કૌશિકપદ્ધતિ · અધ્યાય 1.1

કેશવકૃતા કૌશિકપદ્ધતિઃ
ઓમ્ નમોઽથર્વવેદાય । અથર્વવેદસ્ય સંહિતાવિધેર્વિવરણં ક્રિયતે । તત્રાથર્વવેદસ્ય નવ ભેદા ભવન્તિ । તત્ર ચતસૃષુ શાખાસુ શૌનકાદિષુ કૌશિકોઽયં સંહિતાવિધિઃ । સ ચ ગોપથબ્રાહ્મણાદર્થવાદાદિ પરિત્યજ્ય વિધિમાત્રં કલ્પયિત્વા વિધિઃ કૃતઃ । તત્ર યથોપયોગં ટીકા ક્રિયતે સંહિતાવિધેઃ । તત્રાહ સૂત્રં કૌશિકઃ -
[દર્શપૂર્ણમાસવિધિઃ]
અથ વિધિં વક્ષ્યામઃ

અથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ । સંહિતાધ્યયનાનન્તરં વિધેરધિકારઃ । સંહિતાવિધિં વક્ષ્યામઃ । શાન્તિકપૌષ્ટિકાભિચારિકાદ્ભુતાદીનિ કર્માણિ સંહિતાવિધાવુક્તાનિ । ત્રિવિધાનિ કર્માણિ । વિધિકર્માણ્યવિધિકર્માણ્યુચ્છ્રયકર્માણિ । ત્રિપ્રમાણકો વિધિઃ । પ્રત્યક્ષમનુમાનં શબ્દં ચેતિ ॥
સ પુનરામ્નાયપ્રત્યયઃ

સ વિધિર્વેદપ્રત્યયઃ । ગોપથબ્રાહ્મણપ્રમાણકઃ ॥
આમ્નાયઃ પુનર્મન્ત્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાનિ ચ

આમ્નાયશબ્દેન કિમુચ્યતે । તત્રાહ મન્ત્રબ્રાહ્મણમામ્નાયશબ્દેનોચ્યતે ॥
તદ્યથા બ્રાહ્મણવિધિરેવં કર્મલિઙ્ગા મન્ત્રાઃ

યથા સંહિતાવિધેઃ કર્મોક્તં તથૈવંલિઙ્ગા મન્ત્રા અપિ ભવન્તિ । યથા વાતાજ્જાત (4.10) ઇતિ શઙ્ખં બધ્નાતિ ॥
તથાન્યાર્થાઃ

અન્યાર્થા અપિ મન્ત્રા ભવન્તિ । યથા ઽઅગ્નિં બ્રૂમો (11.6) ઉતામૃતાસુઃ (5.1.7) શિવાસ્ત (7.43) ઇત્યભ્યાખ્યાતાય પ્રયચ્છતિઽ (કૌશ્સ્ 46.1) ॥
તથા બ્રાહ્મણલિઙ્ગા મન્ત્રાઃ

ઽબ્રહ્મ હ વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (ગોબ્રા 1.1.1) ઇત્યાદિ પૂર્વબ્રાહ્મણમ્ । એવંરૂપા અપિ મન્ત્રા ભવન્તિ । યથા ઽવિરાડ્ વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (8.10.1) ઇત્યાદ્યર્થવાદાર્થા અપિ મન્ત્રા ભવન્તિ ॥
તદભાવે સમ્પ્રદાયઃ

સંહિતાવિધૌ યન્નામ્નાયતે તત્ સર્વં સ્વશાખાન્યાયેન પરમ્પરયા સમ્પ્રદાયેન કર્તવ્યમ્ । તથા ચોક્તં ભટ્ટપાદૈઃ - ન્યાયેન સમ્પ્રદાયેન યાન્તિ કર્માણિ મીમાંસકા ઇતિ । તથા નદીવાલુકયા વેદિકરણં શાન્તિકકર્મસુ શાન્તવૃક્ષકાષ્ઠેન વેદિમાનં ચ । તથા મીમાંસાયાં સ્મૃતિપાદે સ્મૃત્યાચારાણાં પ્રમાણમુક્તમ્ ॥
પ્રમુક્તત્ત્વાદ્ બ્રાહ્મણાનામ્

