કાવ્યાદર્શ · અધ્યાય 3

અવ્યપેતવ્યપેતાત્મા વ્યાવૃત્તિર્ વર્ણસંહતેઃ ।
યમકં તચ્ ચ પાદાનામ્ આદિમધ્યાન્તગોચરમ્

એકદ્વિત્રિચતુષ્પાદયમકાનાં વિકલ્પનાઃ ।
આદિમધ્યાન્તમધ્યાન્તમધ્યાદ્યાદ્યન્તસર્વતઃ

અત્યન્તબહવસ્ તેષાં ભેદાઃ સંભેદયોનયઃ ।
સુકરા દુષ્કરાશ્ ચૈવ દર્શ્યન્તે તત્ર કે ચન

માનેન માનેન સખિ પ્રણયો ભૂત્ પ્રિયે જને ।
ખણ્ડિતા કણ્ઠમ્ આશ્લિષ્ય તમ્ એવ કુરુ સત્રપમ્

મેઘનાદેન હંસાનાં મદનો મદનોદિના ।
નુન્નમાનં મનઃ સ્ત્રીણાં સહ રત્યા વિગાહતે

રાજન્વત્યઃ પ્રજા જાતા ભવન્તં પ્રાપ્ય સાંપ્રતમ્ ।
ચતુરં ચતુરમ્ભોધિરશનોર્વીકરગ્રહે

અરણ્યં કૈશ્ ચિદ્ આક્રાન્તમ્ અન્યૈઃ સદ્મ દિવૌકસામ્ ।
પદાતિરથનાગાશ્વરહિતૈર્ અહિતૈસ્ તવ

મધુરં મધુર્ અમ્ભોજવદને વદ નેત્રયોઃ ।
વિભ્રમં ભ્રમરભ્રાન્ત્યા વિડમ્બયતિ કિં ન્વ્ ઇદમ્

વારણો વા રણોદ્દામો હયો વા સ્મર દુર્ધરઃ ।
ન યતો નયતો ઽન્તં નસ્ તદ્ અહો વિક્રમસ્ તવ

રાજિતૈર્ આજિતૈક્ષ્ણ્યેન જીયતે ત્વાદૃશૈર્ નૃપૈઃ ।
નીયતે ચ પુનસ્ તૃપ્તિં વસુધા વસુધારયા

કરોતિ સહકારસ્ય કલિકોત્કલિકોત્તરમ્ ।
મન્મનો મન્મનો ઽપ્ય્ એષ મત્તકોકિલનિસ્વનઃ

કથં ત્વદુપલમ્ભાશાવિહતાવ્ ઇહ તાદૃશી ।
અવસ્થા નાલમ્ આરોઢુમ્ અઙ્ગનામ્ અઙ્ગનાશિની

નિગૃહ્ય નેત્રે કર્ષન્તિ બાલપલ્લવશોભિના ।
તરુણા તરુણાન્ ક્લિષ્ટાન્ અલિનો નલિનોન્મુખાઃ

વિશદા વિશદામત્તસારસે સારસે જલે ।
કુરુતે કુરુતેનેયં હંસી મામ્ અન્તકામિષમ્

વિષમં વિષમ્ અન્વેતિ મદનં મદનન્દનઃ ।
સહેન્દુકલયાપોઢમલયા મલયાનિલઃ

માનિની મા નિનીષુસ્ તે નિષઙ્ગત્વમ્ અનઙ્ગ મે ।
હારિણી હારિણી શર્મ તનુતાં તનુતાં યતઃ

જયતા ત્વન્મુખેનાસ્માન્ અકથં ન કથં જિતમ્ ।
કમલં કમ્ અલંકુર્વદ્ અલિમદ્ દલિ મત્પ્રિયે

રમણી રમણીયા મે પાટલાપાટલાંશુકા ।
વારુણીવારુણીભૂતસૌરભા સૌરભાસ્પદમ્

ઇતિ પાદાદિયમકમ્ અવ્યપેતં વિકલ્પિતમ્ ।
વ્યપેતસ્યાપિ વર્ણ્યન્તે વિકલ્પાસ્ તસ્ય કે ચન

મધુર્ એણદૃશાં માનં મધુરેણ સુગન્ધિના ।
સહકારોદ્ગમેનૈવ શબ્દશેષં કરિષ્યતિ

કરો ઽતિતામ્રો રામાણાં તન્ત્રીતાડનવિભ્રમમ્ ।
કરોતિ સેર્ષ્યં કાન્તે વા શ્રવણોત્પલતાડનમ્

સકલાપોલ્લસનયા કલાપિન્યાનુ નૃત્યતે ।
મેઘાલી નર્તિતા વાતૈઃ સકલાપો વિમુઞ્ચતિ

સ્વયમ્ એવ ગલન્માનકલિ કામિનિ તે મનઃ ।
કલિકામ્ અથ નીપસ્ય દૃષ્ટ્વા કાં નુ સ્પૃશેદ્ દશામ્

આરુહ્યાક્રીડશૈલસ્ય ચન્દ્રકાન્તસ્થલીમ્ ઇમામ્ ।
નૃત્યત્ય્ એષ લસચ્ચારુચન્દ્રકાન્તઃ શિખાવલઃ

ઉદ્ધૃતા રાજકાદ્ ઉર્વી ધ્રિયતે ઽદ્ય ભુજેન તે ।
વરાહેણોદ્ધૃતા યાસૌ વરાહેર્ ઉપરિસ્થિતા

