Kāvyādarśa 3 · Chapter 3

avyapetavyapetātmā vyāvṛttir varṇasaṃhateḥ /
yamakaṃ tac ca pādānām ādimadhyāntagocaram

ekadvitricatuṣpādayamakānāṃ vikalpanāḥ /
ādimadhyāntamadhyāntamadhyādyādyantasarvataḥ

atyantabahavas teṣāṃ bhedāḥ saṃbhedayonayaḥ /
sukarā duṣkarāś caiva darśyante tatra ke cana

mānena mānena sakhi praṇayo bhūt priye jane /
khaṇḍitā kaṇṭham āśliṣya tam eva kuru satrapam

meghanādena haṃsānāṃ madano madanodinā /
nunnamānaṃ manaḥ strīṇāṃ saha ratyā vigāhate

rājanvatyaḥ prajā jātā bhavantaṃ prāpya sāṃpratam /
caturaṃ caturambhodhiraśanorvīkaragrahe

araṇyaṃ kaiś cid ākrāntam anyaiḥ sadma divaukasām /
padātirathanāgāśvarahitair ahitais tava

madhuraṃ madhur ambhojavadane vada netrayoḥ /
vibhramaṃ bhramarabhrāntyā viḍambayati kiṃ nv idam

vāraṇo vā raṇoddāmo hayo vā smara durdharaḥ /
na yato nayato 'ntaṃ nas tad aho vikramas tava

rājitair ājitaikṣṇyena jīyate tvādṛśair nṛpaiḥ /
nīyate ca punas tṛptiṃ vasudhā vasudhārayā

karoti sahakārasya kalikotkalikottaram /
manmano manmano 'py eṣa mattakokilanisvanaḥ

kathaṃ tvadupalambhāśāvihatāv iha tādṛśī /
avasthā nālam āroḍhum aṅganām aṅganāśinī

nigṛhya netre karṣanti bālapallavaśobhinā /
taruṇā taruṇān kliṣṭān alino nalinonmukhāḥ

viśadā viśadāmattasārase sārase jale /
kurute kuruteneyaṃ haṃsī mām antakāmiṣam

viṣamaṃ viṣam anveti madanaṃ madanandanaḥ /
sahendukalayāpoḍhamalayā malayānilaḥ

māninī mā ninīṣus te niṣaṅgatvam anaṅga me /
hāriṇī hāriṇī śarma tanutāṃ tanutāṃ yataḥ

jayatā tvanmukhenāsmān akathaṃ na kathaṃ jitam /
kamalaṃ kam alaṃkurvad alimad dali matpriye

ramaṇī ramaṇīyā me pāṭalāpāṭalāṃśukā /
vāruṇīvāruṇībhūtasaurabhā saurabhāspadam

iti pādādiyamakam avyapetaṃ vikalpitam /
vyapetasyāpi varṇyante vikalpās tasya ke cana

madhur eṇadṛśāṃ mānaṃ madhureṇa sugandhinā /
sahakārodgamenaiva śabdaśeṣaṃ kariṣyati

karo 'titāmro rāmāṇāṃ tantrītāḍanavibhramam /
karoti serṣyaṃ kānte vā śravaṇotpalatāḍanam

sakalāpollasanayā kalāpinyānu nṛtyate /
meghālī nartitā vātaiḥ sakalāpo vimuñcati

svayam eva galanmānakali kāmini te manaḥ /
kalikām atha nīpasya dṛṣṭvā kāṃ nu spṛśed daśām

