Kauśikapaddhati · Chapter 1.8
sarvakarmārthāḥ paribhāṣāḥ | atha niśākarmaparibhāṣā ucyante ||
purastāddhomavatsu niśākarmasu pūrvāhṇe yajñopavītī śālāniveśanaṃ samūhayatyupavatsyadbhaktamaśitvā snāto'hatavasanaḥ prayuṅkte
yeṣu niśākarmasu tantraṃ teṣvayaṃ dharmaḥ | kecit 'snāto'hatavasanaḥ prayuṅkte' iti sarvārthāḥ paribhāṣā manyante | yathā 'citrākarmaniśāyāṃ sambhārān sampātavataḥ karoti' (KauśS 23.12) | samāptā niśākarmaparibhāṣāḥ ||
atha svastyayanaparibhāṣā ucyante -
svastyayaneṣu ca
ijyānāṃ diśyān balīn harati
pratidiśamupatiṣṭhate
'ye'syāṃ stha' (3.26) iti sūktena pratidiśaṃ pratyṛcaṃ baliharaṇaṃ karoti | 'prācī dig' (3.27) iti pratidiśamupatiṣṭhate | yathā 'uttamena (4.28) sārūpavatsasya rudrāya trirjuhoti' (KauśS 50.14) | tatra havirucchiṣṭena baliharaṇaṃ kuryāt | samāptāḥ svastyayanaparibhāṣāḥ ||
punaḥ sarvārthāḥ paribhāṣā ucyante -
sarvatrādhikaraṇaṃ karturdakṣiṇā
havirucchiṣṭamājyadhānyudapātraṃ carma maṇḍapadarbhasamidhaḥ śāntyudakabhājanasruksruvādīni deyāni kartre | sarvatra dhenurdakṣiṇājyatantre | pākatantre pūrṇapātraṃ brahmaṇo dakṣiṇā | yat kiñcit tantre praviśati tat sarvamadhikaraṇamityucyate || nityeṣu nādhikaraṇamasti | paradravyeṣu nādhikaraṇamasti | yathā nāpitasya kṣaraḥ ||
trirudakakriyā
prokṣaṇācamanaparyukṣaṇādi triḥ kartavyam | yathā 'ṛtaṃ tvā satyena pariṣiñcāmi iti saha havirbhiḥ paryukṣya' (KauśS 3.4) ||
anantarāṇi samānāni yuktāni
sūktānāmanantarapaṭhitānāṃ samānānāṃ samuccayaḥ | yathā 'mā no vidan (1.19) adārasṛt (1.20) svastidā (1.21)' (KauśS | 14.7) iti samuccayaḥ | evamanyatrāpi.
śāntaṃ sambhāram
sarvatra śāntikeṣu śāntaṃ sambhāraṃ darbhasamidādi | abhicāre raudramāṅgirasaṃ sambhāram ||
adhikṛtasya sarvam
sruksruvasamitkāṣṭhādimaṇidravyakāṣṭhāni kartavyāni | yat kiṃ ca dravyaṃ ca | yathā 'kathaṃ mahe (5.11) iti mādānakaśṛtaṃ kṣīraudanamaśnāti' (KauśS 12.1) | 'phālacamase sarūpavatsāyāḥ dugdhe' (KauśS | 12.2) | camaso'pi mādānaka eva | 'kathaṃ mahe' ityuttaramapyanena sūktena karma kuryāt ||
viśaye yathāntaram
mantradravyasaṃśaye sannidhānaṃ gṛhītavyam | yathā lomāni hastiromāṇi yathā 'vidmā śarasya (1.3) iti pramehaṇaṃ badhnāti' (KauśS 25.10) ||
[pra yaccha parśum (12.3.31) iti darbhalavanaṃ prayacchati
]
'pra yaccha parśum' iti mantreṇa darbhāhārāya dātraṃ prayacchati | 'oṣadhīrdāntu parvan' (12.3.31) ityupari parvaṇāṃ lūtvā tūṣṇīmāhṛtyottarato'gnerupasādayati ||
[arātīyoḥ (10.6.1) iti takṣati
]
'arātīyoḥ' (10.6.1) ityṛcolūkhalamusalakāṣṭham | anyārthamindhanārtham | kāṣṭhatakṣaṇaṃ karoti ||
[yat tvā śikvaḥ (10.6.3) iti prakṣālayati
]
'yat tvā śikvaḥ' ityṛcā kāṣṭhāni prakṣālayati ||
[yadyatkṛṣṇaḥ (12.3.13) iti mantroktam
]
'yadyatkṛṣṇaḥ' ityṛcā vastreṇa vā hastena volūkhalādīni vimārṣṭi mārjanaṃ karoti pātrāṇām.