કરેણ તે રણેષ્વ્ અન્તકરેણ દ્વિષતાં હતાઃ ।
કરેણવઃ ક્ષરદ્રક્તા ભાન્તિ સંધ્યાઘના ઇવ

પરાગતરુરાજીવ વાતૈર્ ધ્વસ્તા ભટૈશ્ ચમૂઃ ।
પરાગતમ્ ઇવ ક્વાપિ પરાગતતમ્ અમ્બરમ્

પાતુ વો ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સદા નવઘનદ્યુતિઃ ।
સ દાનવકુલધ્વંસી સદાનવરદન્તિહા

કમ્ અલેઃ સમકેશં તે કમલેર્ષ્યાકરં મુખમ્ ।
કમ્ અલેખ્યં કરોષિ ત્વં કમલેવોન્મદિષ્ણુષુ

મુદા રમણમ્ અન્વીતમ્ ઉદારમણિભૂષણાઃ ।
મદભ્રમદ્દૃશઃ કર્તુમ્ અદભ્રજઘનાઃ ક્ષમાઃ

ઉદિતૈર્ અન્યપુષ્ટાનામ્ આરુતૈર્ મે હૃતં મનઃ ।
ઉદિતૈર્ અપિ તે દૂતિ મારુતૈર્ અપિ દક્ષિણૈઃ

સુરાજિતહ્રિયો યૂનાં તનુમ્ અધ્યાસતે સ્ત્રિયઃ ।
તનુમધ્યાઃ ક્ષરત્સ્વેદસુરાજિતમુખેન્દવઃ

ઇતિ વ્યપેતયમકપ્રભેદો ઽપ્ય્ એષ દર્શિતઃ ।
અવ્યપેતવ્યપેતાત્મા વિકલ્પો ઽપ્ય્ અસ્તિ તદ્યથા

સાલં સાલમ્બકલિકાસાલં સાલં ન વીક્ષિતુમ્ ।
નાલીન્ આલીનબકુલાન્ આલી નાલીકિનીર્ અપિ

કાલં કાલમ્ અનાલક્ષ્યતારતારકમ્ ઈક્ષિતુમ્ ।
તારતારમ્યરસિતં કાલં કાલમહાઘનમ્

યામ યામત્રયાધીનાયામયા મરણં નિશા ।
યામ્ અયામ્ અધિયાસ્વાર્ત્યા યા મયા મથિતૈવ સા

ઇત્ય્ આદિપાદયમકવિકલ્પસ્યેદૃશી ગતિઃ ।
એવમ્ એવ વિકલ્પ્યાનિ યમકાનીતરાણ્ય્ અપિ

ન પ્રપઞ્ચભયાદ્ ભેદાઃ કાર્ત્સ્ન્યેનાખ્યાતુમ્ ઈપ્સિતાઃ ।
દુષ્કરાભિમતા એવ દર્શ્યન્તે તત્ર કે ચન

સ્થિરાયતે યતેન્દ્રિયો ન હીયતે યતેર્ ભવાન્ ।
અમાયતેયતે ઽપ્ય્ અભૂત્ સુખાય તે ઽયતે ક્ષયમ્

સભાસુ રાજન્ન્ અસુરાહતૈર્ મુખૈર્ મહીસુરાણાં વસુરાજિતૈઃ સ્તુતાઃ ।
ન ભાસુરા યાન્તિ સુરાન્ ન તે ગુણાઃ પ્રજાસુ રાગાત્મસુ રાશિતાં ગતાઃ

તવ પ્રિયા સચ્ચરિતાપ્રમત્ત યા વિભૂષણં ધાર્યમ્ ઇહાંશુમત્ તયા ।
રતોત્સવામોદવિશેષમત્તયા ન મે ફલં કિં ચન કાન્તિમત્તયા

ભવાદૃશા નાથ ન જાનતે નતે રસં વિરુદ્ધે ખલુ સન્નતેનતે ।
ય એવ દીનાઃ શિરસા નતેન તે ચરન્ત્ય્ અલં દૈન્યરસેન તેન તે

લીલાસ્મિતેન શુચિના મૃદુનોદિતેન વ્યાલોકિતેન લઘુના ગુરુણા ગતેન ।
વ્યાજૃમ્ભિતેન જઘનેન ચ દર્શિતેન સા હન્તિ તેન ગલિતં મમ જીવિતેન

શ્રીમાન્ અમાન્ અમરવર્ત્મસમાનમાનમ્ આત્માનમ્ આનતજગત્પ્રથમાનમાનમ્ ।
ભૂમાનમ્ આનયત યઃ સ્થિતિમાન્ અમાન નામાનમ્ આનમ તમ્ અપ્રતિમાનમાનમ્

સારયન્તમ્ ઉરસા રમયન્તી સારભૂતમુરુસારધરા તમ્ ।
સારસાનુકૃતસારસકાઞ્ચિઃ સા રસાયનમ્ અસારમ્ અવૈતિ

નયાનયાલોચનયાનયાનયાન્ અયાનયાન્ધાન્ વિનયાનયાયતે ।
ન યાન્ અયાસીર્ જિનયાનયા નયાન્ અયાનયાસ્ તાઞ્ જનયાનયાશ્રિતાન્

રવેણ ભૌમો ધ્વજવર્તિવીરવેર્ અવેજિ સંયત્ય્ અતુલાસ્ત્રગૌરવે ।
રવેર્ ઇવોગ્રસ્ય પુરો હરેર્ અવેર્ અવેત તુલ્યં રિપુમ્ અસ્ય ભૈરવે

મયામયાલમ્બ્યકલામયામયામ્ અયામ્ અયાતવ્યવિરામયામયા ।
મયામયાર્તિં નિશયામયામયા મયામયામૂં કરુણામયામયા

મતાં ધુનાનારમતામ્ અકામતામ્ અતાપલબ્ધાગ્રિમતાનુલોમતા ।
મતાવ્ અયત્ય્ ઉત્તમતાવિલોમતામ્ અતામ્યતસ્ તે સમતા ન વામતા