āruhyākrīḍaśailasya candrakāntasthalīm imām /
nṛtyaty eṣa lasaccārucandrakāntaḥ śikhāvalaḥ

uddhṛtā rājakād urvī dhriyate 'dya bhujena te /
varāheṇoddhṛtā yāsau varāher uparisthitā

kareṇa te raṇeṣv antakareṇa dviṣatāṃ hatāḥ /
kareṇavaḥ kṣaradraktā bhānti saṃdhyāghanā iva

parāgatarurājīva vātair dhvastā bhaṭaiś camūḥ /
parāgatam iva kvāpi parāgatatam ambaram

pātu vo bhagavān viṣṇuḥ sadā navaghanadyutiḥ /
sa dānavakuladhvaṃsī sadānavaradantihā

kam aleḥ samakeśaṃ te kamalerṣyākaraṃ mukham /
kam alekhyaṃ karoṣi tvaṃ kamalevonmadiṣṇuṣu

mudā ramaṇam anvītam udāramaṇibhūṣaṇāḥ /
madabhramaddṛśaḥ kartum adabhrajaghanāḥ kṣamāḥ

uditair anyapuṣṭānām ārutair me hṛtaṃ manaḥ /
uditair api te dūti mārutair api dakṣiṇaiḥ

surājitahriyo yūnāṃ tanum adhyāsate striyaḥ /
tanumadhyāḥ kṣaratsvedasurājitamukhendavaḥ

iti vyapetayamakaprabhedo 'py eṣa darśitaḥ /
avyapetavyapetātmā vikalpo 'py asti tadyathā

sālaṃ sālambakalikāsālaṃ sālaṃ na vīkṣitum /
nālīn ālīnabakulān ālī nālīkinīr api

kālaṃ kālam anālakṣyatāratārakam īkṣitum /
tāratāramyarasitaṃ kālaṃ kālamahāghanam

yāma yāmatrayādhīnāyāmayā maraṇaṃ niśā /
yām ayām adhiyāsvārtyā yā mayā mathitaiva sā

ity ādipādayamakavikalpasyedṛśī gatiḥ /
evam eva vikalpyāni yamakānītarāṇy api

na prapañcabhayād bhedāḥ kārtsnyenākhyātum īpsitāḥ /
duṣkarābhimatā eva darśyante tatra ke cana

sthirāyate yatendriyo na hīyate yater bhavān /
amāyateyate 'py abhūt sukhāya te 'yate kṣayam

sabhāsu rājann asurāhatair mukhair mahīsurāṇāṃ vasurājitaiḥ stutāḥ /
na bhāsurā yānti surān na te guṇāḥ prajāsu rāgātmasu rāśitāṃ gatāḥ

tava priyā saccaritāpramatta yā vibhūṣaṇaṃ dhāryam ihāṃśumat tayā /
ratotsavāmodaviśeṣamattayā na me phalaṃ kiṃ cana kāntimattayā

bhavādṛśā nātha na jānate nate rasaṃ viruddhe khalu sannatenate /
ya eva dīnāḥ śirasā natena te caranty alaṃ dainyarasena tena te

līlāsmitena śucinā mṛdunoditena vyālokitena laghunā guruṇā gatena /
vyājṛmbhitena jaghanena ca darśitena sā hanti tena galitaṃ mama jīvitena

śrīmān amān amaravartmasamānamānam ātmānam ānatajagatprathamānamānam /
bhūmānam ānayata yaḥ sthitimān amāna nāmānam ānama tam apratimānamānam

sārayantam urasā ramayantī sārabhūtamurusāradharā tam /
sārasānukṛtasārasakāñciḥ sā rasāyanam asāram avaiti

nayānayālocanayānayānayān ayānayāndhān vinayānayāyate /
na yān ayāsīr jinayānayā nayān ayānayās tāñ janayānayāśritān

raveṇa bhaumo dhvajavartivīraver aveji saṃyaty atulāstragaurave /
raver ivograsya puro harer aver aveta tulyaṃ ripum asya bhairave

mayāmayālambyakalāmayāmayām ayām ayātavyavirāmayāmayā /
mayāmayārtiṃ niśayāmayāmayā mayāmayāmūṃ karuṇāmayāmayā

matāṃ dhunānāramatām akāmatām atāpalabdhāgrimatānulomatā /
matāv ayaty uttamatāvilomatām atāmyatas te samatā na vāmatā

