Kathaka Samhita · Verses 8-2

athāṣṭamaṃ sthānakam /
diśasthānakam /
diśo vai nākalpanta na prajāyanta tata etāmagnaye prācīṃ diśamarocayanyat kṛttikā yat kṛttikāsvagnimādhatte prācyāmevainaṃ diśyādhatta eṣa vāvaikaḥ prāṅavasyati ya āhitāgniḥ pratyañco'nya āgneyametannakṣatraṃ yat kṛttikā yat kṛttikāsvagnimādhatte sva evainaṃ nakṣatra ādhatte prajāpatervā etacchiro yat kṛttikā yat kṛttikāsvagnimādhatte śīrṣaṇyo mukhyo bhavati sapta vai kṛttikāssapta śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ prāṇā indriyāṇi prāṇānevendriyāṇyāpnoti puṣṭimāvadbhūyiṣṭhamekaṃ nakṣatraṃ puṣṭimeva prajāyāḥ paśūnāṃ gacchati // rohiṇyāmādheyo rohiṇyāṃ vā etaṃ devā ādadhata tayā rohamaroham̐stadrohiṇyā rohiṇītvaṃ rohiṇyāṃ vā etaṃ prajāpatirādhatta tayā rohamarohat tadrohiṇyā rohiṇītvameṣa vai manuṣyasya svargo loko yadasmiṃlloke vasīyān bhavatyṛddhyā eva rohiṇyāmādheyaḥ kālakāñjā vai nāmāsurā āsam̐sta iṣṭakā acinvata tadindra iṣṭakāmapyupādhatta teṣāṃ mithunau divamākrametāṃ tatastāmāvṛhat te 'vākīryanta tā etau divyau śvānau yo vyavṛhyata so'yamūrṇavābhissvairāntraissaṃtitam̐satyojo vāvaiṣāṃ tadvīryamādhattaujo vīryaṃ bhrātṛvyasyādhatte yaccitrāyāmagnimādhatte tadetadaindraṃ nakṣatramabhibhūtimat pūrvāsu phalgunīṣvādadhīta yaḥ kāmayeta bhagī syāmiti bhagasya vā etannakṣatraṃ bhagī bhavatyuttarāsvādadhīta yaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāssyurityaryamṇo vā etannakṣatrameṣo'ryamā yo dadāti dānāmimāḥ prajā upajīvanti dānakāmā asmai bhavanti rājanyasyādadhyāt sa hi dānamupajīvati vasantā brāhmaṇenādheyo vasanto vai brāhmaṇasyartussva evainamṛtā ādhatte tejo brahmavarcasamupādhatte grīṣme rājanyenādheyo grīṣmo vai rājanyasyartussva evainamṛtā ādhatta ojo vīryamupādhatte śaradi vaiśyenādheyaśśaradvai vaiśyasyartussva evainamṛtā ādhatta ūrjaṃ paśūnupādhatte / somena yajā iti vā agnimādhatte yasminneva kasmiṃścartā ādadhīta somena yakṣyamāṇa etaddhyavardhayat somena yajate phalgunīpūrṇamāsa ādheya etadvā ṛtūnāṃ mukhamṛtumukha evainamādhatte śiśira ādheyaśśiśiraṃ vā agnerjanma prajātamevainamādhatte sarvāsu dikṣvṛdhnavānīti vā agnimādhatte sarvāsu dikṣvagniśśiśire sarvāsveva dikṣvṛdhnoti yaśśiśire'gnimādhatte pūrṇamāse vāmāvasyāyāṃ vādadhītaitadvai puṇyāhaṃ puṇyāha evainamādhatte tasmādiṣṭyā vāgrāyaṇena vā paśunā vā somena vā pūrṇamāse vāmāvasyāyāṃ vā yajetaiṣa vai yajño yajñamevaitat prati yajñamālabhate

yadvā ime vyaitāṃ yadamuṣyāyajñiyamāsīt tadimāmabhyusṛjyatoṣā yadūṣā bhavantyanayorevainaṃ yajñiya ādhatte prājāpatyā vā ūṣāśśvaśśvo bhūyām̐so bhavanti prajananāyaivaite paśūnāṃ vā etat priyaṃ dhāma yadūṣā yadūṣā bhavānti paśūnāmeva priyaṃ dhāmopāpnotyaleledvā iyaṃ pṛthivī sābibhedagnirmātidhakṣyatītyabibhedagnirharo me vineṣyatītyārdreva hīyamāsīt tāṃ devāśśarkarābhiradṛm̐ham̐stejo'gnā adadhuryaccharkarā bhavantīmāmeva dṛm̐hati tejo'gnau dadhātyabhimṛtā vā iyaṃ vṛtreṇa vamriyastvai tadviduryatrāsyā jīvaṃ yajñiyaṃ yadvalmīkavapā bhavantyasyā evainaṃ jīve yajñiya ādhatta āpo vā idamāsan salilameva sa prajāpatirvarāho bhūtvopanyamañjat tasya yāvanmukhamāsīt tāvatīṃ mṛdamudaharat seyamabhavadyadvarāhavihataṃ bhavatyasyāmevainaṃ pratyakṣamādhatte varāho va asyāmannaṃ paśyati tasmā iyaṃ vijihīte yadvarāhavihataṃ bhavati tadevānnamavarunddhe yat tadādatta tadaditiryadaprathata tat pṛthivī yadabhavat tadbhūmiryadvarāhavihataṃ bhavati prathata evaṃ prajayā paśubhirnānā vai paśūnāmannānyanyadgorannamayadaśvasyānyadavyā anyadajāyā anyat puruṣasyāpo'nnaṃ yadapa upasṛjati yāvadevānnaṃ tadavarunddhe pañcaite saṃbhārāḥ pañca vai puruṣe vīryāṇi karotyanayā vīryaṃ karotyanayā karotyanena yāvadeva vīryaṃ tadāpnoti tat spṛṇoti pañcaite saṃbhārāḥ pāṅkto yajño yajñamevāvarunddhe // na vā ṛta ūrjo'nnaṃ dhinotyūrgudumbaro yadaudumbarāṇi bhavantyanna evorjaṃ dadhāti śamīmayāni bhavanti mithunatvāyāgniṃ vai sṛṣṭaṃ prajāpatistam̐ śamyāgre samainddha yacchamīmayāni bhavanti svayaivainam̐ samidhā saminddhe'śvo vai bhūtvāgnirdevebhyo'pākrāmat sa yatrātiṣṭhat tadaśvatthassamabhavat tadaśvatthasyāśvatthatvaṃ yadāśvatthāni bhavanti yadevāsya tatra nyaktaṃ tat taissaṃbharatyagnirvai manuṣyairdevebhyo'pākrāmat taṃ deva amanyantāyaṃ vāvedaṃ bhaviṣyatīti tasya marutasstanayitnunā hṛdayamacchindan sā divyāśa nirabhavadyadvṛkṣasyāśanihatasya bhavati yadevāsya tatra nyuktaṃ tat taissaṃbharati parṇamayāni pañcathāni bhavanti pāṅktatvāya

