Kauśikapaddhati · Chapter 1.1

keśavakṛtā kauśikapaddhatiḥ
OM namo'tharvavedāya | atharvavedasya saṃhitāvidhervivaraṇaṃ kriyate | tatrātharvavedasya nava bhedā bhavanti | tatra catasṛṣu śākhāsu śaunakādiṣu kauśiko'yaṃ saṃhitāvidhiḥ | sa ca gopathabrāhmaṇādarthavādādi parityajya vidhimātraṃ kalpayitvā vidhiḥ kṛtaḥ | tatra yathopayogaṃ ṭīkā kriyate saṃhitāvidheḥ | tatrāha sūtraṃ kauśikaḥ -
[darśapūrṇamāsavidhiḥ]
atha vidhiṃ vakṣyāmaḥ

athaśabda ānantaryārthaḥ | saṃhitādhyayanānantaraṃ vidheradhikāraḥ | saṃhitāvidhiṃ vakṣyāmaḥ | śāntikapauṣṭikābhicārikādbhutādīni karmāṇi saṃhitāvidhāvuktāni | trividhāni karmāṇi | vidhikarmāṇyavidhikarmāṇyucchrayakarmāṇi | tripramāṇako vidhiḥ | pratyakṣamanumānaṃ śabdaṃ ceti ||
sa punarāmnāyapratyayaḥ

sa vidhirvedapratyayaḥ | gopathabrāhmaṇapramāṇakaḥ ||
āmnāyaḥ punarmantrāśca brāhmaṇāni ca

āmnāyaśabdena kimucyate | tatrāha mantrabrāhmaṇamāmnāyaśabdenocyate ||
tadyathā brāhmaṇavidhirevaṃ karmaliṅgā mantrāḥ

yathā saṃhitāvidheḥ karmoktaṃ tathaivaṃliṅgā mantrā api bhavanti | yathā vātājjāta (4.10) iti śaṅkhaṃ badhnāti ||
tathānyārthāḥ

anyārthā api mantrā bhavanti | yathā 'agniṃ brūmo (11.6) utāmṛtāsuḥ (5.1.7) śivāsta (7.43) ityabhyākhyātāya prayacchati' (KauśS 46.1) ||
tathā brāhmaṇaliṅgā mantrāḥ

'brahma ha vā idamagra āsīt' (gobrā 1.1.1) ityādi pūrvabrāhmaṇam | evaṃrūpā api mantrā bhavanti | yathā 'virāḍ vā idamagra āsīt' (8.10.1) ityādyarthavādārthā api mantrā bhavanti ||
tadabhāve sampradāyaḥ

saṃhitāvidhau yannāmnāyate tat sarvaṃ svaśākhānyāyena paramparayā sampradāyena kartavyam | tathā coktaṃ bhaṭṭapādaiḥ - nyāyena sampradāyena yānti karmāṇi mīmāṃsakā iti | tathā nadīvālukayā vedikaraṇaṃ śāntikakarmasu śāntavṛkṣakāṣṭhena vedimānaṃ ca | tathā mīmāṃsāyāṃ smṛtipāde smṛtyācārāṇāṃ pramāṇamuktam ||
pramuktattvād brāhmaṇānām

ācārasampradāyaviṣaye vismṛtāni brāhmaṇāni | śiṣyaiḥ sampradāyo rakṣitaḥ | upavarṣācāryeṇoktaṃ mīmāṃsāyāṃ smṛtipāde kalpasūtrādhikaraṇe.
nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ.
caturtho'ṅgirasāṃ kalpaḥ śāntikalpastu pañcamaḥ ||
iti | 'ete kalpā vedatulyā hi' iti bhagavatopavarṣācāryeṇa pratipāditam | anye kalpāḥ smṛtitulyāḥ ||
yajñaṃ vyākhyāsyāmo devānāṃ pitṝṇāṃ ca

pākatantramājyatantraṃ ca yajñaśabdenocyate | taṃ vyākhyāsyāmaḥ | devānāṃ yajñaḥ śāntikapauṣṭikādi | pitṝṇāṃ pitṛmedhapiṇḍapitṛyajñādi ||
prāṅmukha upāṃśu karoti

prāṅmukhaḥ sarvakarmāṇi karoti | nityanaimittikakāmyāni karmāṇi | upāṃśu ca | ekapuruṣāntaraṃ dvitīyaḥ puruṣaḥ śṛṇoti śabdaṃ tadupāṃśvityucyate ||
yajñopavītī devānām

prācīnāvītī pitṝṇām

yajñopavītī bhūtvā nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ ca karma kuryāt | apasavyaṃ kṛtvā pitṛkarma kuryāt piṇḍapitṛyajñādi ||
prāgudagvā devānām

dakṣiṇā pitṝṇām

prāṅmukho vodaṅmukho vā devakarmāṇi sarvāṇi kuryāt | dakṣiṇāmukhaḥ pitṛkarmāṇi kuryāt | kecit dakṣiṇapūrvamantardeśamabhimukhaḥ pitṛkarma kuryāt ||
prāgudagapavargaṃ devānām

dakṣiṇapratyagapavargaṃ pitṝṇām

prāgudagvā karmasamāptirdaivakarmasu | dakṣiṇā pratyagvā samāptiḥ pitṛkarmasu | kecit-prāgudagantarāle samāptiḥ ||
sakṛt karma pitṝṇāṃ tryavarārdhaṃ devānām

