કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p8

શ્રીકાશ્યપસંહિતા।વૃદ્ધજીવકીયં તન્ત્રમ્
કૌમારભૃત્યમ્
સૂત્રસ્થાનમ્
કિંવા લેહયિતવ્યં ચ કિંવા લેહિતલક્ષણમ્
અતિલેહિતદોષાઃ કે કે ચ દોષા અલેહિતે
મન્દીલીઢસ્ય કિં રૂપં ગુડદોષાશ્ચ તત્ર કે
કે લેહનોદ્ભવા રોગાઃ કશ્ચ તેષામુપક્રમઃ
એતન્મે ભગવન્ સર્વં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ
સુખં દુઃખં હિ બાલાનાં દૃશ્યતે લેહનાશ્રયમ્
ઇતિ પૃષ્ટો મહાભાગઃ કશ્યપો લોકપૂજિતઃ
પ્રશ્નં પ્રોવાચ નિખિલં પ્રજાનાં હિતકામ્યયા
યદન્નપાનં પ્રાયેણ ગર્ભિણી સ્ત્રી નિષેવતે
રસો નિર્વર્તતે તાદૃક્ ત્રિધા ચાસ્યાઃ પ્રવર્તતે
માતૃપુષ્ટ્યર્થમેકાંશો દ્વિતીયો ગર્ભપુષ્ટયે
તૃતીયઃ સ્તનપુષ્ટ્યર્થં નાર્યા ગર્ભસ્તુ પુષ્યતિ
તાદૃક્પ્રકૃતયસ્તસ્માદ્ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ દેહિનઃ
વાતપિત્તકફસ્થૂણાસ્તિસ્રઃ પ્રકૃતયશ્ચ તાઃ
વાતિકાઃ પૈત્તિકાઃ કેચિત્ કફિનશ્ચૈવ દેહિનઃ
દ્વન્દ્વપ્રકૃતયશ્ચાન્યે સમસ્થૂણાસ્તથાઽપરે
અરોગાસ્તુ સમસ્થૂણા વાતિકાદ્યાઃ સદાતુરાઃ
એતાઃ પ્રકૃતયઃ પ્રોક્તા દેહિનાં વૃદ્ધજીવક
એતા આશ્રિત્ય તત્ત્વજ્ઞો ભેષજાન્યુપકલ્પયેત્
ય એતા વેદ તત્ત્વેન ન સ મુહ્યતિ ભેષજે
વિલઙ્ગફલમાત્રં તુ જાતમાત્રસ્ય દેહિનઃ
ભેષજં મધુસર્પિર્ભ્યાં મતિમાનુપકલ્પયેત્
વર્ધમાનસ્ય તુ શિશોર્માસે માસે વિવર્ધયેત્
અથામલકમાત્રં તુ પરં વિદ્વાન્ન વર્ધયેત્
અક્ષીરા જનની યેષામલ્પક્ષીરાઽપિ વા ભવેત્
દુષ્ટક્ષીરા પ્રસૂતા યા ધાત્રી વા યસ્ય તાદૃશી
દુષ્પ્રજાતાભૃશવ્યાધિપીડિતાયાશ્ચ યે સુતાઃ
વાતિકાઃ પૈત્તિકા યે ચ યે ચ સ્યુઃ કફવર્જિતાઃ
સ્તન્યેન યે ન તૃપ્યન્તિ પીત્વા પીત્વા રુદન્તિ ચ
અનિદ્રા નિશિ યે ચ સ્યુર્યે ચ બાલા મહાશનાઃ
અલ્પમૂત્રપુરીષાશ્ચ બાલા દીપ્તાગ્નયશ્ચ યે
નિરામયાશ્ચ તનવો મૃદ્વઙ્ગા યે ચ કર્શિતાઃ
વર્ચઃકર્મ ન કુર્વન્તિ બાલા યે ચ ત્ર્યહાત્ પરમ્
એવંવિધાઞ્છિશૂનાહ લેહયેદિતિ કશ્યપઃ
--- ચ મન્દાગ્નિજઠરો જનઃ
નિદ્રાલુર્બહુવિણ્મૂત્રઃ સ્વલ્પો યો દૃઢગાત્રકઃ
