કૌશિકપદ્ધતિ · અધ્યાય 1.8

સર્વકર્માર્થાઃ પરિભાષાઃ । અથ નિશાકર્મપરિભાષા ઉચ્યન્તે ॥
પુરસ્તાદ્ધોમવત્સુ નિશાકર્મસુ પૂર્વાહ્ણે યજ્ઞોપવીતી શાલાનિવેશનં સમૂહયત્યુપવત્સ્યદ્ભક્તમશિત્વા સ્નાતોઽહતવસનઃ પ્રયુઙ્ક્તે

યેષુ નિશાકર્મસુ તન્ત્રં તેષ્વયં ધર્મઃ । કેચિત્ ઽસ્નાતોઽહતવસનઃ પ્રયુઙ્ક્તેઽ ઇતિ સર્વાર્થાઃ પરિભાષા મન્યન્તે । યથા ઽચિત્રાકર્મનિશાયાં સમ્ભારાન્ સમ્પાતવતઃ કરોતિઽ (કૌશ્સ્ 23.12) । સમાપ્તા નિશાકર્મપરિભાષાઃ ॥
અથ સ્વસ્ત્યયનપરિભાષા ઉચ્યન્તે -
સ્વસ્ત્યયનેષુ ચ

ઇજ્યાનાં દિશ્યાન્ બલીન્ હરતિ

પ્રતિદિશમુપતિષ્ઠતે

ઽયેઽસ્યાં સ્થઽ (3.26) ઇતિ સૂક્તેન પ્રતિદિશં પ્રત્યૃચં બલિહરણં કરોતિ । ઽપ્રાચી દિગ્ઽ (3.27) ઇતિ પ્રતિદિશમુપતિષ્ઠતે । યથા ઽઉત્તમેન (4.28) સારૂપવત્સસ્ય રુદ્રાય ત્રિર્જુહોતિઽ (કૌશ્સ્ 50.14) । તત્ર હવિરુચ્છિષ્ટેન બલિહરણં કુર્યાત્ । સમાપ્તાઃ સ્વસ્ત્યયનપરિભાષાઃ ॥
પુનઃ સર્વાર્થાઃ પરિભાષા ઉચ્યન્તે -
સર્વત્રાધિકરણં કર્તુર્દક્ષિણા

હવિરુચ્છિષ્ટમાજ્યધાન્યુદપાત્રં ચર્મ મણ્ડપદર્ભસમિધઃ શાન્ત્યુદકભાજનસ્રુક્સ્રુવાદીનિ દેયાનિ કર્ત્રે । સર્વત્ર ધેનુર્દક્ષિણાજ્યતન્ત્રે । પાકતન્ત્રે પૂર્ણપાત્રં બ્રહ્મણો દક્ષિણા । યત્ કિઞ્ચિત્ તન્ત્રે પ્રવિશતિ તત્ સર્વમધિકરણમિત્યુચ્યતે ॥ નિત્યેષુ નાધિકરણમસ્તિ । પરદ્રવ્યેષુ નાધિકરણમસ્તિ । યથા નાપિતસ્ય ક્ષરઃ ॥
ત્રિરુદકક્રિયા

પ્રોક્ષણાચમનપર્યુક્ષણાદિ ત્રિઃ કર્તવ્યમ્ । યથા ઽઋતં ત્વા સત્યેન પરિષિઞ્ચામિ ઇતિ સહ હવિર્ભિઃ પર્યુક્ષ્યઽ (કૌશ્સ્ 3.4) ॥
અનન્તરાણિ સમાનાનિ યુક્તાનિ

સૂક્તાનામનન્તરપઠિતાનાં સમાનાનાં સમુચ્ચયઃ । યથા ઽમા નો વિદન્ (1.19) અદારસૃત્ (1.20) સ્વસ્તિદા (1.21)ઽ (કૌશ્સ્ । 14.7) ઇતિ સમુચ્ચયઃ । એવમન્યત્રાપિ.
શાન્તં સમ્ભારમ્

સર્વત્ર શાન્તિકેષુ શાન્તં સમ્ભારં દર્ભસમિદાદિ । અભિચારે રૌદ્રમાઙ્ગિરસં સમ્ભારમ્ ॥
અધિકૃતસ્ય સર્વમ્

સ્રુક્સ્રુવસમિત્કાષ્ઠાદિમણિદ્રવ્યકાષ્ઠાનિ કર્તવ્યાનિ । યત્ કિં ચ દ્રવ્યં ચ । યથા ઽકથં મહે (5.11) ઇતિ માદાનકશૃતં ક્ષીરૌદનમશ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 12.1) । ઽફાલચમસે સરૂપવત્સાયાઃ દુગ્ધેઽ (કૌશ્સ્ । 12.2) । ચમસોઽપિ માદાનક એવ । ઽકથં મહેઽ ઇત્યુત્તરમપ્યનેન સૂક્તેન કર્મ કુર્યાત્ ॥
વિશયે યથાન્તરમ્