આચારસમ્પ્રદાયવિષયે વિસ્મૃતાનિ બ્રાહ્મણાનિ । શિષ્યૈઃ સમ્પ્રદાયો રક્ષિતઃ । ઉપવર્ષાચાર્યેણોક્તં મીમાંસાયાં સ્મૃતિપાદે કલ્પસૂત્રાધિકરણે.
નક્ષત્રકલ્પો વૈતાનસ્તૃતીયઃ સંહિતાવિધિઃ.
ચતુર્થોઽઙ્ગિરસાં કલ્પઃ શાન્તિકલ્પસ્તુ પઞ્ચમઃ ॥
ઇતિ । ઽએતે કલ્પા વેદતુલ્યા હિઽ ઇતિ ભગવતોપવર્ષાચાર્યેણ પ્રતિપાદિતમ્ । અન્યે કલ્પાઃ સ્મૃતિતુલ્યાઃ ॥
યજ્ઞં વ્યાખ્યાસ્યામો દેવાનાં પિતૄણાં ચ

પાકતન્ત્રમાજ્યતન્ત્રં ચ યજ્ઞશબ્દેનોચ્યતે । તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । દેવાનાં યજ્ઞઃ શાન્તિકપૌષ્ટિકાદિ । પિતૄણાં પિતૃમેધપિણ્ડપિતૃયજ્ઞાદિ ॥
પ્રાઙ્મુખ ઉપાંશુ કરોતિ

પ્રાઙ્મુખઃ સર્વકર્માણિ કરોતિ । નિત્યનૈમિત્તિકકામ્યાનિ કર્માણિ । ઉપાંશુ ચ । એકપુરુષાન્તરં દ્વિતીયઃ પુરુષઃ શૃણોતિ શબ્દં તદુપાંશ્વિત્યુચ્યતે ॥
યજ્ઞોપવીતી દેવાનામ્

પ્રાચીનાવીતી પિતૄણામ્

યજ્ઞોપવીતી ભૂત્વા નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ચ કર્મ કુર્યાત્ । અપસવ્યં કૃત્વા પિતૃકર્મ કુર્યાત્ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞાદિ ॥
પ્રાગુદગ્વા દેવાનામ્

દક્ષિણા પિતૄણામ્

પ્રાઙ્મુખો વોદઙ્મુખો વા દેવકર્માણિ સર્વાણિ કુર્યાત્ । દક્ષિણામુખઃ પિતૃકર્માણિ કુર્યાત્ । કેચિત્ દક્ષિણપૂર્વમન્તર્દેશમભિમુખઃ પિતૃકર્મ કુર્યાત્ ॥
પ્રાગુદગપવર્ગં દેવાનામ્

દક્ષિણપ્રત્યગપવર્ગં પિતૄણામ્

પ્રાગુદગ્વા કર્મસમાપ્તિર્દૈવકર્મસુ । દક્ષિણા પ્રત્યગ્વા સમાપ્તિઃ પિતૃકર્મસુ । કેચિત્-પ્રાગુદગન્તરાલે સમાપ્તિઃ ॥
સકૃત્ કર્મ પિતૄણાં ત્ર્યવરાર્ધં દેવાનામ્

આચમનપ્રોક્ષણાદિષુ પિતૄણાં સકૃત્ કર્મ કુર્યાત્ । દેવાનાં ચતુર્વા ત્રિર્વા સર્વં કર્મ કુર્યાત્ । નિર્વપણપરિસ્તરણાજ્યગ્રહણાદિ કર્મ ॥
યથાદિષ્ટં વા

યથાપઠિતં વા કર્મ કુર્યાત્ । યથા ઽપરિ ત્વાગ્ને પુરં વયમ્ (7.71.1) ઇતિ ત્રિઃ પર્યગ્નિ કરોતિઽ (કૌશ્સ્ 2.10) ॥
અભિદક્ષિણમાચારો દેવાનાં પ્રસવ્યં પિતૄણામ્