કાલકાલગલકાલકાલમુખકાલકાલ કાલકાલપનકાલકાલઘનકાલ કાલ ।
કાલકાલસિ તકા લકા લલનિકાલકાલકાલકાલગતુ કાલકાલકલિકાલકાલ

સંદષ્ટયમકસ્થાનમ્ અન્તાદી પાદયોર્ દ્વયોઃ ।
ઉક્તાન્તર્ગતમ્ અપ્ય્ એતત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણાદ્ય કીર્ત્યતે

ઉપોઢરાગાપ્ય્ અબલા મદેન સા મદેનસા મન્યુરસેન યોજિતા ।
ન યોજિતાત્માનમ્ અનઙ્ગતાપિતાં ગતાપિ તાપાય મમાસ નેયતે

અર્ધાભ્યાસઃ સમુદ્ગઃ સ્યાત્ તસ્ય ભેદાસ્ ત્રયો મતાઃ ।
પાદાભ્યાસો ઽપ્ય્ અનેકાત્મા વ્યજ્યતે સ નિદર્શનૈઃ

નાસ્થે યઃ સ ત્વયા વર્જ્યઃ પરમાયતમાનયા ।
ના સ્થેયઃસત્ત્વયાવર્જ્યઃ પરમ્ આયતમાનયા

નરા જિતા માનનયાસમ્ એત્ય ન રાજિતા માનનયા સમેત્ય ।
વિનાશિતા વૈભવતાપનેન વિનાશિતા વૈ ભવતાપનેન

કલાપિનાં ચારુતયોપયન્તિ વૃન્દાનિ લાપોઢઘનાગમાનામ્ ।
વૃન્દાનિલાપોઢઘનાગમાનાં કલાપિનાં ચારુતયો ઽપયન્તિ

નમન્ દયાવર્જિતમાનસાત્મયા ન મન્દયાવર્જિતમાનસાત્મયા ।
ઉરસ્ય્ ઉપાસ્તીર્ણપયોધરદ્વયં મયા સમાલિઙ્ગ્યત જીવિતેશ્વરઃ

સભા સુરાણામ્ અબલા વિભૂષિતા ગુણૈસ્ તવારોહિ મૃણાલનિર્મલૈઃ ।
સ ભાસુરાણામ્ અબલા વિભૂષિતા વિહારયન્ નિર્વિશ સંપદઃ પુરામ્

કલં કમ્ ઉક્તં તનુમદ્ધ્યનામિકા સ્તનદ્વયી ચ ત્વદૃતે ન હન્ત્ય્ અતઃ ।
ન યાતિ ભૂતં ગણને ભવન્મુખે કલઙ્કમુક્તં તનુમદ્ ધ્ય્ અનામિકા

યશશ્ ચ તે દિક્ષુ રજશ્ ચ સૈનિકા વિતન્વતે ઽજોપમ દંશિતા યુધા ।
વિતન્વ્ અતેજો ઽપમદં શિતાયુધા દ્વિષાં ચ કુર્વન્તિ કુલં તરસ્વિનઃ

બિભર્તિ ભૂમેર્ વલયં ભુજેન તે ભુજઙ્ગમો ઽમા સ્મરતો મદ્ અઞ્ચિતમ્ ।
શૃણૂક્તમ્ એકં સ્વમ્ અવેત્ય ભૂધરં ભુજં ગમો મા સ્મ રતો મદં ચિતમ્

સ્મરાનલો માનવિવર્ધિતો યઃ સ નિર્વૃતિં તે કિમ્ અપાકરોતિ ।
સમન્તતસ્ તામરસેક્ષણે ન સમં તતસ્ તામ્ અરસે ક્ષણેન

પ્રભાવતો નામન વાસવસ્ય પ્રભાવતો ઽનામ નવાસવસ્ય ।
પ્રભાવ્ અતો નામ ન વા સવસ્ય વિચ્છિત્તિર્ આસીત્ ત્વયિ પિષ્ટપસ્ય

પરં પરાયા બલવા રણાનાં ધૂલીસ્થલીર્ વ્યોમ વિધાય રુન્ધન્ ।
પરં પરાયા બલવારણાનાં પરમ્પરાયા બલવારણાનામ્

ન શ્રદ્દધે વાચમ્ અલજ્જ મિથ્યા ભવદ્વિધાનામ્ અસમાહિતાનામ્ ।
ભવદ્વિધાનામ્ અસમાહિતાનાં ભવદ્વિધાનામ્ અસમાહિતાનામ્

સન્નાહિતોમાનમરાજસેન સન્ના હિતોમાનમરાજસેન ।
સન્ન્ આહિતો માનમ્ અરાજસેન સંનાહિતો માનમ રાજસે ન

સકૃદ્ દ્વિસ્ ત્રિશ્ ચ યો ઽભ્યાસઃ પાદસ્યૈવં પ્રદર્શિતઃ ।
શ્લોકદ્વયં તુ યુક્તાર્થં શ્લોકાભ્યાસઃ સ્મૃતો યથા

વિનાયકેન ભવતા વૃત્તોપચિતબાહુના ।
સ્વમિત્રોદ્ધારિણાભીતા પૃથ્વીયમ્ અતુલાશ્રિતા

વિનાયકેન ભવતા વૃત્તોપચિતબાહુના ।
સ્વમિત્રોદ્ધારિણાભીતા પૃથ્વી યમતુલાશ્રિતા

એકાકારચતુષ્પાદં તન્ મહાયમકાહ્વયમ્ ।
તસ્યાપિ દૃશ્યતે ઽભ્યાસઃ સા પરા યમકક્રિયા

સમાનયાસમાનયા સમાનયા સ માનયા ।
સમાનયાસમાન યા સમાનયાસમાનયા

ધરાધરાકારધરા ધરાભુજાં ભુજા મહીં પાતુમ્ અહીનવિક્રમાઃ ।
ક્રમાત્ સહન્તે સહસા હતારયો રયોદ્ધુરા માનધુરાવલમ્બિનઃ