મન્ત્રદ્રવ્યસંશયે સન્નિધાનં ગૃહીતવ્યમ્ । યથા લોમાનિ હસ્તિરોમાણિ યથા ઽવિદ્મા શરસ્ય (1.3) ઇતિ પ્રમેહણં બધ્નાતિઽ (કૌશ્સ્ 25.10) ॥
[પ્ર યચ્છ પર્શુમ્ (12.3.31) ઇતિ દર્ભલવનં પ્રયચ્છતિ

]
ઽપ્ર યચ્છ પર્શુમ્ઽ ઇતિ મન્ત્રેણ દર્ભાહારાય દાત્રં પ્રયચ્છતિ । ઽઓષધીર્દાન્તુ પર્વન્ઽ (12.3.31) ઇત્યુપરિ પર્વણાં લૂત્વા તૂષ્ણીમાહૃત્યોત્તરતોઽગ્નેરુપસાદયતિ ॥
[અરાતીયોઃ (10.6.1) ઇતિ તક્ષતિ

]
ઽઅરાતીયોઃઽ (10.6.1) ઇત્યૃચોલૂખલમુસલકાષ્ઠમ્ । અન્યાર્થમિન્ધનાર્થમ્ । કાષ્ઠતક્ષણં કરોતિ ॥
[યત્ ત્વા શિક્વઃ (10.6.3) ઇતિ પ્રક્ષાલયતિ

]
ઽયત્ ત્વા શિક્વઃઽ ઇત્યૃચા કાષ્ઠાનિ પ્રક્ષાલયતિ ॥
[યદ્યત્કૃષ્ણઃ (12.3.13) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્

]
ઽયદ્યત્કૃષ્ણઃઽ ઇત્યૃચા વસ્ત્રેણ વા હસ્તેન વોલૂખલાદીનિ વિમાર્ષ્ટિ માર્જનં કરોતિ પાત્રાણામ્.
[પલાશોદુમ્બરજમ્બુકામ્પીલસ્રગ્વઙ્ઘશિરીષસ્રક્ત્યવરણબિલ્વજઙ્ગિડકુટકગર્હ્યગલાવલવેતસશિમ્બ- લસિપુનસ્યન્દનારણિકાશ્મયોક્તતુન્યુપૂતુદારવઃ શાન્તાઃ

]
અથ શાન્તવૃક્ષા ઉચ્યતે । પલાશઃ પ્રસિદ્ધઃ । ઉદુમ્બરઃ પ્રસિદ્ધઃ । જમ્બુઃ પ્રસિદ્ધઃ । કામ્પીલો માલવકે પ્રસિદ્ધઃ । સ્રક્ માલવકે પ્રસિદ્ધઃ । વઙ્ઘઃ કન્યકુબ્જે પ્રસિદ્ધઃ । શિરીષો ભોજપુરે વાગારિ (દિ?)ત્યવાટિકાયાં પ્રસિદ્ધઃ । સ્રક્ત્યસ્તિલકઃ પ્રસિદ્ધઃ । વરણો વરણક ઇત્યાનન્દપુરે પ્રસિદ્ધઃ । બિલ્વઃ પ્રસિદ્ધઃ । જઙ્ગિડો વારાણસ્યાં પ્રસિદ્ધઃ । કુટકો માલવકે પ્રસિદ્ધઃ । ગર્હ્યો હિમવતિ પ્રસિદ્ધઃ । ગલાવલસ્તત્રૈવ પ્રસિદ્ધઃ । વેતસઃ પ્રસિદ્ધઃ । શિમ્બલઃ પ્રસિદ્ધઃ । સિપુનઃ કેવનિકા । સ્યન્દનો હિમવતિ નર્મદાયામાથર્વણિકસ્થાને પ્રસિદ્ધઃ । અરણિકા નર્મદાતટે પ્રસિદ્ધા । અશ્મયોક્તોઽશ્મન્તકો ભૃગુકચ્છે પ્રસિદ્ધઃ । તુન્યુસ્તૈન્દુકી । પૂતુદારુર્દેવદારુઃ । દેવદારુશ્ચ વૈદ્યકે પ્રસિદ્ધઃ । સમાપ્તાઃ શાન્તવૃક્ષાઃ । શાન્તિકવૃક્ષા એતે । સ્રુક્ સ્રુવઃ સમિધો નેક્ષણં દર્વિઃ સામિધેનીઃ પ્રાદેશમાત્રીઃ સમિધોઽગ્નિહોત્રાવસથ્યાગ્નિષ્ટોમાદિયજ્ઞેષ્વેતેષાં વૃક્ષાણાં પાત્રાણિ શાન્તિકપૌષ્ટિકાદિષુ કર્તવ્યાનિ ॥
[ચિતિપ્રાયશ્ચિત્તિશમીશમકાસવંશાશામ્યવાકાતલાશાપલાશવાશાશિંશપાશિમ્બલસિપુનદર્ભાપામાર્ગા-
કૃતિલોષ્ટવલ્મીકવપાદૂર્વાપ્રાન્તવ્રીહિયવાઃ શાન્તાઃ