કલ્યાણમાતૃકોઽજીર્ણી ગુરુસ્તન્યોપસેવિતા
સુતઃ સર્વરસાશિન્યા ઊર્ધ્વજત્રુરુજાન્વિતઃ
આમે જ્વરેઽતિસારે ચ કામલાશોથપાણ્ડુષુ
હૃદ્રોગશ્વાસકાસેષુ ગુદબસ્ત્યુદરામયે
આનાહે ગણ્ડવૈસર્પે છર્દ્યરોચકયો
---- હે સર્વગ્રહેષુ ચ
ન લેહયેદલસકે નાહન્યહનિ નાશિતમ્
ન દુર્દિનપુરોવાતે નાસાત્મ્યં નાતિમાત્રયા
સેવિતાન્યન્નપાનાનિ ગર્ભિણ્યા યાન્યભ ---
તાનિ સાત્મ્યાનિ બાલસ્ય તસ્માત્તાન્યુપચારયેત્
દેશકાલાગ્નિમાત્રાણાં ન ચ કુર્યાદ્વ્યતિક્રમમ્
દ્રવ્યાણાં લેહનીયાનાં વિધિશ્ચૈવોપદેક્ષ્યતે
વિઘૃષ્ય ધૌતે દૃષદિ પ્રાઙ્મુખી લઘુનાઽમ્બુના
આમથ્ય મધુસર્પિર્ભ્યાં લેહયેત્ કનકં શિશુમ્
સુવર્ણપ્રાશનં હ્યેતન્મેધાગ્નિબલવર્ધનમ્
આયુષ્યં મઙ્ગલં પુણ્યં વૃષ્યં વર્ણ્યં ગ્રહાપહમ્
માસાત્ પરમમેધાવી વ્યાધિભિર્ન ચ ધૃષ્યતે
ષડ્ભિર્માસૈઃ શ્રુતધરઃ સુવર્ણપ્રાશનાદ્ભવેત્
બ્રાહ્મી મણ્ડૂકપર્ણી ચ ત્રિફલા ચિત્રકો વચા
શતપુષ્પાશતાવર્યૌ દન્તી નાગબલા ત્રિવૃત્
એકૈકં મધુસર્પિર્ભ્યાં મેધાજનનમભ્યસેત્
કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં મેધ્યં બ્રાહ્મીઘૃતં તથા
સમઙ્ગા ત્રિફલા બ્રાહ્મી દ્વે બલે ચિત્રકસ્તથા
મધુ સર્પિરિતિ પ્રાશ્યં મેધાયુર્બલવૃદ્ધયે
કુષ્ઠં વટાઙ્કુરા ગૌરી પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલા વચા
સસૈન્ધવૈર્ઘૃતં પક્વં મેધાજનનમુત્તમમ્
બ્રાહ્મી સિદ્ધાર્થકાઃ કુષ્ઠં સૈન્ધવં સારિવા વચા
પિપ્પલ્યશ્ચેતિ તૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં નામ્નાઽભયં સ્મૃતમ્
ન પિશાચા ન રક્ષાંસિ ન યક્ષા ન ચ માતરઃ
પ્રબાધન્તે કુમારં તં યઃ પ્રાશ્નીયાદિદં ઘૃતમ્
ખદિરઃ પૃશ્નિપર્ણી ચ સ્યતૃ સૈન્ધવં બલે
કેવુકેતિ કષાયઃ સ્યાત્ પાદશિષ્ટો જલાઢકે
અર્ધપ્રસ્થં પચેદત્ર તુલ્યક્ષીરં ઘૃતસ્ય તુ
ઘૃતં સંવર્ધનં નામ લેહ્યં મધુયુતં સદા
નિર્વ્યાધિર્વર્ધતે શીઘ્રં સંસર્પત્યાશુ ગચ્છતિ
પઙ્ગુમૂકાશ્રુતિજડા યુજ્યન્તે ચાશુ કર્મભિઃ
સ્વરસસ્યાઢકે બ્રાહ્મ્યા ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્