aṣṭāsu prakrameṣu brāhmaṇenādheyo'ṣṭākṣarā gāyatrī gāyatracchandā brāhmaṇassvasyaivainaṃ chandasaḥ prātyenasya ādhatte yathā pitā putraṃ jinvatyevamevainaṃ svaṃ chando jinvatyekādaśasu prakrameṣu rājanyenādheya ekādaśākṣarā triṣṭup triṣṭup chandā rājanyassvasyaivainaṃ chandasaḥ prātyenasya ādhatte yathā pitā putraṃ jinvatyevamenam̐ svaṃ chando jinvati dvādaśasu prakrameṣu vaiśyenādheyo dvādaśākṣarā jagatī jagacchandā vaiśyassvasyaivainaṃ chandasaḥ prātyenasya ādhatte yathā pitā putraṃ jinvatyevamenam̐ svaṃ chando jinvatyaparimitamavaruṇadhā iti vā agnimādhatte'parimita ādheyo'parimitasyāvaruddhyai yāvati cakṣuṣā manyeta tāvatyādadhīta satyaṃ vai cakṣussatya evainamādhatte pūrvāhṇa ādheya etadvai puṇyāhaṃ puṇyāha evainamādhatte vyuṣṭāyāṃ purā sūryasyodetorādheya etasmin vai loke prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ prājāyanta prajananāyaivamādheya āgneyī vai rātryaindramaharyadudite sūrya ādadhītāgneyādvarṇādiyādyadanudita aindrādanudite'para ādheya udite pūrva ubhā evendrāgnyorvarṇā āpnotyasuryā vai rātrī varṇena śukriyamahaśśukriya ādhatte ya udite sūrya ādhatte naktaṃ vā anuditena divoditena divādhatte ya udite sūrya ādhatte // na vai su viduriva manuṣyā nakṣatraṃ mīmām̐santa iva hyuditena vāva puṇyāhaṃ puṇyāha ādhatte ya udite sūrya ādhatte sapta te agne samidhassapta jihvāssaptarṣayassapta dhāma priyāṇi sapta hotrā anu vidvān sapta yonīm̐rāpṛṇasvā ghṛteneti yāvatīrvā agnestanvo yo vā asya tā ādadhāno vitarṣayati vi ha tṛṣyatyetāvatīrvā agnestanvaḥ ṣoḍhā sapta sapta tā evāsya prīṇāti na vitṛṣyati pūrṇayā srucā manasā prajāpataye juhoti pūrṇaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti

aṅgirasāṃ tvā devānāṃ vratenādadha iti brāhmaṇenādheyo ye vai devānāmaṅgirasaste brāhmaṇasya pratyenaso'gnirvāyurvāgbṛhaspatistato bandhurasya yajñastata āyano yato bandhurevāsya yajño yata āyanastata enaṃ pratīcchatīndrasya tvā marutvato vratenādadha iti rājanyenādheyo ye vai devānāṃ rājānaste rājanyasya pratyenasa indro varuṇo dhātā tvaṣṭā tato bandhurasya yajñastata āyano yato bandhurevāsya yajño yata āyanastata enaṃ pratīcchati manostvā grāmaṇyo vratenādadha iti vaiśyenādheyo maruto vai devānāṃ viśaste vaiśyasya pratyenasastato bandhurasya yajñastata āyano yato bandhurevāsya yajño yata āyanastata enaṃ pratīcchatīḍā vai manā āsīt sāsurānagnimādadhānānagacchat ta āhavanīyamagra ādadhatātha gārhapatyamathaudanapacanaṃ tānabravīdāptvā śriyaṃ pratyavārukṣan puṇyā bhaviṣyanti parā tu bhaviṣyantīti sā devānagnimādadhānānagacchat ta odanapacanamagra ādadhatātha gārhapatyamathāhavanīyaṃ tānabravīdāpañchriyaṃ vīmaṃ lokamacchindan puṇyā bhaviṣyanti prajā tveṣāṃ na bhaviṣyatīti seḍaiva manorādadhāt sābravīt tathā te'gnimādhāsyāmi yathā manuṣyā devānupa prajaniṣyanta iti sā gārhapatyamagra ādadhādathaudanapacanamathāhavanīyamanayorlokayorycavagṛhītyai // tato manuṣyā devānupa prājāyanta prajananāyaivamādheyo'tho anayoreva lokayorvyavagṛhītyai prajāpatirvai yadagre vyāharat sa satyameva vyāharadetadvāva sa trirvyāharadbhūrbhuvassvarityetadvai vācassatyaṃ yadeva vācassatyaṃ tenādhatte bhūṣṇu vai satyaṃ ya evaṃ vidvānetenādhatte bhavatyevāyaṃ vā aparo bhūrasau pūrvo bhuvo bhūrbhuvarityapara ādheyassatyasyānanugatyai bhūrbhuvassvariti pūrvastat purassarvamāpyate vāgvai devatāṃ niravadata niruditadevatā hi vai vāgatha tat sarvaṃ na satyaṃ yadvācā śapate yat prāśūrbhavati yā vai tāṃ vāgdevatāṃ niravadataiṣā vāva sā yadetā vyāhṛtaya etadvai vācassadevaṃ yadeva vācassadevaṃ tenādhatte'yaṃ vā aparo bhūrasau pūrvo bhuvo bhūrbhuvarityapara ādheya ubhā evainau sahādhatta eṣa hyetasya yoniretasmāddhyeṣo'dhisṛjyate'yaṃ vāvāgniryo'yamantaragni yo 'sau pūrvo'sā āditya eṣa yo'sā amuṣmādadhisṛjyate yad dvitīyaṃ jyotistadeva tadbhūrbhuvassvariti pūrva ādheya ubhā evainau sahādhatta eṣa hyetasya yoniretasmāddhyeṣo'dhi prahriyate yo'sā amuṣmādadhi prahriyate yat tṛtīyaṃ jyotistadeva tenāpyate'sau vāvaiṣa ādityaḥ pratyaṅṅādhīyate tasmādeṣa sarvāḥ prajāḥ pratyaṅṅagninā vai devā annamadanti pratyagvā annamadyate yat pratyaṅṅādhīyate'nnādyāya prāco vai devān prajāpatirasṛjatāpāco'surān so'surān brahmaṇāpānudatāgnirbrahma yat pratyaṅṅādhīyate bhrātṛvyasyāpanucyā imamardhamāgninā pariyantīmamardhamupacaranti devānāmevārdhaṃ pariyanti devānāmardhamupacarantīmāṃ diśamabhyāvṛtya juhotyetasyāṃ vai devā diśi yasyāmeva devā diśi tāṃ diśamabhyāvṛtya juhoti