kālakālagalakālakālamukhakālakāla kālakālapanakālakālaghanakāla kāla /
kālakālasi takā lakā lalanikālakālakālakālagatu kālakālakalikālakāla

saṃdaṣṭayamakasthānam antādī pādayor dvayoḥ /
uktāntargatam apy etat svātantryeṇādya kīrtyate

upoḍharāgāpy abalā madena sā madenasā manyurasena yojitā /
na yojitātmānam anaṅgatāpitāṃ gatāpi tāpāya mamāsa neyate

ardhābhyāsaḥ samudgaḥ syāt tasya bhedās trayo matāḥ /
pādābhyāso 'py anekātmā vyajyate sa nidarśanaiḥ

nāsthe yaḥ sa tvayā varjyaḥ paramāyatamānayā /
nā stheyaḥsattvayāvarjyaḥ param āyatamānayā

narā jitā mānanayāsam etya na rājitā mānanayā sametya /
vināśitā vaibhavatāpanena vināśitā vai bhavatāpanena

kalāpināṃ cārutayopayanti vṛndāni lāpoḍhaghanāgamānām /
vṛndānilāpoḍhaghanāgamānāṃ kalāpināṃ cārutayo 'payanti

naman dayāvarjitamānasātmayā na mandayāvarjitamānasātmayā /
urasy upāstīrṇapayodharadvayaṃ mayā samāliṅgyata jīviteśvaraḥ

sabhā surāṇām abalā vibhūṣitā guṇais tavārohi mṛṇālanirmalaiḥ /
sa bhāsurāṇām abalā vibhūṣitā vihārayan nirviśa saṃpadaḥ purām

kalaṃ kam uktaṃ tanumaddhyanāmikā stanadvayī ca tvadṛte na hanty ataḥ /
na yāti bhūtaṃ gaṇane bhavanmukhe kalaṅkamuktaṃ tanumad dhy anāmikā

yaśaś ca te dikṣu rajaś ca sainikā vitanvate 'jopama daṃśitā yudhā /
vitanv atejo 'pamadaṃ śitāyudhā dviṣāṃ ca kurvanti kulaṃ tarasvinaḥ

bibharti bhūmer valayaṃ bhujena te bhujaṅgamo 'mā smarato mad añcitam /
śṛṇūktam ekaṃ svam avetya bhūdharaṃ bhujaṃ gamo mā sma rato madaṃ citam

smarānalo mānavivardhito yaḥ sa nirvṛtiṃ te kim apākaroti /
samantatas tāmarasekṣaṇe na samaṃ tatas tām arase kṣaṇena

prabhāvato nāmana vāsavasya prabhāvato 'nāma navāsavasya /
prabhāv ato nāma na vā savasya vicchittir āsīt tvayi piṣṭapasya

paraṃ parāyā balavā raṇānāṃ dhūlīsthalīr vyoma vidhāya rundhan /
paraṃ parāyā balavāraṇānāṃ paramparāyā balavāraṇānām

na śraddadhe vācam alajja mithyā bhavadvidhānām asamāhitānām /
bhavadvidhānām asamāhitānāṃ bhavadvidhānām asamāhitānām

sannāhitomānamarājasena sannā hitomānamarājasena /
sann āhito mānam arājasena saṃnāhito mānama rājase na

sakṛd dvis triś ca yo 'bhyāsaḥ pādasyaivaṃ pradarśitaḥ /
ślokadvayaṃ tu yuktārthaṃ ślokābhyāsaḥ smṛto yathā

vināyakena bhavatā vṛttopacitabāhunā /
svamitroddhāriṇābhītā pṛthvīyam atulāśritā

vināyakena bhavatā vṛttopacitabāhunā /
svamitroddhāriṇābhītā pṛthvī yamatulāśritā

ekākāracatuṣpādaṃ tan mahāyamakāhvayam /
tasyāpi dṛśyate 'bhyāsaḥ sā parā yamakakriyā

samānayāsamānayā samānayā sa mānayā /
samānayāsamāna yā samānayāsamānayā

dharādharākāradharā dharābhujāṃ bhujā mahīṃ pātum ahīnavikramāḥ /
kramāt sahante sahasā hatārayo rayoddhurā mānadhurāvalambinaḥ