આવૃત્તિઃ પ્રાતિલોમ્યેન પાદાર્ધશ્લોકગોચરા ।
યમકં પ્રતિલોમત્વાત્ પ્રતિલોમમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

યામતાશ કૃતાયાસા સા યાતા કૃશતા મયા ।
રમણારકતા તે ઽસ્તુ સ્તુતેતાકરણામર

નાદિનો ઽમદના ધીઃ સ્વા ન મે કા ચન કામિતા ।
તામિકા ન ચ કામેન સ્વાધીના દમનોદિના

યા ન માનયમારાવિકશોનાનજનાસના ।
યામ્ ઉદારશતાધીનામ્ આયામ્ આયમ્ અનાદિ સા

સા દિનામયમ્ આયામા નાધીતા શરદામુયા ।
નાસનાજનના શોકવિરામાય ન માનયા

વર્ણાનામ્ એકરૂપત્વં યદ્ય્ એકાન્તરમ્ અર્ધયોઃ ।
ગોમૂત્રિકેતિ તત્ પ્રાહુર્ દુષ્કરં તદ્વિદો યથા

મદનો મદિરાક્ષીણામ્ અપાઙ્ગાસ્ત્રો જયેદ્ અયમ્ ।
મદેનો યદિ તત્ ક્ષીણમ્ અનઙ્ગાયાઞ્જલિં દધે

આહુર્ અર્ધભ્રમં નામ શ્લોકાર્ધભ્રમણં યદિ ।
તદ્ ઇષ્ટં સર્વતોભદ્રં ભ્રમણં યદિ સર્વતઃ

મનોભવ તવાનીકં નોદયાય ન માનિની ।
ભયાદ્ અમેયામા મા વા વયમ્ એનોમયા નત

સામાયામા મા યા માસા મારાનાયાયાના રામા ।
યાનાવારારાવાનાયા માયારામા મારાયામા

યઃ સ્વરસ્થાનવર્ણાનાં નિયમો દુષ્કરેષ્વ્ અસૌ ।
ઇષ્ટશ્ ચતુઃપ્રભૃત્ય્ એષ દર્શ્યતે સુકરઃ પરઃ

આમ્નાયાનામ્ આહાન્ત્યા વાગ્ ઈતીર્ ગીતીર્ ભીતીઃ પ્રીતીઃ ।
ભોગો રોગો મોદો મોહો ધેયે ધેચ્છે દેશે ક્ષેમે

ક્ષિતિવિજિતિસ્થિતિવિહિતિવ્રતરતયઃ પરગતયઃ ।
ઉરુ રુરુધુર્ ગુરુ દુધુવુર્ યુધિ કુરવઃ સ્વમ્ અરિકુલમ્

શ્રીદીપ્તી હ્રીકીર્તી ધીનીતી ગીઃપ્રીતી ।
એધેતે દ્વે દ્વે તે યે નેમે દેવેશે

સામાયામા મા યા માસા મારાનાયાયાના રામા ।
યાનાવારારાવાનાયા માયારામા મારાયામા

નયનાનન્દજનને નક્ષત્રગણશાલિનિ ।
અઘને ગગને દૃષ્ટિર્ અઙ્ગને દીયતાં સકૃત્

અલિનીલાલકલતં કં ન હન્તિ ઘનસ્તનિ ।
આનનં નલિનચ્છાયનયનં શશિકાન્તિ તે

અનઙ્ગલઙ્ઘનાલગ્નનાનાતઙ્કા સદઙ્ગના ।
સદાનઘ સદાનન્દ નતાઙ્ગાસઙ્ગસંગત

અગા ગાં ગાઙ્ગકાકાકગાહકાઘકકાકહા ।
અહાહાઙ્ગ ખગાઙ્કાગકઙ્કાગખગકાકક

રે રે રોરૂરુરૂરોરુગાગોગો ઽગાઙ્ગગો ઽગગુઃ ।
કિં કેકાકાકુકઃ કાકો મા મા મામ્ આમ મામમ

દેવાનાં નન્દનો દેવો નોદનો વેદનિન્દિનઃ ।
દિવં દુદાવ નાદેન દાને દાનવનન્દિનઃ

સૂરિઃ સુરાસુરાસારિસારઃ સારાસિસારસાઃ ।
સસાર સરસીઃ સીરી સસૂરુઃ સ સુરારસી

નૂનં નુન્નાનિ નાનેન નાનનેનાનનાનિ નઃ ।
નાનેના નનુ નાનૂનેનૈનેનાનાન્ ઇનો નિનીઃ

ઇતિ દુષ્કરમાર્ગો ઽપિ કિંચિદાદર્શિતક્રમઃ ।
પ્રહેલિકાપ્રકારાણાં પુનર્ ઉદ્દિશ્યતે ગતિઃ

ક્રીડાગોષ્ઠીવિનોદેષુ તજ્જ્ઞૈર્ આકીર્ણમન્ત્રણે ।
પરવ્યામોહને ચાપિ સોપયોગાઃ પ્રહેલિકાઃ

આહુઃ સમાગતાં નામ ગૂઢાર્થાં પદસંધિના ।
વઞ્ચિતાન્યત્ર રૂઢેન યત્ર શબ્દેન વઞ્ચના

વ્યુત્ક્રાન્તાતિવ્યવહિતપ્રયોગાન્ મોહકારિણી ।
સા સ્યાત્ પ્રમુષિતા યસ્યા દુર્બોધાર્થા પદાવલી