agnirvai prāṅudetuṃ nākāmayata tamaśvenodavahanyatra pūrvamudavaham̐stat pūrvavāhaḥ pūrvavāṭtvamagnirvai prajāpatistasyāśvaścakṣuryadaśvaṃ puro nayanti svameva taccakṣuḥ paśyannanūdeti stomapurogā vai devā ebhyo lokebhyo'surān prāṇudanta stomādaśvassaṃbhūto yadaśvaṃ puro nayanti stomapurogā evaibhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ praṇudate'gniṃ vai jātaṃ rakṣām̐syadhūrvam̐stānyenamabhisamalabhanta tānyaśvenāpāhata yadaśvaṃ puro nayanti rakṣasāmapahatyā aśvo vai bhūtvā yajño manuṣyānatyakrāmat tametadatikrāmantaṃ manyante yadaśvamabhyāvartayanti yajñamevaitadyajamānamabhyavartayantyagnirvā aśvaṃ prāviśat kṛṣṇo bhūtvā so'trāgacchadyatraiṣa mṛgaśapha iva tasmādākramyo yadaśvamākramayati tamevāvarunddhe vāstu vā etadatho antarhitamiva tasmānnākramya indro vai yatīn sālāvṛkeyebhyaḥ prāyacchat teṣāmadyamānānām̐ syūmaraśmirṛṣiraśvaṃ prāviśat tasmādaśvassvam̐ śakṛdupajighrati kaścidṛṣiṃ cāgniṃ ca na nirāsthā३mityagniṃ vai vibhājaṃ nāśaknuvam̐stamaśvena vyabhajanyadaśvaṃ puro nayantyagnereva vibhaktyai/ yau vāva tā ṛṣiścāgniśca te evainaṃ taddevate vibhajato'śvo deyaḥ prājāpatyo vā aśvo yadaśvaṃ dadāti sarvā evāsya tena devatā abhīṣṭāḥ prītā bhavanti paramā vā eṣā dakṣiṇā yadaśvo yadaśvaṃ dadāti paryāptyai vahī deyo vahino vai paśavo bhuñjanti yajño'gnervahī bhunaktyenamagnirāhito hiraṇyaṃ deyam̐ satejastvāya śatamānaṃ vīraṃ vā eṣa janayati yo'gnimādhatte śatadāyo vīrastriṃśanmāne pūrvayorhaviṣordeye catvārim̐śanmānamuttame'bhikrāntyā abhikrāntena hi yajñasyardhnotyātmā vai haviḥ pavitram̐ hiraṇyam̐ sarveṣvaivainaṃ haviṣṣu punātyagnirvai varuṇānīrabhyakāmayata tasya tejaḥ parāpatttaddhiraṇyamabhavadyaddhiraṇyamupāsyati svenaivainaṃ tejasā samardhayati nopāsya punarādadhīta grasitamasya niṣkhidati śodhuko bhavatyagniṃ vai varuṇānīrabhyakāmayanta tāssamabhavadāpo varuṇānīryadagne reto'sicyata taddharitamabhavadyadapāṃ tadrajataṃ tasmāddharitarajatābhyāmubhayāhiraṇyo yadgarbhasya śamalaṃ taddurvarṇaṃ tasmādbrāhmaṇena durvarṇaṃ na bhartavyam̐ śamalam̐ hi taddhiraṇyamupāsyati svenaivainaṃ retasā samardhayati