āvṛttiḥ prātilomyena pādārdhaślokagocarā /
yamakaṃ pratilomatvāt pratilomam iti smṛtam

yāmatāśa kṛtāyāsā sā yātā kṛśatā mayā /
ramaṇārakatā te 'stu stutetākaraṇāmara

nādino 'madanā dhīḥ svā na me kā cana kāmitā /
tāmikā na ca kāmena svādhīnā damanodinā

yā na mānayamārāvikaśonānajanāsanā /
yām udāraśatādhīnām āyām āyam anādi sā

sā dināmayam āyāmā nādhītā śaradāmuyā /
nāsanājananā śokavirāmāya na mānayā

varṇānām ekarūpatvaṃ yady ekāntaram ardhayoḥ /
gomūtriketi tat prāhur duṣkaraṃ tadvido yathā

madano madirākṣīṇām apāṅgāstro jayed ayam /
madeno yadi tat kṣīṇam anaṅgāyāñjaliṃ dadhe

āhur ardhabhramaṃ nāma ślokārdhabhramaṇaṃ yadi /
tad iṣṭaṃ sarvatobhadraṃ bhramaṇaṃ yadi sarvataḥ

manobhava tavānīkaṃ nodayāya na māninī /
bhayād ameyāmā mā vā vayam enomayā nata

sāmāyāmā mā yā māsā mārānāyāyānā rāmā /
yānāvārārāvānāyā māyārāmā mārāyāmā

yaḥ svarasthānavarṇānāṃ niyamo duṣkareṣv asau /
iṣṭaś catuḥprabhṛty eṣa darśyate sukaraḥ paraḥ

āmnāyānām āhāntyā vāg ītīr gītīr bhītīḥ prītīḥ /
bhogo rogo modo moho dheye dhecche deśe kṣeme

kṣitivijitisthitivihitivrataratayaḥ paragatayaḥ /
uru rurudhur guru dudhuvur yudhi kuravaḥ svam arikulam

śrīdīptī hrīkīrtī dhīnītī gīḥprītī /
edhete dve dve te ye neme deveśe

sāmāyāmā mā yā māsā mārānāyāyānā rāmā /
yānāvārārāvānāyā māyārāmā mārāyāmā

nayanānandajanane nakṣatragaṇaśālini /
aghane gagane dṛṣṭir aṅgane dīyatāṃ sakṛt

alinīlālakalataṃ kaṃ na hanti ghanastani /
ānanaṃ nalinacchāyanayanaṃ śaśikānti te

anaṅgalaṅghanālagnanānātaṅkā sadaṅganā /
sadānagha sadānanda natāṅgāsaṅgasaṃgata

agā gāṃ gāṅgakākākagāhakāghakakākahā /
ahāhāṅga khagāṅkāgakaṅkāgakhagakākaka

re re rorūrurūrorugāgogo 'gāṅgago 'gaguḥ /
kiṃ kekākākukaḥ kāko mā mā mām āma māmama

devānāṃ nandano devo nodano vedanindinaḥ /
divaṃ dudāva nādena dāne dānavanandinaḥ

sūriḥ surāsurāsārisāraḥ sārāsisārasāḥ /
sasāra sarasīḥ sīrī sasūruḥ sa surārasī

nūnaṃ nunnāni nānena nānanenānanāni naḥ /
nānenā nanu nānūnenainenānān ino ninīḥ

iti duṣkaramārgo 'pi kiṃcidādarśitakramaḥ /
prahelikāprakārāṇāṃ punar uddiśyate gatiḥ

krīḍāgoṣṭhīvinodeṣu tajjñair ākīrṇamantraṇe /
paravyāmohane cāpi sopayogāḥ prahelikāḥ