[palāśodumbarajambukāmpīlasragvaṅghaśirīṣasraktyavaraṇabilvajaṅgiḍakuṭakagarhyagalāvalavetasaśimba- lasipunasyandanāraṇikāśmayoktatunyupūtudāravaḥ śāntāḥ
]
atha śāntavṛkṣā ucyate | palāśaḥ prasiddhaḥ | udumbaraḥ prasiddhaḥ | jambuḥ prasiddhaḥ | kāmpīlo mālavake prasiddhaḥ | srak mālavake prasiddhaḥ | vaṅghaḥ kanyakubje prasiddhaḥ | śirīṣo bhojapure vāgāri (di?)tyavāṭikāyāṃ prasiddhaḥ | sraktyastilakaḥ prasiddhaḥ | varaṇo varaṇaka ityānandapure prasiddhaḥ | bilvaḥ prasiddhaḥ | jaṅgiḍo vārāṇasyāṃ prasiddhaḥ | kuṭako mālavake prasiddhaḥ | garhyo himavati prasiddhaḥ | galāvalastatraiva prasiddhaḥ | vetasaḥ prasiddhaḥ | śimbalaḥ prasiddhaḥ | sipunaḥ kevanikā | syandano himavati narmadāyāmātharvaṇikasthāne prasiddhaḥ | araṇikā narmadātaṭe prasiddhā | aśmayokto'śmantako bhṛgukacche prasiddhaḥ | tunyustaindukī | pūtudārurdevadāruḥ | devadāruśca vaidyake prasiddhaḥ | samāptāḥ śāntavṛkṣāḥ | śāntikavṛkṣā ete | sruk sruvaḥ samidho nekṣaṇaṃ darviḥ sāmidhenīḥ prādeśamātrīḥ samidho'gnihotrāvasathyāgniṣṭomādiyajñeṣveteṣāṃ vṛkṣāṇāṃ pātrāṇi śāntikapauṣṭikādiṣu kartavyāni ||
[citiprāyaścittiśamīśamakāsavaṃśāśāmyavākātalāśāpalāśavāśāśiṃśapāśimbalasipunadarbhāpāmārgā-
kṛtiloṣṭavalmīkavapādūrvāprāntavrīhiyavāḥ śāntāḥ
]
atha śāntauṣadhaya ucyante | citiḥ prasiddhā | prāyaścittiḥ parvaṇi parvaṇi tasyāstrīṇi patrāṇi bhavanti | śamī vāpīprasiddhā | śamakānandapure viśvāmitrīvāpyāḥ samīpe'sti | savaṃśā śṛgālavaṃśakā gharmolikā | śāmyavākā kākajaṅghāsadṛśā | talāśāvallī | palāśaḥ prasiddhaḥ | vāśā vṛṣaka āṭarūṣakaḥ | śiṃśapā prasiddhā | śimbalaḥ prasiddhaḥ | sipunaḥ karī | darbhaḥ prasiddhaḥ | apāmārgaḥ prasiddhaḥ | ākṛtiloṣṭaḥ kṣetramṛttikā | valmīkavapā prasiddhā | dūrvā prasiddhā | sā ca prāntayā grāhyā | vrīhiyavau prasiddhau | etāḥ sarvāḥ śāntā oṣadhayaḥ śāntyudakādau prayoktavyā | etāsāṃ samuccayaḥ | etāsāmalābhe yavaḥ pratinidhiḥ kārya iti paiṭhīnasiḥ | śāntauṣadhikalpaḥ samāptaḥ ||
pramandośīraśalalyupadhānaśakadhūmā jarantaḥ
pramando gendukaḥ | uśīraḥ prasiddhaḥ | śalalī prasiddhā | upadhānaṃ vidyāgandhukam | śakadhūmo brāhmaṇaḥ | ete jaranto jīrṇā grāhyāḥ | yathā 'pramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati' (KauśS 32.29) | 'uśīrāṇi bhinadmi (5.23.13) iti mantroktam' (KauśS 29.24) | 'triḥ śalalyā māsaṃ prāśayati' (KauśS 29.12) | 'sopadhānamāstaraṇam' (KauśS 64.26) | 'śakadhūmaṃ kimadyāhariti pṛcchati' (KauśS 50.15) | etānyudāharaṇāni ||
sīsanadīsīse ayorajāṃsi kṛkalāsaśiraḥ sīsāni