saha vā imā agnestanva iyamodanapacano'ntarikṣaṃ gārhapatyo dyaurāhavanīyo yo vā asyaitā avyākṛtyādhatte na pāpmanā vyāvartate ghātako'sya rudraḥ paśūn bhavati yadetairupatiṣṭhate tā evāsyaitadvyākṛtya yathāyoni pratiṣṭhāpyādhatte vi pāpmanā vartate'ghātako'sya rudraḥ paśūn bhavati dyaurmahnāsīti mahānagnimādhāya bhavati bhūmirbhūmneti śvaśśvo bhūyān bhavati tasyāste devyadita upasthe'nnādamannādyāyānnapatyāyādadha ityannādamevaitamannādyāyānapatyāyādhatte'nnādyāyāgnimādhatte'ttyannaṃ ya evaṃ vidvānagnimādhatte// athaitāssarparājñyā ṛca iyaṃ vai sarparājñyannam̐ sārparājñamannādyāyāgnimādhatte'ttyannaṃ ya evaṃ vidvānagnimādhatte vasanto vā imāḥ prajā grīṣmāyoparuṇaddhi grīṣmo varṣābhyo varṣāśśarade śaraddhemantāya hemantaśśiśirāya śiśiramagnaye'gniryajamānāyānnādyāyāgnimādhatte'ttyannaṃ ya evaṃ vidvānagnimādhatte

niruptam̐ havirupasannamaprokṣitaṃ bhavatyatha madhvādhidevanamavokṣyākṣānnyupya juhoti niṣasāda dhṛtavrato varuṇaḥ pastyāsvā sāmrājyāya sukraturiti trirvai virāḍa vyakramata gārhapatyamāhavanīyaṃ madhyādhidevanaṃ virāja evainaṃ vikrāntamanuvikramayati pratyeva tiṣṭhati gacchati pratiṣṭhāṃ dharmadhṛtyā juhoti dharmadhṛtamevainaṃ karoti savitāraṃ dhārayitāraṃ gāṃ ghnanti tāṃ vidīvyante tāṃ sabhāsadbhya upaharanti tenāsya so'bhīṣṭaḥ prīto bhavati pra nūnaṃ brahmaṇaspatirityāmantraṇe juhoti mantravatyā vaiśvadevyā mantramevāsmai gṛhṇāti / tamabhisametya mantrayante // saha vai devāśca manuṣyāścaudanapacana āsam̐ste manuṣyā devānatyacaram̐stebhyo devā annaṃ pratyuhya gārhapatyamabhyudakrāmam̐stām̐stasminnanvāgaccham̐ste manuṣyā eva devānatyacaram̐stebhyo devāḥ paśūn pratyuhyāhavanīyamabhyudakrāmam̐stām̐stasminnanvāgaccham̐ste manuṣyā eva devānatyacaram̐stebhyo devā yajñaṃ pratyuhya sabhāmabhyudakrāmam̐stām̐stasyāmanvāgaccham̐ste manuṣyā eva devānatyacaram̐stebhyo devā virājaṃ pratyuhyāmantraṇamabhyudakrāmam̐stām̐stato nānuprācyavantaite vai devānām̐ saṃkramāśśreyām̐sam̐ śreyām̐saṃ lokamabhyutkrāmati ya evaṃ vedaitadvai devānām̐ satyamanabhijitaṃ yadāmantraṇaṃ tasmādāmantraṇam̐ su prātargacchet satyameva gacchati tasmādāmantraṇaṃ nāhuta eyāttasmādāmantraṇe nānṛtaṃ vadedvahnirvai nāmaudanapacana āsya vahnirjāyate ya evaṃ veda gṛhā gārhapatyo gṛhavān bhavati ya evaṃ veda dhiṣṇyā āhavanīya upainaṃ yajño namati ya evaṃ veda saprathā madhyādhidevanaṃ prathate prajayā paśubhirya evaṃ vedānāpta āmantraṇaṃ nainamāpnoti ya īpsati ya evaṃ veda

ajo deyassayonitvāya vāso deyam̐ sarvadevatyaṃ vāso devatānāmabhīṣṭyai vardhamānā dakṣiṇā deyā dakṣiṇāyā vai vṛddhiṃ yajamāno'nuvardhata upāharantī dakṣiṇā deyā dhenurvā upāharantyupa hyeṣā paya āharati nāsyāgnimādadhānasya kanīyo bhavati dhenurhotre deyāśiṣāmavaruddhyā anaḍvānadhvaryave vahnyeva yajñasyāvarunddhe ratho deyo devaratho vā eṣa prayujyate yadyajño manuṣyarathenaiva devarathamabhyātiṣṭhati mithunau gāvau deyau mithunasyāvaruddhyai ṣaḍ deyāḥ ṣaḍvā ṛtava ṛtuṣveva pratitiṣṭhati dvādaśa deyā dvādaśa māsāssaṃvatsarassaṃvatsarasyāptyai yadi dvādaśātipracyaveta caturviṃśatiṃ dadyāccaturvim̐śatyakṣarā gāyatrī gāyatrī yajñamukhaṃ gāyatrīmeva yajñamukhaṃ nātikrāmati trīṇi havīm̐ṣi bhavanti traya ime lokā imāneva lokānāpnoti trirvirāḍ vyakramata virāja evainaṃ vikrāntamanu vikramayati yat pavamānaṃ punātyevainaṃ tena yat pāvakamannaṃ vai pāvakamannamevāsmai tena prayacchati yacchucaye śucimevainaṃ medhyaṃ yajñiyaṃ tena karoti paśumānasāni prajāvānasāni tejasvyasānīti vā agnimādhatte prāṇo vai pavamānaḥ prāṇādadhi paśavaḥ prajāyante yadagnaye pavamānāya paśūnevāsmai tena prajanayatyāpo vai pāvakā adbhyaḥ prajāḥ prajāyante yadagnaye pāvakāya prajāmevāsmai tena prajanayatyasau vā ādityaśśucireṣa tejasaḥ pradātā yadagnaye śucaye'sā evāsmā ādityastejaḥ prayacchati devāśca vā asurāśca saṃyattā āsan so'gnirvijayamupayatsu tredhā tanvo vinyadhatta paśuṣu tṛtīyamapsu tṛtīyamamuṣminnāditye tṛtīyaṃ yadetāni havīṃṣi nirupyante tā evāsyaitat tanvassaṃbharati satanūrevaitat satejā ādhīyata ime vai lokā etāni havīṃṣi nānābarhim̐ṣi bhavantīmāneva lokānāpṛṇāti yannānābarhīm̐ṣi syurlokaṃ prajananāya nocchim̐ṣedūnaṃ vai prajā upaprajāyante samānabarhiṣī uttare kārye lokameva prajananāyakastamupaprajāyate vidma vā imaṃ lokaṃ vidmemaṃ nāmuṃ paśyāmo vā tu na vā tasmāt samānabarhiṣī uttare kārye paśavo vā etāni havīṃṣi ghṛtaṃ puroḍāśā rudro'gniryadamno'nunirvapedrudrāya paśūnapidadhyādapaśussyāt saṃvatsare'nunirupyam̐ saṃvatsareṇaivainam̐ śamayati śithilaṃ vā etadyajñasya kriyate'sayoni yat saṃvatsare'nunirvapatyamna evānunirupyamaśithilatvāya sayonitvāya