āhuḥ samāgatāṃ nāma gūḍhārthāṃ padasaṃdhinā /
vañcitānyatra rūḍhena yatra śabdena vañcanā

vyutkrāntātivyavahitaprayogān mohakāriṇī /
sā syāt pramuṣitā yasyā durbodhārthā padāvalī

samānarūpā gauṇārthāropitair grathitā padaiḥ /
paruṣā lakṣaṇāstitvamātravyutpāditaśrutiḥ

saṃkhyātā nāma saṃkhyānaṃ yatra vyāmohakāraṇam /
anyathā bhāsate yatra vākyārthaḥ sā prakalpitā

sā nāmāntaritā yasyā nāmni nānārthakalpanā /
nibhṛtā nibhṛtānyārthā tulyadharmaspṛśā girā

samānaśabdopanyastaśabdaparyāyasādhitā /
saṃmūḍhā nāma yā sākṣān nirdiṣṭārthāpi mūḍhaye

yogamālātmakaṃ nāma yasyāḥ sā pārihārikī /
ekacchannāśritaṃ vyajya yasyām āśrayagopanam

sā bhaved ubhayacchannā yasyām ubhayagopanam /
saṃkīrṇā nāma sā yasyā nānālakṣaṇasaṃkaraḥ

etāḥ ṣoḍaśa nirdiṣṭāḥ pūrvācāryaiḥ prahelikāḥ /
duṣṭaprahelikāś cānyās tair adhītāś caturdaśa

doṣān aparisaṃkhyeyān manyamānā vayaṃ punaḥ /
sādhvīr evābhidhāsyāmas tā duṣṭā yās tv alakṣaṇāḥ

na may āgorasābhijñaṃ cetaḥ kasmāt prakupyasi /
asthānaruditair ebhir alam ālohitekṣaṇe

kubjām āsevamānasya yathā te vardhate ratiḥ /
naivaṃ nirviśato nārīr amarastrīviḍambinīḥ

daṇḍe cumbati padminyā haṃsaḥ karkaśakaṇṭake /
mukhaṃ valgu ravaṃ kurvaṃs tuṇḍenāṅgāni ghaṭayan

khātayaḥ kani kāle te sphātayaḥ sphītavalgavaḥ /
candre sākṣādbhavanty atra tāyavo mama dhāriṇaḥ

atrodyāne mayā dṛṣṭā vallarī pañcapallavā /
pallave pallave cārdrā yasyāḥ kusumamañjarī

surāḥ surālaye svairaṃ bhramanti daśanārciṣā /
majjanta iva mattās te saure sarasi saṃprati

nāsikyamadhyā paritaś caturvarṇavibhūṣitā /
asti kā cit purī yasyām aṣṭavarṇāhvayā nṛpāḥ

girā skhalantyā namreṇa śirasā dīnayā dṛśā /
tiṣṭhantam api sotkampaṃ vṛddhe māṃ nānukampase

ādau rājety adhīrākṣi pārthivaḥ ko 'pi gīyate /
sa nātanaś ca naivāsau rājā nāpi sanātanaḥ

hṛtadravyaṃ naraṃ tyaktvā dhanavantaṃ vrajanti kāḥ /
nānābhaṅgiśatākṛṣṭalokā veśyā na durdharāḥ

jitaprakṛṣṭakeśākhyo yas tavābhūmisāhvayaḥ /
sa mām adya prabhūtotkaṃ karoti kalabhāṣiṇi