]
અથ શાન્તૌષધય ઉચ્યન્તે । ચિતિઃ પ્રસિદ્ધા । પ્રાયશ્ચિત્તિઃ પર્વણિ પર્વણિ તસ્યાસ્ત્રીણિ પત્રાણિ ભવન્તિ । શમી વાપીપ્રસિદ્ધા । શમકાનન્દપુરે વિશ્વામિત્રીવાપ્યાઃ સમીપેઽસ્તિ । સવંશા શૃગાલવંશકા ઘર્મોલિકા । શામ્યવાકા કાકજઙ્ઘાસદૃશા । તલાશાવલ્લી । પલાશઃ પ્રસિદ્ધઃ । વાશા વૃષક આટરૂષકઃ । શિંશપા પ્રસિદ્ધા । શિમ્બલઃ પ્રસિદ્ધઃ । સિપુનઃ કરી । દર્ભઃ પ્રસિદ્ધઃ । અપામાર્ગઃ પ્રસિદ્ધઃ । આકૃતિલોષ્ટઃ ક્ષેત્રમૃત્તિકા । વલ્મીકવપા પ્રસિદ્ધા । દૂર્વા પ્રસિદ્ધા । સા ચ પ્રાન્તયા ગ્રાહ્યા । વ્રીહિયવૌ પ્રસિદ્ધૌ । એતાઃ સર્વાઃ શાન્તા ઓષધયઃ શાન્ત્યુદકાદૌ પ્રયોક્તવ્યા । એતાસાં સમુચ્ચયઃ । એતાસામલાભે યવઃ પ્રતિનિધિઃ કાર્ય ઇતિ પૈઠીનસિઃ । શાન્તૌષધિકલ્પઃ સમાપ્તઃ ॥
પ્રમન્દોશીરશલલ્યુપધાનશકધૂમા જરન્તઃ

પ્રમન્દો ગેન્દુકઃ । ઉશીરઃ પ્રસિદ્ધઃ । શલલી પ્રસિદ્ધા । ઉપધાનં વિદ્યાગન્ધુકમ્ । શકધૂમો બ્રાહ્મણઃ । એતે જરન્તો જીર્ણા ગ્રાહ્યાઃ । યથા ઽપ્રમન્દાલઙ્કારાન્ સમ્પાતવતઃ પ્રયચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ 32.29) । ઽઉશીરાણિ ભિનદ્મિ (5.23.13) ઇતિ મન્ત્રોક્તમ્ઽ (કૌશ્સ્ 29.24) । ઽત્રિઃ શલલ્યા માસં પ્રાશયતિઽ (કૌશ્સ્ 29.12) । ઽસોપધાનમાસ્તરણમ્ઽ (કૌશ્સ્ 64.26) । ઽશકધૂમં કિમદ્યાહરિતિ પૃચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ 50.15) । એતાન્યુદાહરણાનિ ॥
સીસનદીસીસે અયોરજાંસિ કૃકલાસશિરઃ સીસાનિ

યત્ર સીસાનિ તત્રૈતાનિ સર્વાણિ પ્રત્યેતવ્યાનિ । સીસં પ્રસિદ્ધમ્ । નદીસીસં નદીફેનમ્ । અયોરજો લોહસઙ્ઘાતિકા । કૃકલાસશિરઃ પ્રસિદ્ધમ્ । સીસાનાં સમુચ્ચયઃ । યથા ઽયેઽમાવાસ્યામ્ (1.16) ઇતિ સન્નહ્ય સીસચૂર્ણાનિ ભક્તેઽલઙ્કારેઽ (કૌશ્સ્ 47.23) ઉદાહરણમ્ ॥
દધિ ઘૃતં મધૂદકમિતિ રસાઃ

રસકર્મણ્યેતે રસાઃ પ્રત્યેતવ્યાઃ સમુચ્ચયેન । યથા ઽરસકર્માણિ કુરુતેઽ (કૌશ્સ્ 21.22) ॥
વ્રીહિયવગોધૂમોપવાકતિલપ્રિયઙ્ગુશ્યામાકા ઇતિ મિશ્રધાન્યાનિ