પ્રદક્ષિણં દેવાનાં કર્મ કુર્યાત્ । અપ્રદક્ષિણં પિતૃકર્મ ॥
સ્વાહાકારવષટ્કારપ્રદાના દેવાઃ

સ્વધાકારનમસ્કારપ્રદાનાઃ પિતરઃ

દેવાનાં હવિર્દીયતે સ્વાહાકારેણ વષટ્કારેણ વા । ઽસ્વાહાન્તાભિઃ પ્રત્યૃચં હોમાઃઽ (કૌશ્સ્ 4.11) સર્વત્ર । સ્વધાકારેણ નમસ્કારેણ પિતૄણાં દીયતે ॥
ઉપમૂલલૂનં બર્હિઃ પિતૄણામ્

પર્વસુ દેવાનામ્

સમૂલં બર્હિઃ પિતૄણામ્ । લૂનં દેવાનાં બર્હિઃ । સકૃદાચ્છિન્નં પિતૄણાં બર્હિઃ । ઉપહરણમ્ । ઽઉત્તરતોઽગ્નેરુપસાદયતીધ્મમુત્તરં બર્હિઃઽ (કૌશ્સ્ 2.13-14)
[પ્ર યચ્છ પર્શુમ્ (12.3.31) ઇતિ દર્ભાહારાય દાત્રં પ્રયચ્છતિ

]
ઽપ્ર યચ્છ પર્શુમ્ઽ ઇત્યાદિ ઽઅહિંસન્તઃઽ (12.3.31) ઇત્યન્તેન ॥
[ઓષધીર્દાન્તુ પર્વન્ (12.3.31) ઇત્યુપરિ પર્વણાં લૂત્વા તૂષ્ણીમાહૃત્યોત્તરતોઽગ્નેરુપસાદયતિ

]
ઽઓષધીર્દાન્તુ પર્વન્ઽ ઇત્યાદિશેષેણ બર્હિર્લૂત્વા તૂષ્ણીમાહૃત્યોત્તરતોઽગ્નેરુપસાદયતિ । આવસથ્યાગ્નેરુત્તરતો બર્હિરુપસાદયતિ । કેચિદ્ વ્રતોપાયનાન્તં કૃત્વા બર્હિર્લવનં કુર્વન્તિ । કર્મણાં દ્વ્યહકાલત્વાત્ ॥
નાગ્નિં વિપર્યાવર્તેત

અગ્નિં પૃષ્ઠતો ન વસેત । નાપ્રદક્ષિણં કુર્યાત્.
નાન્તરા યજ્ઞાઙ્ગાનિ વ્યવેયાત્

અન્તરા મધ્યે ન ગચ્છેત્ । અગ્નૌ યજ્ઞપાત્રેષુ બ્રાહ્મણેષુ વ્યવાયં ન કુર્યાત્ ॥
દક્ષિણં જાનુ પ્રભુજ્ય જુહોતિ

હોમકર્મકાલે દક્ષિણં જાનુ પ્રપાત્ય તતો હોમઃ કાર્યઃ ॥
યા પૂર્વા પૌર્ણમાસી સાનુમતિર્યોત્તરા સા રાકા

યા પૂર્વામાવાસ્યા સા સિનીવાલી યોત્તરા સા કુહૂઃ

સાઙ્ખ્યાયનીયે બ્રાહ્મણે ઉક્તં ઽદ્વે પૌર્ણમાસ્યૌ દ્વે અમાવાસ્યેઽ (શામ્બ્રા 4.4) ઇતિ । પૌર્ણમાસી પ્રતિપદિતિ । અમાવાસ્યા પ્રતિપદિતિ । પૂર્વોપોષ્યોત્તરા યાજ્યા । કેચિત્ પૂર્વા ચતુર્દશી મન્યન્તે । કેચિચ્ચતુર્દશીમિશ્રા પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યેતિ । તિથિભેદે ચતુર્દશીમિશ્રોપોષ્યા પ્રતિપન્મિશ્રા યાજ્યા ॥
અદ્યોપવસથ ઇત્યુપવત્સ્યદ્ભક્તમશ્નાતિ