સવત્સાઽજાગોપયસામાઢકાઢકમાવપેત્
ત્રિફલાંઽશુમતી દ્રાક્ષા વચા કુષ્ઠં હરેણવઃ
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરમ્
ત્વક્પત્રબાલકોશીરચન્દનોત્પલપદ્મકમ્
શતાવરી નાગબલા દન્તી પાઠા પ્રિયઙ્ગુકા
દેવદારુ હરિદ્રે દ્વે જીવનીયશ્ચ યો ગણઃ
વિડઙ્ગો ગુગ્ગુલુર્જાતિઃ
એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ
--- શકુની કટુતિક્તકે
સ્કન્દષષ્ઠીગ્રહૌ જ્ઞેયૌ વ્યાપન્ને સાન્નિપાતિકે
પૂતના સ્વાદુકટુકે શેષાઃ સંસૃષ્ટદોષજાઃ
બહુવિણ્મૂત્રતા સ્વાદૌ કષાયે મૂત્રવિડ્ગ્રહઃ
તૈલવર્ણે બલી તુલ્યા ઘૃતવર્ણે મહાધનઃ
યશસ્વી ધૂમવર્ણે તુ શુદ્ધે સર્વગુણોદિતઃ
તસ્માત્ સંશોધનપરા નિત્યં ધાત્રી પ્રશસ્યતે
કષાયપાનૈર્વમનૈર્વિરેકૈઃ પથ્યભોજનૈઃ
વાજીકરણસિદ્ધૈશ્ચ સ્નેહૈઃ ક્ષીરં વિશુધ્યતિ
ત્રિફલા સત્રિકટુકા પાઠા મધુરસા વચા
કોલચૂર્ણં ત્વચો જમ્બ્વા દેવદારુ ચ પેષિતમ્
સર્ષપપ્રસૃતોન્મિશ્રં પાતવ્યં ક્ષૌદ્રસંયુતમ્
એતત્ સ્તન્યસ્ય દુષ્ટસ્ય શ્રેષ્ઠં શોધનમુચ્યતે
શૃઙ્ગવેરપટોલાભ્યાં પિપ્પલીચૂર્ણચૂર્ણિતમ્
યૂષપથ્યં વિદધ્યાચ્ચ હ્યન્નપાનં ચ યલ્લઘુ
ધાતકીપુષ્પમેલા ચ સમઙ્ગી મરિચાનિ ચ
જમ્બૂત્વચં સમધુકં ક્ષીરશોધનમુત્તમમ્
નાડિકા સગુડા સિદ્ધા હિઙ્ગુજાતિસુસંસ્કૃતા
ક્ષીરં માંસરસો મદ્યં ક્ષીરવર્ધનમુત્તમમ્
વાજીકરણસિદ્ધં વા ક્ષીરં ક્ષીરવિવર્ધનમ્
ઘૃતતૈલોપસેવા ચ બસ્તયશ્ચ પયસ્કરાઃ
પાઠા મહૌષધં દારુ મૂર્વામુસ્તકવત્સકાઃ
સારિવારિષ્ટકટુકાઃ કૈરાતં ત્રિફલા વચા
ગુડૂચી મધુકં દ્રાક્ષા દશમૂલં સદીપનમ્
રક્ષોઘ્નશ્ચ પટોલશ્ચ ગણઃ ક્ષીરવિશોધનઃ
લાભતઃ ક્વથિતસ્તેષાં કષાયઃ સ તુ સેવિતઃ
ક્ષીરં શોધયતિ ક્ષિપ્રં ચિરવ્યાપન્નમપ્યુત
સક્ષૌદ્રઃ કફસંસૃષ્ટે સઘૃતઃ શેષયોર્ભવેત્
નેત્યેકે શ્લેષ્મણઃ સ્થાનાત્ ક્ષીરં હિ કફસંભવમ્
મસૂરાઃ ષષ્ટિકા મુદ્ગાઃ કુલત્થાઃ શાલયો ઘૃતમ્
ગવ્યમાજં પયઃ કાલે લવણં ચાપ્યનૌદ્ભિદમ્
આહારવિધિરુદ્દિષ્ટઃ સ્તન્યશોધનકાલિકઃ
ગુર્વન્નસ્નેહમાંસાનિ દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્