agnirvā imaṃ lokaṃ nopākāmayata yadasminnāmaṃ mām̐saṃ pacanti yat puruṣaṃ dahanti yat steyaṃ pacanti tadabhīmaṃ lokaṃ nopākāmayata sa yadimaṃ lokamupāvartata yā asya yajñiyāstanva āsam̐stābhirudakrāmat tā etāḥ pavamānā pāvakā śucistasya yā pavamānā tanūrāsīt paśūm̐stayā prāviśadyā pāvakāpastayā yā śuciramumādityaṃ tayā prāṇo vai pavamānaḥ prāṇena paśavo yatā yadagnaye pavamānāya paśūnevāsmai tena yacchatyeṣā vā asya sā tanūryayā paśūn prāviśadyadidaṃ ghṛte hute pratīvārcirujjvalatyeṣā vā asya sā tanūryayāpaḥ prāviśadyadidamapsu parīva dadṛśe yaddhastā avanijya snātvā śradiva dhatte ya evāpsvagnissa evainaṃ tat pāvayati sa svadayati yadagnaye pāvakāya sapaśumevainaṃ pāvayatyeṣā vā asya sā tanūryayāpaḥ prāviśadyadidaṃ ghṛte hute śoṇamivārcirujjvalatyeṣā vā asya sā tanūryayāmumādityaṃ prāviśadyadidamupariṣṭādvīva bhāti yajjyotiriva yadagnaye śucaya āvirbhūtyā eva ghoṣāyaiva ślokāyaiva ruca evaiṣā vā asya sā tanūryayāmumādityaṃ prāviśadyadidaṃ ghṛte hute suvarṇamivārcirujjvalati yadetāni havīm̐ṣi nirupyante tā evāsyaitat tanvassaṃbharati satanūrevaitat satejā ādhīyata ime vai lokā etāni havīṃṣi nānābarhīm̐ṣi bhavanti nānā hīme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

gāyatrīssaṃyājyā bhavanti gāyatro vā agnirgāyatracchandā āgneyametat kriyate yadagnyādheyamagnā evaitadagniḥ pratitiṣṭhanneti yadāgneyāni havīm̐ṣyagnināgnissamidhyata ityuttarayorhaviṣoranuvākyāṃ kuryāt tejasa āyatanāyorvaśī vai purūravasyāsīt sāntarvatī devān punaḥ parait so'do deveṣvāyurajāyata tāmanvāgacchat tāṃ punarayācata tāmasmai na punaradadustasmā āyuṃ prāyacchanneṣa āyurityagniṃ cokhyamukhāyām̐ samupyaitamādhatsva tena prajaniṣyasa iti sa vṛkṣasya śākhāyāmagnimāsajyāyunā grāmamabhyavet sa punaraimītyaidvṛkṣasyāgre'gniṃ jvalantam̐ so'cikedayaṃ vāva so'gniriti tasyāraṇī ādāyāgniṃ mathitvādhata tena prājāyata yadārohasyāraṇī bhavataḥ prajananāyādityai ghṛte carumamāvasyāyāṃ paśukāmo'nunirvapediyamaditirasyāmadhi paśavaḥ prajāyante yajñamukhamagnyādheyaṃ yajñamukhamevālabhya paśūnavarunddhe cātuṣprāśyo bhavatyācaturam̐ hīme paśavo dvandvaṃ mithunāste vīryakṛto'gnīṣomīyamekādaśakapālaṃ pūrṇamāse'nunirvapedāgneyo vai brāhmaṇo devatayā somarājā yajñamukhamagnyādheyaṃ yajñamukhamevākramya svārājyamupaiti // devān vai yajño nābhyanamatte'śrāmyanyajño no nābhinamatīti teṣāmagnīṣomā evāgre yajño'bhyanamatte'viduragnīṣomau vai no'gre yajño'bhyanām̐stayoryajñasyābhinatimicchāmahā iti te'bruvan yuvāṃ vai no'gre yajño'bhyanānyuvayorno'dhi yajño'bhinamatviti tā abruvatāṃ vāryaṃ vṛṇāvahā āvāmevāgra ājyabhāgau yajāniti tasmādagnīṣomā evāgra ājyabhāgau yajanti vāryavṛtam̐ hyenayoryadagnīṣomīyamanunirvapati yajñasyābhinatyā ato hi devānagre yajño'bhyanamadyadanyadanunirvepeddevatayā yajñamantardadhyānmithunaṃ vā agniśca somaśca somo retodhā agniḥ prajanayitāgnirvāvedaṃ sarvamāpa oṣadhayo vanaspatayastadeva soma etau vai no devānāṃ nediṣṭhametau hi paśyāmo yathā vā idaṃ manuṣyā upāsata evametaṃ devā upāsata te'cikayuruddhṛtena tvā anenābhijayemeti tamudaharanta tenābhyajayannabhijityā evaiṣa uddhriyate'gnirvai nirādhānādabibhennātidūra ādheyo nirādhānāya