સમાનરૂપા ગૌણાર્થારોપિતૈર્ ગ્રથિતા પદૈઃ ।
પરુષા લક્ષણાસ્તિત્વમાત્રવ્યુત્પાદિતશ્રુતિઃ

સંખ્યાતા નામ સંખ્યાનં યત્ર વ્યામોહકારણમ્ ।
અન્યથા ભાસતે યત્ર વાક્યાર્થઃ સા પ્રકલ્પિતા

સા નામાન્તરિતા યસ્યા નામ્નિ નાનાર્થકલ્પના ।
નિભૃતા નિભૃતાન્યાર્થા તુલ્યધર્મસ્પૃશા ગિરા

સમાનશબ્દોપન્યસ્તશબ્દપર્યાયસાધિતા ।
સંમૂઢા નામ યા સાક્ષાન્ નિર્દિષ્ટાર્થાપિ મૂઢયે

યોગમાલાત્મકં નામ યસ્યાઃ સા પારિહારિકી ।
એકચ્છન્નાશ્રિતં વ્યજ્ય યસ્યામ્ આશ્રયગોપનમ્

સા ભવેદ્ ઉભયચ્છન્ના યસ્યામ્ ઉભયગોપનમ્ ।
સંકીર્ણા નામ સા યસ્યા નાનાલક્ષણસંકરઃ

એતાઃ ષોડશ નિર્દિષ્ટાઃ પૂર્વાચાર્યૈઃ પ્રહેલિકાઃ ।
દુષ્ટપ્રહેલિકાશ્ ચાન્યાસ્ તૈર્ અધીતાશ્ ચતુર્દશ

દોષાન્ અપરિસંખ્યેયાન્ મન્યમાના વયં પુનઃ ।
સાધ્વીર્ એવાભિધાસ્યામસ્ તા દુષ્ટા યાસ્ ત્વ્ અલક્ષણાઃ

ન મય્ આગોરસાભિજ્ઞં ચેતઃ કસ્માત્ પ્રકુપ્યસિ ।
અસ્થાનરુદિતૈર્ એભિર્ અલમ્ આલોહિતેક્ષણે

કુબ્જામ્ આસેવમાનસ્ય યથા તે વર્ધતે રતિઃ ।
નૈવં નિર્વિશતો નારીર્ અમરસ્ત્રીવિડમ્બિનીઃ

દણ્ડે ચુમ્બતિ પદ્મિન્યા હંસઃ કર્કશકણ્ટકે ।
મુખં વલ્ગુ રવં કુર્વંસ્ તુણ્ડેનાઙ્ગાનિ ઘટયન્

ખાતયઃ કનિ કાલે તે સ્ફાતયઃ સ્ફીતવલ્ગવઃ ।
ચન્દ્રે સાક્ષાદ્ભવન્ત્ય્ અત્ર તાયવો મમ ધારિણઃ

અત્રોદ્યાને મયા દૃષ્ટા વલ્લરી પઞ્ચપલ્લવા ।
પલ્લવે પલ્લવે ચાર્દ્રા યસ્યાઃ કુસુમમઞ્જરી

સુરાઃ સુરાલયે સ્વૈરં ભ્રમન્તિ દશનાર્ચિષા ।
મજ્જન્ત ઇવ મત્તાસ્ તે સૌરે સરસિ સંપ્રતિ

નાસિક્યમધ્યા પરિતશ્ ચતુર્વર્ણવિભૂષિતા ।
અસ્તિ કા ચિત્ પુરી યસ્યામ્ અષ્ટવર્ણાહ્વયા નૃપાઃ

ગિરા સ્ખલન્ત્યા નમ્રેણ શિરસા દીનયા દૃશા ।
તિષ્ઠન્તમ્ અપિ સોત્કમ્પં વૃદ્ધે માં નાનુકમ્પસે

આદૌ રાજેત્ય્ અધીરાક્ષિ પાર્થિવઃ કો ઽપિ ગીયતે ।
સ નાતનશ્ ચ નૈવાસૌ રાજા નાપિ સનાતનઃ

હૃતદ્રવ્યં નરં ત્યક્ત્વા ધનવન્તં વ્રજન્તિ કાઃ ।
નાનાભઙ્ગિશતાકૃષ્ટલોકા વેશ્યા ન દુર્ધરાઃ

જિતપ્રકૃષ્ટકેશાખ્યો યસ્ તવાભૂમિસાહ્વયઃ ।
સ મામ્ અદ્ય પ્રભૂતોત્કં કરોતિ કલભાષિણિ

શયનીયે પરાવૃત્ય શયિતૌ કામિનૌ રુષા ।
તથૈવ શયિતૌ રાગાત્ સ્વૈરં મુખમ્ અચુમ્બતામ્

વિજિતાન્નભવદ્વેષિગુરુપાદહતો જનઃ ।
હિમાપહામિત્રધરૈર્ વ્યાપ્તં વ્યોમાભિનન્દતિ

ન સ્પૃશત્ય્ આયુધં જાતુ ન સ્ત્રીણાં સ્તનમણ્ડલમ્ ।
અમનુષ્યસ્ય કસ્યાપિ હસ્તો ઽયં ન કિલાફલઃ

કેન કઃ સહ સંભૂય સર્વકાર્યેષુ સંનિધિમ્ ।
લબ્ધ્વા ભોજનકાલે તુ યદિ દૃષ્ટો નિરસ્યતે

સહયા સગજા સેના સભટેયં ન ચેજ્ જિતા ।
અમાતૃકો ઽયં મૂઢઃ સ્યાદ્ અક્ષરજ્ઞસ્ તુ નઃ સુતઃ