śayanīye parāvṛtya śayitau kāminau ruṣā /
tathaiva śayitau rāgāt svairaṃ mukham acumbatām

vijitānnabhavadveṣigurupādahato janaḥ /
himāpahāmitradharair vyāptaṃ vyomābhinandati

na spṛśaty āyudhaṃ jātu na strīṇāṃ stanamaṇḍalam /
amanuṣyasya kasyāpi hasto 'yaṃ na kilāphalaḥ

kena kaḥ saha saṃbhūya sarvakāryeṣu saṃnidhim /
labdhvā bhojanakāle tu yadi dṛṣṭo nirasyate

sahayā sagajā senā sabhaṭeyaṃ na cej jitā /
amātṛko 'yaṃ mūḍhaḥ syād akṣarajñas tu naḥ sutaḥ

sā nāmāntaritāmiśravañcitārūpayoginī /
evam evetarāsām apy unneyaḥ saṃkarakramaḥ

iti prahelikāmārgo duṣkarātmāpi darśitaḥ /
vidvatprayogato jñeyā mārgāḥ praśnottarādayaḥ // KDd_3.124*1 //
viśadabuddhir anena suvartmanā sukaraduṣkaramārgam evaiti hi /
na hi tadanyanaye 'pi kṛtaśramaḥ prabhur imaṃ nayam etum idaṃ vinā // KDd_3.124*2 //
kāvye doṣā guṇāś caiva vijñātavyā vicakṣaṇaiḥ /
doṣā vipattaye tatra guṇāḥ sampattaye yathā // KDd_3.124*3 //
apārthaṃ vyartham ekārthaṃ sasaṃśayam apakramam /
śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visaṃdhikam

deśakālakalālokanyāyāgamavirodhi ca /
iti doṣā daśaivaite varjyāḥ kāvyeṣu sūribhiḥ

pratijñāhetudṛṣṭāntahānir doṣo na vety asau /
vicāraḥ karkaśaprāyas tenālīḍhena kiṃ phalam

samudāyārthaśūnyaṃ yat tad apārtham iheṣyate /
tan mattonmattabālānām ukter anyatra duṣyati

samudraḥ pīyate so 'yam aham adya jarāturaḥ /
amī garjanti jīmūtā harer airāvataḥ priyaḥ

idam asvasthacittānām abhidhānam aninditam /
itaratra kaviḥ ko vā prayuñjītaivamādikam

ekavākye prabandhe vā pūrvāparaparāhatam /
viruddhārthatayā vyartham iti doṣeṣu paṭhyate

jahi śatrukulaṃ kṛtsnaṃ jaya viśvaṃbharām imām /
na ca te ko 'pi vidveṣṭā sarvabhūtānukampinaḥ

asti kā cid avasthā sā sābhiṣaṅgasya cetasaḥ /
yasyāṃ bhaved abhimatā viruddhārthāpi bhāratī

paradārābhilāṣo me katham āryasya yujyate /
pibāmi taralaṃ tasyāḥ kadā nu daśanacchadam

aviśeṣeṇa pūrvoktaṃ yadi bhūyo 'pi kīrtyate /
arthataḥ śabdato vāpi tad ekārthaṃ mataṃ yathā

utkām unmanayanty ete bālāṃ tadalakatviṣaḥ /
ambhodharās taḍitvanto gambhīrāḥ stanayitnavaḥ

anukampādyatiśayo yadi kaś cid vivakṣyate /
na doṣaḥ punarukte 'pi pratyuteyam alaṃkṛtiḥ

hanyate sā varārohā smareṇākāṇḍavairiṇā /
hanyate cārusarvāṅgī hanyate mañjubhāṣiṇī

nirṇayārthaṃ prayuktāni saṃśayaṃ janayanti cet /
vacāṃsi doṣa evāsau sasaṃśaya iti smṛtaḥ

manorathapriyālokarasalolekṣaṇe sakhi /
ārādvṛttir asau mātā na kṣamā draṣṭum īdṛśam

