātāṃ tanutve 'pyadhikaṃ tu tat // MKpr-
pratipakṣamaśaktena pratikartuṃ tiraskriyā /
yā tadīyasya tatstutyai pratyanīkaṃ taducyate // MKpr-
samena lakṣmaṇā vastu vastunā yannigūhyate /
nijenāgantunā vāpi tanmīlitamiti smṛtam // MKpr-
sthāpyatepohyate vāpi yathāpūrvaṃ paraṃ param /
viśeṣaṇatayā yatra vastu saikāvalī dvidhā // MKpr-
yathānubhavamarthasya dṛṣṭe tatsadṛśe smṛtiḥ /
smaraṇaṃ bhrāntimānanyasaṃvittattulyadarśane // MKpr-
ākṣepa upamānasya pratīpamupameyatā /
tasyaiva yadi vā kalpyā tiraskāranibandhanam // MKpr-
prastutasya yadanyena guṇasāmyavivakṣayā /
aikātmyaṃ badhyate yogāttatsāmānyamiti smṛtam // MKpr-
vinā prasiddhamādhāramādheyasya vyavasthitiḥ /
ekātmā yagapaddṛttirekasyānekagocarā // MKpr-
anyat prakurvataḥ kāryamaśakyasyānyavastunaḥ /
tathaiva karaṇaṃ ceti viśeṣastrividhaḥ smṛtaḥ // MKpr-
svamutsṛjya guṇaṃ yogādatyujjvalaguṇasya yat /
vastu tadguṇatāmeti bhaṇyate sa tu tadguṇaḥ // MKpr-
tadrūpānanuhāraścedasya tat syādatadguṇaḥ /
yadyathā sādhitaṃ kenāpyapareṇa tadanyathā // MKpr-
tathaiva yadvidhīyeta sa vyāghāta iti smṛtiḥ /
seṣṭā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedena yadiha sthitiḥ // MKpr-
aviśrāntijuṣāmātmanyaṅgāṅgitvaṃ tu saṃkaraḥ /
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāvādaniścayaḥ // MKpr-
sphuṭamekatra viṣaye śabdārthālaṅkṛtidvayam /
vyavasthitaṃ ca tenāsau trirūpaḥ parikīrtitaḥ // MKpr-
eṣāṃ doṣā yathāyogaṃ saṃbhavanto 'pi kecana /
ukteṣvantarbhavantīti na pṛthak pratipāditāḥ // MKpr-
iti kāvyaprakāśīyakārikāvalī samāptā
Kāvyaprakāśaḥ
prathama ullāsaḥ
granthārambhe vighnavighātāya samuciteṣṭadevatāṃ granthakṛt parāmṛśati ----
niyatikṛtaniyamarahitāṃ hlādaikamayīmananyaparatantrām /
navarasarucirāṃ nirmitimādadhatī bhāratī kaverjayati // MKpr-
niyatiśaktyā niyatarūpā sukhaduḥkhamohasvabhāvā paramāṇvādyupādānakarmādisahakārikāraṇaparatantrā ṣaḍrasā na ca hṛdyaiva taiḥ, tādṛśī brahmaṇo nirmitirnirmāṇam / etadvilakṣaṇā tu kavivāṅnirmitiḥ / ata eva jayati / jayatyarthena ca namaskāra ākṣipyate iti tāṃ pratyasmi praṇata iti labhyate

ihābhidheyaṃ saprajyojanamityāha ----
kāvyaṃ yaśase 'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye /
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsaṃmitatayopadeśayuje // MKpr-
kālidāsādīnāmiva yaśaḥ śrīharṣāderdhāvakādīnāmiva dhanam rājādigatocitācāraparijñānam ādityādermayūrādīnāmivānarthanivāraṇam /
sakalaprayojanamaulibhūtaṃ samanantarameva rasāsvādana-samudbhūtaṃ vigalitavedyāntaramānandam prabhusaṃmitaśabdapradhānavedādiśāstrebhyaḥ śabdārthayorguṇabhāvena rasāṅgabhūtavyāpārapravaṇatayā vilakṣaṇaṃ yat kāvyaṃ lokottaravarṇanānipuṇakavikarma tat kānteva sarasatāpādanenābhimukhīkṛtya rāmādivadvartitavyaṃ na rāvaṇādivadityupadeśaṃ ca yathāyogaṃ kaveḥ sahṛdayasya ca karotīti sarvathā tatra yatanīyam

evamasya prayojanamuktvā kāraṇamāha ----
śaktirnipuṇatā lokaśāstrakāvyādyavekṣaṇāt /
kāvyajñaśikṣayābhyāsa iti hetustadudbhave // MKpr-
śaktiḥ kavitvabījarūpaḥ saṃskāraviśeṣaḥ yāṃ vinā kāvyaṃ na prasaret prasṛtaṃ vā upahasanīyaṃ syāt / lokasya sthāvarajaṅgamātmakalokavṛttasya / śāstrāṇāṃ chandovyākaraṇābhidhānakośakalācaturvargagajaturagakhaḍgādilakṣaṇagranthānām / kāvyānāṃ ca mahākavisaṃbandhinām / ādigrahaṇāditihāsānāṃ ca vimarśanādvyutpattiḥ / kāvyaṃ kartuṃ vicārayituṃ ca ye jānanti tadupadeśena karaṇe yojane ca paunaḥpunyena pravṛttiriti / trayaḥ samuditāḥ na tu vyastāḥ tasya kāvyasyodbhave nirmāṇe samullāse ca heturna tu hetavaḥ