સા નામાન્તરિતામિશ્રવઞ્ચિતારૂપયોગિની ।
એવમ્ એવેતરાસામ્ અપ્ય્ ઉન્નેયઃ સંકરક્રમઃ

ઇતિ પ્રહેલિકામાર્ગો દુષ્કરાત્માપિ દર્શિતઃ ।
વિદ્વત્પ્રયોગતો જ્ઞેયા માર્ગાઃ પ્રશ્નોત્તરાદયઃ ॥ ક્દ્દ્_3.124*1 ॥
વિશદબુદ્ધિર્ અનેન સુવર્ત્મના સુકરદુષ્કરમાર્ગમ્ એવૈતિ હિ ।
ન હિ તદન્યનયે ઽપિ કૃતશ્રમઃ પ્રભુર્ ઇમં નયમ્ એતુમ્ ઇદં વિના ॥ ક્દ્દ્_3.124*2 ॥
કાવ્યે દોષા ગુણાશ્ ચૈવ વિજ્ઞાતવ્યા વિચક્ષણૈઃ ।
દોષા વિપત્તયે તત્ર ગુણાઃ સમ્પત્તયે યથા ॥ ક્દ્દ્_3.124*3 ॥
અપાર્થં વ્યર્થમ્ એકાર્થં સસંશયમ્ અપક્રમમ્ ।
શબ્દહીનં યતિભ્રષ્ટં ભિન્નવૃત્તં વિસંધિકમ્

દેશકાલકલાલોકન્યાયાગમવિરોધિ ચ ।
ઇતિ દોષા દશૈવૈતે વર્જ્યાઃ કાવ્યેષુ સૂરિભિઃ

પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તહાનિર્ દોષો ન વેત્ય્ અસૌ ।
વિચારઃ કર્કશપ્રાયસ્ તેનાલીઢેન કિં ફલમ્

સમુદાયાર્થશૂન્યં યત્ તદ્ અપાર્થમ્ ઇહેષ્યતે ।
તન્ મત્તોન્મત્તબાલાનામ્ ઉક્તેર્ અન્યત્ર દુષ્યતિ

સમુદ્રઃ પીયતે સો ઽયમ્ અહમ્ અદ્ય જરાતુરઃ ।
અમી ગર્જન્તિ જીમૂતા હરેર્ ઐરાવતઃ પ્રિયઃ

ઇદમ્ અસ્વસ્થચિત્તાનામ્ અભિધાનમ્ અનિન્દિતમ્ ।
ઇતરત્ર કવિઃ કો વા પ્રયુઞ્જીતૈવમાદિકમ્

એકવાક્યે પ્રબન્ધે વા પૂર્વાપરપરાહતમ્ ।
વિરુદ્ધાર્થતયા વ્યર્થમ્ ઇતિ દોષેષુ પઠ્યતે

જહિ શત્રુકુલં કૃત્સ્નં જય વિશ્વંભરામ્ ઇમામ્ ।
ન ચ તે કો ઽપિ વિદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનુકમ્પિનઃ

અસ્તિ કા ચિદ્ અવસ્થા સા સાભિષઙ્ગસ્ય ચેતસઃ ।
યસ્યાં ભવેદ્ અભિમતા વિરુદ્ધાર્થાપિ ભારતી

પરદારાભિલાષો મે કથમ્ આર્યસ્ય યુજ્યતે ।
પિબામિ તરલં તસ્યાઃ કદા નુ દશનચ્છદમ્

અવિશેષેણ પૂર્વોક્તં યદિ ભૂયો ઽપિ કીર્ત્યતે ।
અર્થતઃ શબ્દતો વાપિ તદ્ એકાર્થં મતં યથા

ઉત્કામ્ ઉન્મનયન્ત્ય્ એતે બાલાં તદલકત્વિષઃ ।
અમ્ભોધરાસ્ તડિત્વન્તો ગમ્ભીરાઃ સ્તનયિત્નવઃ

અનુકમ્પાદ્યતિશયો યદિ કશ્ ચિદ્ વિવક્ષ્યતે ।
ન દોષઃ પુનરુક્તે ઽપિ પ્રત્યુતેયમ્ અલંકૃતિઃ

હન્યતે સા વરારોહા સ્મરેણાકાણ્ડવૈરિણા ।
હન્યતે ચારુસર્વાઙ્ગી હન્યતે મઞ્જુભાષિણી

નિર્ણયાર્થં પ્રયુક્તાનિ સંશયં જનયન્તિ ચેત્ ।
વચાંસિ દોષ એવાસૌ સસંશય ઇતિ સ્મૃતઃ

મનોરથપ્રિયાલોકરસલોલેક્ષણે સખિ ।
આરાદ્વૃત્તિર્ અસૌ માતા ન ક્ષમા દ્રષ્ટુમ્ ઈદૃશમ્

ઈદૃશં સંશયાયૈવ યદિ જાતુ પ્રયુજ્યતે ।
સ્યાદ્ અલંકાર એવાસૌ ન દોષસ્ તત્ર તદ્યથા

પશ્યામ્ય્ અનઙ્ગજાતઙ્કલઙ્ઘિતાં તામ્ અનિન્દિતામ્ ।
કાલેનૈવ કઠોરેણ ગ્રસ્તાં કિં નસ્ ત્વદાશયા

કામાર્તા ઘર્મતપ્તા વેત્ય્ અનિશ્ચયકરં વચઃ ।
યુવાનમ્ આકુલીકર્તુમ્ ઇતિ દૂત્ય્ આહ નર્મણા