īdṛśaṃ saṃśayāyaiva yadi jātu prayujyate /
syād alaṃkāra evāsau na doṣas tatra tadyathā

paśyāmy anaṅgajātaṅkalaṅghitāṃ tām aninditām /
kālenaiva kaṭhoreṇa grastāṃ kiṃ nas tvadāśayā

kāmārtā gharmataptā vety aniścayakaraṃ vacaḥ /
yuvānam ākulīkartum iti dūty āha narmaṇā

uddeśānuguṇo 'rthānām anudeśo na cet kṛtaḥ /
apakramābhidhānaṃ taṃ doṣam ācakṣate yathā

sthitinirmāṇasaṃhārahetavo jagatām ajāḥ /
śaṃbhunārāyaṇāmbhojayonayaḥ pālayantu vaḥ

yatnasaṃbandhanirjñānahetuḥ ko 'pi kṛto yadi /
kramalaṅghanam apy āhur na doṣaṃ sūrayo yathā

bandhutyāgas tanutyāgo deśatyāga iti triṣu /
ādyantāv āyatakleśau madhyamaḥ kṣaṇikajvaraḥ

śabdahīnam anālakṣyalakṣyalakṣaṇapaddhatiḥ /
padaprayogo 'śiṣṭeṣṭo na śiṣṭeṣṭo hi duṣyati

avate bhavate bāhur mahīm arṇavaśakvarīm /
mahārājann ajijñāsau nāstīty āsāṃ girāṃ rasaḥ

dakṣiṇādrer upasaran mārutaś cūtapādapān /
kurute lalitādhūtapravālāṅkuraśobhinaḥ

ityādi śāstramāhātmyadarśanālasacetasām /
apabhāṣaṇavad bhāti na ca saubhāgyam ujjhati

ślokeṣu niyatasthānaṃ padacchedaṃ yatiṃ viduḥ /
tadapetaṃ yatibhraṣṭaṃ śravaṇodvejanaṃ yathā

strīṇāṃ saṃgītividhim ayam ādityavaṃśyo narendraḥ paśyaty akliṣṭarasam iha śiṣṭair ametyādi duṣṭam /
kāryākāryāṇy ayam avikalāny āgamenaiva paśyan vaśyām urvīṃ vahati nṛpa ity asti caivaṃ prayogaḥ

lupte padānte śiṣṭasya padatvaṃ niścitaṃ yathā /
tathā saṃdhivikārāntaṃ padam eveti varṇyate

tathāpi kaṭu karṇānāṃ kavayo na prayuñjate /
dhvajinī tasya rājñaḥ ketūdastajaladety adaḥ

varṇānāṃ nyūnatādhikye gurulaghvayathāsthitiḥ /
yatra tad bhinnavṛttaṃ syād eṣa doṣaḥ suninditaḥ

indupādāḥ śiśirāḥ spṛśantīty ūnavarṇatā /
sahakārasya kisalayāny ārdrāṇīty adhikākṣaram

kāmena bāṇā niśitā vimuktā mṛgekṣaṇāsv ity ayathāgurutvam /
madanabāṇā niśitāḥ patanti mṛgekṣaṇāsv ity ayathālaghutvam

na saṃhitāṃ vivakṣāmīty asaṃdhānaṃ padeṣu yat /
tad visaṃdhīti nirdiṣṭaṃ na pragṛhyādihetukam

mandānilena caratā aṅganāgaṇḍamaṇḍale /
luptam udbhedi gharmāmbho nabhasy asmanmanasy api

ādhivyādhiparītāya adya śvo vā vināśine /
ko hi nāma śarīrāya dharmāpetaṃ samācaret // DKd_3.160* //
luptam udbhedi gharmāmbho nabhasy asmanmanasy api /
āsu rātriṣv iti prājñair ajñātaṃ nyaṅgam īdṛśam

[For the repetition of 160cd in 161ab, most editions read:
mānerṣye iha śīryete strīṇāṃ himaṛtau priye]
deśo 'drivanarāṣṭrādiḥ kālo rātriṃdivartavaḥ /
nṛttagītaprabhṛtayaḥ kalāḥ kāmārthasaṃśrayāḥ