agniṃ vai sṛṣṭamagnihotramanvasṛjyata tasmādagnimāhitamagnihotreṇānūddravantyāgneyī sāyamāhutissaurī prātaryadāgneyyā prātarjuhuyāt prajananaṃ purastāt pariharedayathāpūrvaṃ kuryāt pūrṇayā srucā manasā prajāpataye juhoti pūrṇaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti pūrṇo vai prajāpatissamṛddhibhirūno vyṛddhibhiḥ pūrṇaḥ puruṣaḥ kāmairūnassamṛddhibhiḥ pūrṇayaiva pūrṇāssamṛddhīravaruddha ānītā vā anyeṣāṃ devānām̐ smo'nānītā anyeṣām̐ sam̐sparśanānyeṣāṃ jīvāmassakāśenānyeṣāṃ pṛthivyā vātasyāpāṃ teṣāmānītāssmasteṣām̐ sam̐sparśena jīvāmo'gnessūryasya divasteṣāmanānītāssmasteṣām̐ sakāśena jīvāmastānevālabdha ta enamāneṣata śreyaso vrātasya bhavati nāsya manuṣyāḥ pāpavasīyasasyeśate ya evaṃ veda // yadātmanālabheta pramāyukassyādājyena cauṣadhībhiścālabhate'pramāyuko bhavatyānīto vā eṣa devānāṃ ya āhitāgniradantyasyānnaṃ pūrṇayā srucā juhoti pūrṇayāgnaye'lamakaralamasmai bhavatyoṣadhayaśca vai vanaspatayaśca divā samadadhusta ito'nyatsarvamabādhanta sa prajāpatiramanyateme vāvedamabhūvanniti so'gniṃ sṛṣṭvā tamādhatta tenainānnyabhāvayadbhrātṛvyasahano vāvaiṣa ādhīyate hutādyāyaiṣa vā ahutādyo'lamagnyādheyāya sannanāhitāgnirhutamevaitena svaditamatti

ādheyo'gnī३rnādheyā३ iti mīmām̐sante śvo'gnimādhāsyamānenā३ ityādheya evāyajño hyeṣa yo'nagnirajo baddhastāṃ rātrīṃ vasedagnitejasaṃ vā ajastadeva tamagnimādhatte kalmāṣassyāt sa hi sarvadevatyo yastam̐ śvo'gnimādhāsyan syāt saṃ tāṃ rātrīṃ vrataṃ carenna mām̐samaśnīyānna striyamupeyāt sarvo vai puruṣo'gnimānagnirasmādapakrāmedeṣa hyetasya yoniretasmāddhyeṣo'dhi sṛjyate yastamuddharati yo dakṣiṇo brahmavarcasāyaivaiṣa mathyate'tho agnibhyāmevainam̐ sayoniṃ karoti durgopastvaharaharasya mantheyuryata eva kutaścāharedeṣa vā asyānavaruddhā tanūstāmevāvarunddhe yatra dīpyamānaṃ parāpaśyet tata āhareddevatā vā etā āvirbhavanti ta evāvarunddhe bhṛjjanādāharedanankāmasyaiṣā vā asyānnādī tanūstāmevāvarunddhe // yo brāhmaṇo vā vaiśyo vā puṣṭo'sura iva syāt tasya gṛhādāharedyaiva sā puṣṭiryadannaṃ tadavarunddhe gṛhe tvasya tato nāśnīyāt trirudyacchate traya imeṃ loka imāneva lokānāpnoti yadudyacchata imaṃ tena lokamāpnoti yat prāṅudrvavatyantarikṣaṃ tena yadādadhātyamuṃ taina nādhāya punarudgṛhṇīyādapakramassa pāpīyān bhavati prāṇebhyo vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tāḥ prajāyanta tayā mātrayodgṛhṇīyāt prajananāya nātyudgṛhṇīyādagnirasya prāṇānuddahet pramīyeta nādho daghnuyādapakramassa pāpīyān bhavati

ahutādo vā etasya purā devā athaitaddhutāda upāvartate te'syorjāpakrāmantyūrjamevāvarunddhe tāneva bhāginaḥ karoti yajantyamuṣmiñjuhvatyasmin pacantyamuṣminnanantarayāyaitasyātho vaiśvānaratāyāmevainamupātiṣṭhipadye vai yajñenāyajantārnuaiśavam̐ste na vai su viduriva manuṣyā yajñaṃ tasmānna sarva ivardhnoti dakṣiṇāvadbhyām̐ ha sma vai purā darśapūrṇamāsābhyāṃ yajante ya eṣa odanaḥ pacyate dakṣiṇāmevaitāṃ dadāti yajñasyaryādhs iṣṭī vā etena yadyajate ya eṣa odanaḥ pacyate tena pūrtyeṣa vāveṣṭāpūrtī ya etaṃ pacati // prajāpatirvai devebhyo bhāgadheyāni vyādiśadyajñameva so'manyatātmānamantaragāmiti sa etamodanamapaśyattamātmane bhāgamakalpayat prajāpatervā eṣa bhāgo mahāntamaparimitaṃ pacedaparimitaḥ prajāpatiḥ prajāpatimevāpnoti devāśca vā asurāścāspardhanta te devāḥ prajāpatimevābhyayajantānyo'nyasyāsannasurā ajuhavuste devā etamodanamapacam̐staṃ prajāpataye bhāgamanuniravapam̐staṃ bhāgaṃ paśyan prajāpatirdevānupāvartata tato devā abhavan parāsurā abhavan ya evaṃ vidvānanvāhāryamāharati bhavatyātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavatīḍyā vā anye devāssaparyeṇyā anye devā īḍyā brāhmaṇāssaparyeṇyā yajñenaiveḍyān prīṇātyanvāhāryeṇa saparyeṇyām̐stasyobhaye prītā yajñe bhavanti prajāpatebhāgo'syūrjasvān payasvānakṣito'syakṣityai tvākṣito nāmāsi mā me kṣeṣṭhāḥ prāṇāpānau me pāhi samānavyānau me pāhyudānarūpe me pāhyūrgasyūrjaṃ mayi dhehyā mā gamyā iti prajāpatimeva samakṣamṛdhnoti