yatra sīsāni tatraitāni sarvāṇi pratyetavyāni | sīsaṃ prasiddham | nadīsīsaṃ nadīphenam | ayorajo lohasaṅghātikā | kṛkalāsaśiraḥ prasiddham | sīsānāṃ samuccayaḥ | yathā 'ye'māvāsyām (1.16) iti sannahya sīsacūrṇāni bhakte'laṅkāre' (KauśS 47.23) udāharaṇam ||
dadhi ghṛtaṃ madhūdakamiti rasāḥ
rasakarmaṇyete rasāḥ pratyetavyāḥ samuccayena | yathā 'rasakarmāṇi kurute' (KauśS 21.22) ||
vrīhiyavagodhūmopavākatilapriyaṅguśyāmākā iti miśradhānyāni
vrīhiyavagodhūmāḥ prasiddhāḥ | upavāka indrayavaḥ | tilaḥ prasiddhaḥ | priyaṅgu kaṅguṇikā | śyāmākaḥ prasiddhaḥ | eteṣāṃ samuccayaḥ | yatra maiśradhānyaśabdastatraite pratyetavyāḥ | etāni sarvāṇi miśradhānyāni | yathā 'maiśradhānyaṃ puroḍāśamanyāśāyāṃ vā nidadhāti' (KauśS 46.10) udāharaṇam ||
grahaṇamā grahaṇāt
grahaṇaṃ pratīkagrahaṇam | grahaṇamanugrahaṇaṃ tāvadanuvartate yāvat pratīkagrahaṇaṃ dvitīyam | yathā 'pūrvasya medhājananāni' (KauśS 10.1) ityādyanuvartate tāvadyāvad 'ahaṃ rudrebhiḥ' (4.30; KauśS 10.16) iti dvitīyamudāharaṇam | 'brāhmaṇo jajñe (4.6; KauśS 28.1) vāridam (4.7)' iti grahaṇaṃ bhavati | agre 'bhūto bhūteṣu (4.8; KauśS 17.1)' iti grahaṇāt 'vāridam' ityagrahaṇe'pi grahaṇaṃ bhavati ||
yathārthamudarkān yojayet
anuṣaṅgo yathārthaṃ sarvatra kartavyaḥ | yathā 'vidmā śarasya pitaraṃ parjanyaṃ śatavṛṣṇyam' (1.3.1) iti vaidikam | laukikamiti bhavati 'kṛtayāmaṃ kaṅkatamavasṛjāmi' iti | tathā mīmāṃsāyāmapyanuṣaṅgo 'vākyaparisamāptiḥ sarveṣu tulyayogitvāt' (jaisū 2.1.46) | anuṣaṅgaḥ punaruktamityarthaḥ ||
atha caturgaṇīmahāśāntigaṇāḥ paṭhyante -
ihaiva dhruvām (3.12) eha yātu (6.73) yamo mṛtyuḥ (6.93) satyaṃ bṛhat (12.1) ityanuvāko vāstoṣpatīyāni
iti vāstoṣpatīyo gaṇaḥ | sarvatra sūktena prayogo'tharvavede | 'sūktādi sūktaṃ pratīyāt' iti vacanāt | yathā 'vāstoṣpatīyaiḥ kulijakṛṣṭe' (KauśS 43.4) ||
divyo gandharvaḥ (2.2) imaṃ me agne (6.111) yau te mātā (8.6) iti mātṛnāmāni
yatra mātṛnāmāni tatraitāni pratyetavyāni | sarvatra sūktaprayogaḥ yathā 'divyo gandharva iti mātṛnāmabhirjuhuyāt' (KauśS 94.15) ||
stuvānam (1.7) idaṃ haviḥ (1.8) nissālām (2.14) arāyakṣayaṇam (2.18.3) śaṃ no devī pṛśniparṇī (2.25) ā paśyatiṃ (4.20) tāntsatyaujāḥ (4.36) tvayā pūrvam (4.37) purastādyuktaḥ (5.29) rakṣohaṇam (8.3-4) ityanuvākaścātanāni
Original text: Kauśikapaddhati · Edition: Keśava's Kauśikapaddhati on the Kauśikasūtra of the Atharvaveda. Critically edited by V.P. Limaye, R.N. Dandekar, C.G. Kashikar, V.V. Bhide, S.S. Bahulkar, Pune: Tilak Maharashtra Vidyapeeth 1982. · Data entry Ketaki Gokhale · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0