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ pravṛttir lokasaṃjñitā /
hetuvidyātmako nyāyaḥ sasmṛtiḥ śrutir āgamaḥ

teṣu teṣv ayathārūḍhaṃ yadi kiṃ cit pravartate /
kaveḥ pramādād deśādivirodhīty etad ucyate

karpūrapādapāmarśasurabhir malayānilaḥ /
kaliṅgavanasaṃbhūtā mṛgaprāyā mataṅgajāḥ

colāḥ kālāgaruśyāmāḥ kāverītīrabhūmayaḥ /
iti deśavirodhinyā vācaḥ prasthānam īdṛśam

padminī naktam unnidrā sphuṭaty ahni kumudvatī /
madhur utphullaniculo nidāgho meghadurdinaḥ

śravyahaṃsagiro varṣāḥ śarad āmattabarhiṇī /
hemanto nirmalādityaḥ śiśiraḥ ślāghyacandanaḥ

iti kālavirodhasya darśitā gatir īdṛśī /
mārgaḥ kalāvirodhasya manāg uddiśyate yathā

vīraśṛṅgārayor bhāvau sthāyinau krodhavismayau /
pūrṇasaptasvaraḥ so 'yaṃ bhinnamārgaḥ pravartate

itthaṃ kalācatuḥṣaṣṭau virodhaḥ sādhu nīyatām /
tasyāḥ kalāparicchede rūpam āvirbhaviṣyati

ādhūtakesaro hastī tīkṣṇaśṛṅgas turaṅgamaḥ /
gurusāro 'yam eraṇḍo niḥsāraḥ khadiradrumaḥ

iti laukika evāyaṃ virodhaḥ sarvagarhitaḥ /
virodho hetuvidyāsu nyāyākhyāsu nidarśyate

satyam evāha sugataḥ saṃskārān avinaśvarān /
tathā hi sā cakorākṣī sthitaivādyāpi me hṛdi

kāpilair asadudbhūtiḥ sthāna evopavarṇyate /
asatām eva dṛśyante yasmād asmābhir udbhavāḥ

nītir nyāyavirodhasya saiṣā sarvatra dṛśyatām /
athāgamavirodhasya prasthānaṃ darśayiṣyate

anāhitāgnayo 'py ete jātaputrā vitanvate /
viprā vaiśvānarīm iṣṭim akliṣṭācārabhūṣaṇāḥ

asāv anupanīto 'pi vedān adhijage guroḥ /
svabhāvaśuddhaḥ sphaṭiko na saṃskāram apekṣate

virodhaḥ sakalo 'py eṣa kadā cit kavikauśalāt /
utkramya doṣagaṇanāṃ guṇavīthīṃ vigāhate

tasya rājñaḥ prabhāveṇa tadudyānāni jajñire /
ārdrāṃśukapravālānām āspadaṃ suraśākhinām

rājñāṃ vināśapiśunaś cacāra kharamārutaḥ /
dhunvan kadambarajasā saha saptacchadodgamān

dolātipreraṇātrastavadhūjanamukhodgatam /
kāmināṃ layavaiṣamyād geyaṃ rāgam avardhayat

aindavād arciṣaḥ kāmī śiśiraṃ havyavāhanam /
abalāvirahakleśavihvalo gaṇayaty ayam

prameyo 'py aprameyo 'si sakalo 'py asi niṣkalaḥ /
ekas tvam apy aneko 'si namas te viśvamūrtaye

pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ patnī pañcālakanyakā /
satīnām agraṇīś cāsīd daivo hi vidhir īdṛśaḥ

śabdārthālaṃkriyāś citrā mārgāḥ sukaraduṣkarāḥ /
guṇā doṣāś ca kāvyānām iti saṃkṣipya darśitāḥ

vyutpannabuddhir amunā vidhidarśitena mārgeṇa doṣaguṇayor vaśavartinībhiḥ /
vāgbhiḥ kṛtābhisaraṇo madirekṣaṇābhir dhanyo yuveva ramate labhate ca kīrtim