ācamanaprokṣaṇādiṣu pitṝṇāṃ sakṛt karma kuryāt | devānāṃ caturvā trirvā sarvaṃ karma kuryāt | nirvapaṇaparistaraṇājyagrahaṇādi karma ||
yathādiṣṭaṃ vā

yathāpaṭhitaṃ vā karma kuryāt | yathā 'pari tvāgne puraṃ vayam (7.71.1) iti triḥ paryagni karoti' (KauśS 2.10) ||
abhidakṣiṇamācāro devānāṃ prasavyaṃ pitṝṇām

pradakṣiṇaṃ devānāṃ karma kuryāt | apradakṣiṇaṃ pitṛkarma ||
svāhākāravaṣaṭkārapradānā devāḥ

svadhākāranamaskārapradānāḥ pitaraḥ

devānāṃ havirdīyate svāhākāreṇa vaṣaṭkāreṇa vā | 'svāhāntābhiḥ pratyṛcaṃ homāḥ' (KauśS 4.11) sarvatra | svadhākāreṇa namaskāreṇa pitṝṇāṃ dīyate ||
upamūlalūnaṃ barhiḥ pitṝṇām

parvasu devānām

samūlaṃ barhiḥ pitṝṇām | lūnaṃ devānāṃ barhiḥ | sakṛdācchinnaṃ pitṝṇāṃ barhiḥ | upaharaṇam | 'uttarato'gnerupasādayatīdhmamuttaraṃ barhiḥ' (KauśS 2.13-14)
[pra yaccha parśum (12.3.31) iti darbhāhārāya dātraṃ prayacchati

]
'pra yaccha parśum' ityādi 'ahiṃsantaḥ' (12.3.31) ityantena ||
[oṣadhīrdāntu parvan (12.3.31) ityupari parvaṇāṃ lūtvā tūṣṇīmāhṛtyottarato'gnerupasādayati

]
'oṣadhīrdāntu parvan' ityādiśeṣeṇa barhirlūtvā tūṣṇīmāhṛtyottarato'gnerupasādayati | āvasathyāgneruttarato barhirupasādayati | kecid vratopāyanāntaṃ kṛtvā barhirlavanaṃ kurvanti | karmaṇāṃ dvyahakālatvāt ||
nāgniṃ viparyāvarteta

agniṃ pṛṣṭhato na vaseta | nāpradakṣiṇaṃ kuryāt.
nāntarā yajñāṅgāni vyaveyāt

antarā madhye na gacchet | agnau yajñapātreṣu brāhmaṇeṣu vyavāyaṃ na kuryāt ||
dakṣiṇaṃ jānu prabhujya juhoti

homakarmakāle dakṣiṇaṃ jānu prapātya tato homaḥ kāryaḥ ||
yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiryottarā sā rākā

yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūḥ

sāṅkhyāyanīye brāhmaṇe uktaṃ 'dve paurṇamāsyau dve amāvāsye' (śāmbrā 4.4) iti | paurṇamāsī pratipaditi | amāvāsyā pratipaditi | pūrvopoṣyottarā yājyā | kecit pūrvā caturdaśī manyante | keciccaturdaśīmiśrā paurṇamāsyamāvāsyeti | tithibhede caturdaśīmiśropoṣyā pratipanmiśrā yājyā ||
adyopavasatha ityupavatsyadbhaktamaśnāti

tithibhede mukhyā paurṇamāsī | bhede yā pūrvā sopoṣyā | upavāsaṃ karoti | upavāso vede bhaktamaśanam | yena yāgaṃ karoti tannāśnāti yajamānaḥ ||
madhulavaṇamāṃsamāṣavarjam

etānyupavasathe nāśnīyāt | etāni dravyāṇi prasiddhāni | vratopāyanāntaṃ kṛtvā tato vratagrahaṇaṃ karoti | brahmacaryādi karoti | trividhāni karmāṇi | vidhikarmāṇyavidhikarmāṇyucchrayakarmāṇi | medhājananādi piṇḍapitṛyajñāntaṃ (KauśS 10-89) vidhikarmatvam | anadhyāyakaṇḍikā (KauśS 141) ca | madhuparkādīndramahāntam (KauśS 90-140) avidhikarmatvam | yatra sūktaviniyogaṃ kṛtvā punarṛcāṃ viniyogastatrocchrayakarmatvaṃ yathā 'uduttamam' (7.88.3) iti | paribhāṣā prathame'dhyāye sarvārthā vidhikarmārthā'vidhikarmārthā ca | pariśiṣṭānāṃ paribhāṣātvam | pañcakalpānāṃ vidhikarmatvam | adbhuteṣu dvitīyā paribhāṣā | kulaṃ vā grāmo vā janapado vā tatra rājā bhūmipatirvidvāṃsaṃ bhūgvaṅgirasaṃ vṛṇīyāt ityādi tatroktam |
kauśikoktānāṃ karmaṇāṃ viduṣāṃ hitārthāyānuṣṭhānapaddhatiḥ kriyate ||
'avyasaśca' (19.68.1) barhirlavanavedyuttaravedyagnipratiṣṭhāpanāntaṃ kṛtvā -
[mamāgne varcaḥ (5.3.1) iti samidha ādhāya vratamupaiti

vratena tvaṃ vratapate (7.74.4) iti vā

brahmacārī vratyadhaḥ śayīta

]
'mamāgne varcaḥ' iti samidha ādhāya 'vratena tvaṃ vratapate' ityṛcā bhaktaṃ juhoti | etat kṛtvā tato dvitīye'hanīdaṃ karoti ||
[prātarhute'gnau karmaṇe vāṃ veṣāya vāṃ sukṛtāya vām iti pāṇī prakṣālyāpareṇāgnerdarbhānāstīrya teṣūttaramānaḍuhaṃ rohitaṃ carma prāggrīvamuttaraloma prastīrya pavitre kurute

darbhāvapracchinnaprāntau prakṣālyānulomamanumārṣṭi viṣṇormanasā pūte sthaḥ iti