ઉદ્દેશાનુગુણો ઽર્થાનામ્ અનુદેશો ન ચેત્ કૃતઃ ।
અપક્રમાભિધાનં તં દોષમ્ આચક્ષતે યથા

સ્થિતિનિર્માણસંહારહેતવો જગતામ્ અજાઃ ।
શંભુનારાયણામ્ભોજયોનયઃ પાલયન્તુ વઃ

યત્નસંબન્ધનિર્જ્ઞાનહેતુઃ કો ઽપિ કૃતો યદિ ।
ક્રમલઙ્ઘનમ્ અપ્ય્ આહુર્ ન દોષં સૂરયો યથા

બન્ધુત્યાગસ્ તનુત્યાગો દેશત્યાગ ઇતિ ત્રિષુ ।
આદ્યન્તાવ્ આયતક્લેશૌ મધ્યમઃ ક્ષણિકજ્વરઃ

શબ્દહીનમ્ અનાલક્ષ્યલક્ષ્યલક્ષણપદ્ધતિઃ ।
પદપ્રયોગો ઽશિષ્ટેષ્ટો ન શિષ્ટેષ્ટો હિ દુષ્યતિ

અવતે ભવતે બાહુર્ મહીમ્ અર્ણવશક્વરીમ્ ।
મહારાજન્ન્ અજિજ્ઞાસૌ નાસ્તીત્ય્ આસાં ગિરાં રસઃ

દક્ષિણાદ્રેર્ ઉપસરન્ મારુતશ્ ચૂતપાદપાન્ ।
કુરુતે લલિતાધૂતપ્રવાલાઙ્કુરશોભિનઃ

ઇત્યાદિ શાસ્ત્રમાહાત્મ્યદર્શનાલસચેતસામ્ ।
અપભાષણવદ્ ભાતિ ન ચ સૌભાગ્યમ્ ઉજ્ઝતિ

શ્લોકેષુ નિયતસ્થાનં પદચ્છેદં યતિં વિદુઃ ।
તદપેતં યતિભ્રષ્ટં શ્રવણોદ્વેજનં યથા

સ્ત્રીણાં સંગીતિવિધિમ્ અયમ્ આદિત્યવંશ્યો નરેન્દ્રઃ પશ્યત્ય્ અક્લિષ્ટરસમ્ ઇહ શિષ્ટૈર્ અમેત્યાદિ દુષ્ટમ્ ।
કાર્યાકાર્યાણ્ય્ અયમ્ અવિકલાન્ય્ આગમેનૈવ પશ્યન્ વશ્યામ્ ઉર્વીં વહતિ નૃપ ઇત્ય્ અસ્તિ ચૈવં પ્રયોગઃ

લુપ્તે પદાન્તે શિષ્ટસ્ય પદત્વં નિશ્ચિતં યથા ।
તથા સંધિવિકારાન્તં પદમ્ એવેતિ વર્ણ્યતે

તથાપિ કટુ કર્ણાનાં કવયો ન પ્રયુઞ્જતે ।
ધ્વજિની તસ્ય રાજ્ઞઃ કેતૂદસ્તજલદેત્ય્ અદઃ

વર્ણાનાં ન્યૂનતાધિક્યે ગુરુલઘ્વયથાસ્થિતિઃ ।
યત્ર તદ્ ભિન્નવૃત્તં સ્યાદ્ એષ દોષઃ સુનિન્દિતઃ

ઇન્દુપાદાઃ શિશિરાઃ સ્પૃશન્તીત્ય્ ઊનવર્ણતા ।
સહકારસ્ય કિસલયાન્ય્ આર્દ્રાણીત્ય્ અધિકાક્ષરમ્

કામેન બાણા નિશિતા વિમુક્તા મૃગેક્ષણાસ્વ્ ઇત્ય્ અયથાગુરુત્વમ્ ।
મદનબાણા નિશિતાઃ પતન્તિ મૃગેક્ષણાસ્વ્ ઇત્ય્ અયથાલઘુત્વમ્

ન સંહિતાં વિવક્ષામીત્ય્ અસંધાનં પદેષુ યત્ ।
તદ્ વિસંધીતિ નિર્દિષ્ટં ન પ્રગૃહ્યાદિહેતુકમ્

મન્દાનિલેન ચરતા અઙ્ગનાગણ્ડમણ્ડલે ।
લુપ્તમ્ ઉદ્ભેદિ ઘર્મામ્ભો નભસ્ય્ અસ્મન્મનસ્ય્ અપિ

આધિવ્યાધિપરીતાય અદ્ય શ્વો વા વિનાશિને ।
કો હિ નામ શરીરાય ધર્માપેતં સમાચરેત્ ॥ દ્ક્દ્_3.160* ॥
લુપ્તમ્ ઉદ્ભેદિ ઘર્મામ્ભો નભસ્ય્ અસ્મન્મનસ્ય્ અપિ ।
આસુ રાત્રિષ્વ્ ઇતિ પ્રાજ્ઞૈર્ અજ્ઞાતં ન્યઙ્ગમ્ ઈદૃશમ્

[fઓર્ થે રેપેતિતિઓન્ ઓf 160ચ્દ્ ઇન્ 161અબ્, મોસ્ત્ એદિતિઓન્સ્ રેઅદ્:
માનેર્ષ્યે ઇહ શીર્યેતે સ્ત્રીણાં હિમઋતૌ પ્રિયે]
દેશો ઽદ્રિવનરાષ્ટ્રાદિઃ કાલો રાત્રિંદિવર્તવઃ ।
નૃત્તગીતપ્રભૃતયઃ કલાઃ કામાર્થસંશ્રયાઃ

ચરાચરાણાં ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિર્ લોકસંજ્ઞિતા ।
હેતુવિદ્યાત્મકો ન્યાયઃ સસ્મૃતિઃ શ્રુતિર્ આગમઃ

તેષુ તેષ્વ્ અયથારૂઢં યદિ કિં ચિત્ પ્રવર્તતે ।
કવેઃ પ્રમાદાદ્ દેશાદિવિરોધીત્ય્ એતદ્ ઉચ્યતે