punarādheya ādhīyate devānāṃ jyotiṣā saha / agne sahasramābhara rūpaṃ rūpaṃ vayo vayaḥ // yatte manyuparoptasya pṛthivīmanudadhvase / ādityā viśve taddevā vasavaḥ punarābharan // yatte kruddhaḥ parovapa manyunā yadavartyā / sukalpamagne tat tava punastvoddīpayāmasi // punastvādityā rudrā vasavassamindhatāṃ punarbrahmāṇo vasudhītamagne /
ihaiva dhehyadhi dakṣamugramaśvāvadgomadyavamat suvīryam //
punastvā mitrāvaruṇau punarindraḥ punarbhagaḥ //
punastvā viśve devā brāhmaṇā udadīdipan /
punarūrjā nivartasva punaragna iṣāyuṣā / punarnaḥ pāhyam̐hasaḥ //
saha rayyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā / viśvapsnyā viśvataspari // ketassuketassaketaste na ādityā juṣāṇā asya haviṣo vyantu svāhā salilassaligassagaraste na ādityā juṣāṇā asya haviṣo vyantu svāhā divo jyote vivasva āditya te no devā deveṣu satyāṃ devahūtimāsuvadhvamādityebhyassvāhā

agnervai bhāgaḥ punarādheyaṃ taṃ bhāgaṃ prepsan vyardhayati yadyādhāya manyeta vyṛdhyate'syā iti punarādadhīta yaṃ bhāgaṃ prepsan vyardhayati taṃ prāpyārdhayatyeva sarvamāgneyaṃ kriyate yat kiṃca sarvamagnaye bhāgaṃ prādāt sarvāmṛddhimṛdhnoti na saṃbhṛtyāssaṃbhārā ityāhurna yajuṣkāryamiti saṃbhṛtasaṃbhāro hyeṣa kṛtayajustat tanna sūryam̐ṣrā saṃbhṛtyā eva saṃbhārāḥ kāryaṃ yajuḥ punarutsyūtaṃ vāso deyaṃ punarutsṛṣṭo'naḍvān punarniṣkṛto rathaetāni vai punarādheyasya rūpāṇi rūpairevainat samardhayatyagnirvā utsīdannapa oṣadhīranūtsīdatyāpa etā oṣadhayo yaddarbhā yaddarbhā upolapā bhavantyadbhya evainamoṣadhībhyo'dhyavarunddhe / devāśca vā asurāśca saṃyattā āsam̐ste devā vijayamupayanto'gnau priyāstanvassaṃnyadadhata yadi jayememā upāvartemahi yadi no jayeyurimā abhyupadhāvemeti te'bhijityānvaicchan sarveṣāṃ nassaheti so'gnirabravīdyo mā maddevatyamādadhātai sa etābhistanūbhissaṃbhavāditi taṃ devā ādadhata ta etābhistanūbhissamabhavannetābhireva tanūbhissaṃbhavati ya evaṃ vidvānetamādhatte tvaṣṭā paśukāma ādhatta ta ime tvāṣṭrāḥ paśavastenarddhā manuḥ puṣṭikāma ādhatta sa imān poṣānapuṣyattenarddhāḥ prajāpatiḥ prajākāma ādhatta tā imāḥ prājāpatyāḥ prajāḥ prājāyanta tenarddhā yo vai tamādhatta sa tena vasunā samabhavat tasmāt punarvasustasmāt punarvasā ādheya ārdhnodvai sa yastamādhatta tasmādanurādhāstasmādanurādheṣvādheyaḥ

gharmaṃ na sāmantapatā suvṛktibhirjuṣṭaṃ girvaṇase bṛhat //
āmāsu pakvamairaya ā sūryaṃ rohayo divi //
ā yasmin sapta vāsavā rohanti pūrvyāruhaḥ //
ṛṣirha dīrghaśruttama īndrasya gharmo atithiḥ //
indriyāṇi śatakrato yā te janeṣu pañcasu / indra tāni ta āvṛṇe //
anu te dāyi maha indriyāya satra te viśvamanu vṛtrahatye /
anu kṣatramanu saho yajatendra devebhiranu te nṛṣahye //
indramidgāthino bṛhadindramarkebhirarkiṇaḥ / indraṃ vāṇīranūṣata //
evedindraṃ vṛṣaṇaṃ vajrabāhuṃ vasiṣṭhāso abhyarcantyarkaiḥ /
sa nasstuto vīravaddhātu gomadyūyaṃ pāta svastibhissadā naḥ //
saṃ yatta indra manyavassaṃ cakrāṇi dadhanvire / adha tve adha sūrye //
ā te maha indrotyugra saṃmanyavo yat samaranta senāḥ /
patāti didyunnaryasya bāhvormā te mano viṣvadryagvicārīt //
sthiraṃ manaścakṛṣe jāta indra veṣīdeko yudhaye bhūyasaścit //
aśmānaṃ cicchavasā didyuto vi vido gavāmūrvamusriyāṇām //
yo jāta evaṃ prathamo manasvān devo devān kratunā paryabhūṣat /
yasya śuṣmādrodasī abhyasetāṃ nṛmṇasya mahnā sa janāsa indraḥ //
indrassutrāmā svavām̐ avobhissumṛḍīko bhavatu viśvavedāḥ //
bādhatāṃ dveṣo abhayaṃ kṛṇotu suvīryasya patayassyāma //
tasya vayam̐ sumatau yajñiyasyāpi bhadre saumanase syāma //
sa sutrāmā scavām̐ indro asme ārāccid dveṣassanutaryuyotu //
am̐homuce prabharemā manīṣāṃ bhūyiṣṭhadāvne sumatimāvṛṇānāḥ //
idamindra prati havyaṃ juṣasva satyāssantu yajamānasya kāmāḥ /
viveṣa yanmā dhiṣaṇā jajāna stavai purā pāryādindramahnaḥ /
am̐haso yatra pīparadyathā no nāveva yāntamubhaye havante //
anavaste rathamaśvāya takṣan tvaṣṭā vajraṃ puruhūta dyumantam /
brahmāṇa indraṃ mahayanto arkairavardhayannahaye hantavā u //
vṛṣṇe yat te vṛṣaṇo arkamarcānindra grāvāṇo aditissajoṣāḥ /
anaśvāso ye pavayo'rathā indreṣitā abhyavartanta dasyūn /
anu tvāhighne adha deva devā madanviśve kavitamaṃ kavīnām /
karo yatra varivo bādhitāya dive janāya tanve gṛṇānaḥ //
anu dyāvāpṛthivī tat ta ojo'martyā jihata indra devāḥ //
kṛṣvā kṛtno akṛta yat te astyukthaṃ navīyo janayasva yajñaiḥ //
abhi prabhara dhṛṣatā dhṛṣanmanaśśravāścitte asadbṛhat //
arṣantvāpo javasā vi mātaro heno vṛtraṃ jayā svaḥ //
asmā idu prabharā tūtujāno vṛtrāya vajramīśānaḥ kiyedhāḥ /
gorna parva viradā tiraśceṣyannarṇām̐syapāṃ caradhyai //
uta buvantu jantava udagnirvṛtrahājani / dhanaṃjayo raṇe raṇe //
mamāgne varcaḥ //
indra kṣatramabhi vāmamojo'jāyathā vṛṣabha carṣaṇīnām //
apānudo janamamitrayantamuruṃ devebhyo akṛṇoru lokam //
mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ parāvata ājaganthā parasyāḥ /
sṛkam̐ sam̐śāya pavimindra tigmaṃ vi śatrūn tāḍhi vi mṛdho nudasva