તિથિભેદે મુખ્યા પૌર્ણમાસી । ભેદે યા પૂર્વા સોપોષ્યા । ઉપવાસં કરોતિ । ઉપવાસો વેદે ભક્તમશનમ્ । યેન યાગં કરોતિ તન્નાશ્નાતિ યજમાનઃ ॥
મધુલવણમાંસમાષવર્જમ્

એતાન્યુપવસથે નાશ્નીયાત્ । એતાનિ દ્રવ્યાણિ પ્રસિદ્ધાનિ । વ્રતોપાયનાન્તં કૃત્વા તતો વ્રતગ્રહણં કરોતિ । બ્રહ્મચર્યાદિ કરોતિ । ત્રિવિધાનિ કર્માણિ । વિધિકર્માણ્યવિધિકર્માણ્યુચ્છ્રયકર્માણિ । મેધાજનનાદિ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞાન્તં (કૌશ્સ્ 10-89) વિધિકર્મત્વમ્ । અનધ્યાયકણ્ડિકા (કૌશ્સ્ 141) ચ । મધુપર્કાદીન્દ્રમહાન્તમ્ (કૌશ્સ્ 90-140) અવિધિકર્મત્વમ્ । યત્ર સૂક્તવિનિયોગં કૃત્વા પુનરૃચાં વિનિયોગસ્તત્રોચ્છ્રયકર્મત્વં યથા ઽઉદુત્તમમ્ઽ (7.88.3) ઇતિ । પરિભાષા પ્રથમેઽધ્યાયે સર્વાર્થા વિધિકર્માર્થાઽવિધિકર્માર્થા ચ । પરિશિષ્ટાનાં પરિભાષાત્વમ્ । પઞ્ચકલ્પાનાં વિધિકર્મત્વમ્ । અદ્ભુતેષુ દ્વિતીયા પરિભાષા । કુલં વા ગ્રામો વા જનપદો વા તત્ર રાજા ભૂમિપતિર્વિદ્વાંસં ભૂગ્વઙ્ગિરસં વૃણીયાત્ ઇત્યાદિ તત્રોક્તમ્ ।
કૌશિકોક્તાનાં કર્મણાં વિદુષાં હિતાર્થાયાનુષ્ઠાનપદ્ધતિઃ ક્રિયતે ॥
ઽઅવ્યસશ્ચઽ (19.68.1) બર્હિર્લવનવેદ્યુત્તરવેદ્યગ્નિપ્રતિષ્ઠાપનાન્તં કૃત્વા -
[મમાગ્ને વર્ચઃ (5.3.1) ઇતિ સમિધ આધાય વ્રતમુપૈતિ

વ્રતેન ત્વં વ્રતપતે (7.74.4) ઇતિ વા

બ્રહ્મચારી વ્રત્યધઃ શયીત

]
ઽમમાગ્ને વર્ચઃઽ ઇતિ સમિધ આધાય ઽવ્રતેન ત્વં વ્રતપતેઽ ઇત્યૃચા ભક્તં જુહોતિ । એતત્ કૃત્વા તતો દ્વિતીયેઽહનીદં કરોતિ ॥
[પ્રાતર્હુતેઽગ્નૌ કર્મણે વાં વેષાય વાં સુકૃતાય વામ્ ઇતિ પાણી પ્રક્ષાલ્યાપરેણાગ્નેર્દર્ભાનાસ્તીર્ય તેષૂત્તરમાનડુહં રોહિતં ચર્મ પ્રાગ્ગ્રીવમુત્તરલોમ પ્રસ્તીર્ય પવિત્રે કુરુતે

દર્ભાવપ્રચ્છિન્નપ્રાન્તૌ પ્રક્ષાલ્યાનુલોમમનુમાર્ષ્ટિ વિષ્ણોર્મનસા પૂતે સ્થઃ ઇતિ