વ્રીહિયવગોધૂમાઃ પ્રસિદ્ધાઃ । ઉપવાક ઇન્દ્રયવઃ । તિલઃ પ્રસિદ્ધઃ । પ્રિયઙ્ગુ કઙ્ગુણિકા । શ્યામાકઃ પ્રસિદ્ધઃ । એતેષાં સમુચ્ચયઃ । યત્ર મૈશ્રધાન્યશબ્દસ્તત્રૈતે પ્રત્યેતવ્યાઃ । એતાનિ સર્વાણિ મિશ્રધાન્યાનિ । યથા ઽમૈશ્રધાન્યં પુરોડાશમન્યાશાયાં વા નિદધાતિઽ (કૌશ્સ્ 46.10) ઉદાહરણમ્ ॥
ગ્રહણમા ગ્રહણાત્

ગ્રહણં પ્રતીકગ્રહણમ્ । ગ્રહણમનુગ્રહણં તાવદનુવર્તતે યાવત્ પ્રતીકગ્રહણં દ્વિતીયમ્ । યથા ઽપૂર્વસ્ય મેધાજનનાનિઽ (કૌશ્સ્ 10.1) ઇત્યાદ્યનુવર્તતે તાવદ્યાવદ્ ઽઅહં રુદ્રેભિઃઽ (4.30; કૌશ્સ્ 10.16) ઇતિ દ્વિતીયમુદાહરણમ્ । ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞે (4.6; કૌશ્સ્ 28.1) વારિદમ્ (4.7)ઽ ઇતિ ગ્રહણં ભવતિ । અગ્રે ઽભૂતો ભૂતેષુ (4.8; કૌશ્સ્ 17.1)ઽ ઇતિ ગ્રહણાત્ ઽવારિદમ્ઽ ઇત્યગ્રહણેઽપિ ગ્રહણં ભવતિ ॥
યથાર્થમુદર્કાન્ યોજયેત્

અનુષઙ્ગો યથાર્થં સર્વત્ર કર્તવ્યઃ । યથા ઽવિદ્મા શરસ્ય પિતરં પર્જન્યં શતવૃષ્ણ્યમ્ઽ (1.3.1) ઇતિ વૈદિકમ્ । લૌકિકમિતિ ભવતિ ઽકૃતયામં કઙ્કતમવસૃજામિઽ ઇતિ । તથા મીમાંસાયામપ્યનુષઙ્ગો ઽવાક્યપરિસમાપ્તિઃ સર્વેષુ તુલ્યયોગિત્વાત્ઽ (જૈસૂ 2.1.46) । અનુષઙ્ગઃ પુનરુક્તમિત્યર્થઃ ॥
અથ ચતુર્ગણીમહાશાન્તિગણાઃ પઠ્યન્તે -
ઇહૈવ ધ્રુવામ્ (3.12) એહ યાતુ (6.73) યમો મૃત્યુઃ (6.93) સત્યં બૃહત્ (12.1) ઇત્યનુવાકો વાસ્તોષ્પતીયાનિ

ઇતિ વાસ્તોષ્પતીયો ગણઃ । સર્વત્ર સૂક્તેન પ્રયોગોઽથર્વવેદે । ઽસૂક્તાદિ સૂક્તં પ્રતીયાત્ઽ ઇતિ વચનાત્ । યથા ઽવાસ્તોષ્પતીયૈઃ કુલિજકૃષ્ટેઽ (કૌશ્સ્ 43.4) ॥
દિવ્યો ગન્ધર્વઃ (2.2) ઇમં મે અગ્ને (6.111) યૌ તે માતા (8.6) ઇતિ માતૃનામાનિ

યત્ર માતૃનામાનિ તત્રૈતાનિ પ્રત્યેતવ્યાનિ । સર્વત્ર સૂક્તપ્રયોગઃ યથા ઽદિવ્યો ગન્ધર્વ ઇતિ માતૃનામભિર્જુહુયાત્ઽ (કૌશ્સ્ 94.15) ॥
સ્તુવાનમ્ (1.7) ઇદં હવિઃ (1.8) નિસ્સાલામ્ (2.14) અરાયક્ષયણમ્ (2.18.3) શં નો દેવી પૃશ્નિપર્ણી (2.25) આ પશ્યતિં (4.20) તાન્ત્સત્યૌજાઃ (4.36) ત્વયા પૂર્વમ્ (4.37) પુરસ્તાદ્યુક્તઃ (5.29) રક્ષોહણમ્ (8.3-4) ઇત્યનુવાકશ્ચાતનાનિ