revatīrnassadhamāda indre santu tuvivājāḥ / kṣumanto yābhirmadema //
tā asya namasā sahassaparyanti pracetasaḥ //
vratānyasya saścire purūṇi pūrvacittaye vasvīranu svarājyam //
indrāṇī patyā sujitaṃ jigāyodam̐śena patividye bibheda //
trim̐śadyasyā jaghanaṃ yojanānyupastha indram̐ sthaviraṃ bibharti //
senā ha nāma pṛthivī dhanaṃjayā viśvavyacā aditissūryatvak /
indrāṇī prāsahā saṃjayantī mayi puṣṭiṃ puṣṭipatnī dadhātu //
indrāṇīmāsu nāriṣu supatnīmahamaśravam //
nahyasyā aparaṃ cana jarasā marate patirviśvasmādindra uttaraḥ //
nāhamindrāṇi rāraṇa sakhyurvṛṣākaperṛte /
yasyedamapyam̐ haviḥ priyaṃ deveṣu gacchati viśvasmādindra uttaraḥ //
prācyāṃ diśi tvamindrāsi rājotodīcyāṃ vṛtrahan vṛtrahāsi /
yatra yanti sravatyastajjitaṃ te dakṣiṇato vṛṣabha havya edhi ///
asyedeva praririce mahitvaṃ divaḥ pṛthivyāḥ paryantarikṣāt /
svarāḍindro dama ā viśvagūrtasvariramatro vavakṣe raṇāya //
tvamindrāsyadhirājastvaṃ bhavādhipatirjanānām /
daivīrviśastvamutā virājaujasvat kṣatramajaraṃ te astu //
hiraṇyagarbho yaḥ prāṇataḥ //
somāpūṣaṇā jananā rayīṇāṃ jananā divo jananā pṛthivyāḥ /
jātau viśvasya bhuvanasya gopau devā akṛṇvannamṛtasya nābhim //
imau devau jāyamānau juṣantemau tamām̐si gūhatāmajuṣṭā /
ābhyāmindraḥ pakvamāmāsvantassomāpūṣabhyāṃ janadusriyāsu ///
priyā vo nāma huve turāṇām / ā yat tṛpanmaruto vāvaśānāḥ //
śriyase kaṃ bhānubhissaṃmimikṣire te raśmibhista ṛkvabhissukhādayaḥ /
te vāśīmanta iṣmiṇo abhīravo vidre priyasya marutasya dhāmnaḥ //
indraṃ vo viśvataspari havāmahe janebhyaḥ / asmakamastu kevalaḥ //
ā no viśvābhirūtibhissajoṣā brahma juṣāṇo haryaśva yāhi //
varīvṛjatsthavirebhissuśiprāsme dadhadvṛṣaṇam̐ śuṣmamindra //
maruto yaddha vo divassumnāyanto havāmahe / ā tū na upagantana /
yūyamasmānnayata vasyo acchā niram̐hatibhyo maruto gṛṇānāḥ //
juṣadhvaṃ no havyadātiṃ yajatrā vayam̐ syāma patayo rayīṇām //
sa yudhmassatvā khajakṛt samadvā tuvimrakṣo nadanumām̐ ṛjīṣī /
bṛhadreṇuścyavano mānuṣīṇāmekaḥ kṛṣṭīnāmabhavat sahāvā //
saṃ yaddhananta manyubhirjanāsaśśūrā yahvīṣvoṣadhīṣu vikṣu //
adha smā no maruto rudriyāsastrātāro bhūta pṛtanāsvaryaḥ /
endra sānasiṃ rayiṃ sajitvānam̐ sadāsaham / varṣiṣṭhamūtaye bhara //
svastaye vājibhiśca praṇetassaṃ yanmahīriṣa āsatsi pūrvīḥ /
rāyo vantāro bṛhatassyāmāsme astu bhaga indra prajāvān /
yā vaśśarma śaśamānāya santi tridhātūni dāśuṣe yacchatādhi /
asmabhyaṃ tāni maruto viyanta rayiṃ no dhatta vṛṣaṇassuvīram

iti śrīyajuṣi kāṭhake carakaśākhāyāmiṭhimikāyāṃ diśasthānakaṃ nāmāṣṭamaṃ sthānakaṃ saṃpūrṇam