કર્પૂરપાદપામર્શસુરભિર્ મલયાનિલઃ ।
કલિઙ્ગવનસંભૂતા મૃગપ્રાયા મતઙ્ગજાઃ

ચોલાઃ કાલાગરુશ્યામાઃ કાવેરીતીરભૂમયઃ ।
ઇતિ દેશવિરોધિન્યા વાચઃ પ્રસ્થાનમ્ ઈદૃશમ્

પદ્મિની નક્તમ્ ઉન્નિદ્રા સ્ફુટત્ય્ અહ્નિ કુમુદ્વતી ।
મધુર્ ઉત્ફુલ્લનિચુલો નિદાઘો મેઘદુર્દિનઃ

શ્રવ્યહંસગિરો વર્ષાઃ શરદ્ આમત્તબર્હિણી ।
હેમન્તો નિર્મલાદિત્યઃ શિશિરઃ શ્લાઘ્યચન્દનઃ

ઇતિ કાલવિરોધસ્ય દર્શિતા ગતિર્ ઈદૃશી ।
માર્ગઃ કલાવિરોધસ્ય મનાગ્ ઉદ્દિશ્યતે યથા

વીરશૃઙ્ગારયોર્ ભાવૌ સ્થાયિનૌ ક્રોધવિસ્મયૌ ।
પૂર્ણસપ્તસ્વરઃ સો ઽયં ભિન્નમાર્ગઃ પ્રવર્તતે

ઇત્થં કલાચતુઃષષ્ટૌ વિરોધઃ સાધુ નીયતામ્ ।
તસ્યાઃ કલાપરિચ્છેદે રૂપમ્ આવિર્ભવિષ્યતિ

આધૂતકેસરો હસ્તી તીક્ષ્ણશૃઙ્ગસ્ તુરઙ્ગમઃ ।
ગુરુસારો ઽયમ્ એરણ્ડો નિઃસારઃ ખદિરદ્રુમઃ

ઇતિ લૌકિક એવાયં વિરોધઃ સર્વગર્હિતઃ ।
વિરોધો હેતુવિદ્યાસુ ન્યાયાખ્યાસુ નિદર્શ્યતે

સત્યમ્ એવાહ સુગતઃ સંસ્કારાન્ અવિનશ્વરાન્ ।
તથા હિ સા ચકોરાક્ષી સ્થિતૈવાદ્યાપિ મે હૃદિ

કાપિલૈર્ અસદુદ્ભૂતિઃ સ્થાન એવોપવર્ણ્યતે ।
અસતામ્ એવ દૃશ્યન્તે યસ્માદ્ અસ્માભિર્ ઉદ્ભવાઃ

નીતિર્ ન્યાયવિરોધસ્ય સૈષા સર્વત્ર દૃશ્યતામ્ ।
અથાગમવિરોધસ્ય પ્રસ્થાનં દર્શયિષ્યતે

અનાહિતાગ્નયો ઽપ્ય્ એતે જાતપુત્રા વિતન્વતે ।
વિપ્રા વૈશ્વાનરીમ્ ઇષ્ટિમ્ અક્લિષ્ટાચારભૂષણાઃ

અસાવ્ અનુપનીતો ઽપિ વેદાન્ અધિજગે ગુરોઃ ।
સ્વભાવશુદ્ધઃ સ્ફટિકો ન સંસ્કારમ્ અપેક્ષતે

વિરોધઃ સકલો ઽપ્ય્ એષ કદા ચિત્ કવિકૌશલાત્ ।
ઉત્ક્રમ્ય દોષગણનાં ગુણવીથીં વિગાહતે

તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રભાવેણ તદુદ્યાનાનિ જજ્ઞિરે ।
આર્દ્રાંશુકપ્રવાલાનામ્ આસ્પદં સુરશાખિનામ્

રાજ્ઞાં વિનાશપિશુનશ્ ચચાર ખરમારુતઃ ।
ધુન્વન્ કદમ્બરજસા સહ સપ્તચ્છદોદ્ગમાન્

દોલાતિપ્રેરણાત્રસ્તવધૂજનમુખોદ્ગતમ્ ।
કામિનાં લયવૈષમ્યાદ્ ગેયં રાગમ્ અવર્ધયત્

ઐન્દવાદ્ અર્ચિષઃ કામી શિશિરં હવ્યવાહનમ્ ।
અબલાવિરહક્લેશવિહ્વલો ગણયત્ય્ અયમ્

પ્રમેયો ઽપ્ય્ અપ્રમેયો ઽસિ સકલો ઽપ્ય્ અસિ નિષ્કલઃ ।
એકસ્ ત્વમ્ અપ્ય્ અનેકો ઽસિ નમસ્ તે વિશ્વમૂર્તયે

પઞ્ચાનાં પાણ્ડુપુત્રાણાં પત્ની પઞ્ચાલકન્યકા ।
સતીનામ્ અગ્રણીશ્ ચાસીદ્ દૈવો હિ વિધિર્ ઈદૃશઃ

શબ્દાર્થાલંક્રિયાશ્ ચિત્રા માર્ગાઃ સુકરદુષ્કરાઃ ।
ગુણા દોષાશ્ ચ કાવ્યાનામ્ ઇતિ સંક્ષિપ્ય દર્શિતાઃ

વ્યુત્પન્નબુદ્ધિર્ અમુના વિધિદર્શિતેન માર્ગેણ દોષગુણયોર્ વશવર્તિનીભિઃ ।
વાગ્ભિઃ કૃતાભિસરણો મદિરેક્ષણાભિર્ ધન્યો યુવેવ રમતે લભતે ચ કીર્તિમ્