શોધનાદ્વા સ્વભાવાદ્વા યસ્યાઃ ક્ષીરં વિશુષ્યતિ
તસ્યાઃ ક્ષીરપ્રજનને પ્રયતેત વિચક્ષણઃ
મધુરાણ્યન્નપાનાનિ દ્રવાણિ લવણાનિ ચ
મદ્યાનિ સીધુવર્જ્યાનિ શાકં સિદ્ધાર્થકાદૃતે
વરાહમહિષાદૂર્ધ્વં માંસાનાં ચ રસો હિતઃ
લશુનાનાં પલાણ્ડૂનાં સેવનં શયનં સુખમ્
ક્રોધાધ્વભયશોકાનામાયાસાનાં ચ વર્જનમ્
અ---યા ભવતિ વત્સ ઇતિ ક્ષીરવિવર્ધનમ્
વટાદીનાં ચ વૃક્ષાણાં ક્ષીરિકાયાશ્ચ વલ્કલમ્
પાક્યઃ કષાયઃ ક્વથિતઃ ક્ષીરં તેન પુનઃ શૃતમ્
પાક્યં ગુડવિડોપેતં સઘૃતં શાલિમાશયેત્
અપિ શુષ્કસ્તનીનાં તત્ ક્ષીરોપજનનં પરમ્
શાલિષષ્ટિકદર્ભાણાં કુશગુન્દ્રેત્કટસ્ય ચ
સારિવાવીરણેક્ષૂણાં મૂલાનિ કુશકાશયોઃ
પેયાનિ પૂર્વકલ્પેન શ્રેષ્ઠં ક્ષીરવિવર્ધનમ્
સ્વભાવનષ્ટે શુષ્કે વા દુષ્ટે સાધ્વીક્ષિતે હિતમ્
અવ્યાહતબલાઙ્ગાયુરરોગો વર્ધતે સુખમ્
શિશુધાત્ર્યોરનાપત્તિઃ શુદ્ધક્ષીરસ્ય લક્ષણમ્
સંભવન્તિ મહારોગા અશુદ્ધક્ષીરસેવનાત્
તેષામેવોપશાન્તિસ્તુ શુદ્ધક્ષીરનિષેવણાત્
તૃણં કીટં તુષં શૂકં મક્ષિકાઙ્ગમલાષ્ટકમ્
કેશોર્ણાસ્થ્યાદિકં વિદ્યાદ્વજ્રમિત્યુપચારતઃ
સહાન્નપાનેન યદા ધાત્રી વજ્રં સમશ્નુતે
પચ્યમાનેન પાકેન હ્યનન્નત્વાન્ન પચ્યતે
અપચ્યમાનં વિક્લિન્નં વાયુના સમુદીરિતમ્
રસેન સહ સંપૃક્તં યાતિ સ્તન્યવહાઃ સિરાઃ
સર્વસ્રોતાંસિ હિ સ્ત્રીણાં વિવૃતાનિ વિશેષતઃ
તત્ પયોધરમાસાદ્ય ક્ષિપ્રં વિકુરુતે સ્ત્રિયાઃ
રૂપાણિ પીતવજ્રાયાઃ પ્રવક્ષ્યામ્યત ઉત્તરમ્
અજીર્ણમરતિર્ગ્લાનિરનિમિત્તં વ્યથાઽરુચિઃ
પર્વભેદોઽઙ્ગમર્દશ્ચ શિરોરુગ્ ક્ષવથુગ્રહઃ
કફોત્ક્લેદો જ્વરસ્તૃષ્ણા વિડ્ભેદો મૂત્રસંગ્રહઃ
સ્તમ્ભઃ સ્રાવશ્ચ કુચયોઃ સિરાજાલેન સંતતઃ
શોથશૂલરુજાદાહૈઃ સ્તનઃ સ્પ્રષ્ટું ન શક્યતે
સ્તનકીલકમિત્યાહુર્ભિષજસ્તં વિચક્ષણાઃ

કીલવત્ કઠિનોઽઙ્ગેષુ બાધમાનો હિ તિષ્ઠતિ
એષ પિત્તાત્મના શીઘ્રં પાકં ભેદં ચ ગચ્છતિ
કફાચ્ચિરં ક્લેશયતિ વાતાદાશુ નિવર્તતે
શાખાશિરોભિસ્તુ યદિ વિમાર્ગાન્ન પ્રપદ્યતે
અકૃષ્યમાણં બાલેન ક્ષિપ્રં નિર્ધાવતિ સ્તનાત્
નિર્દુહ્યમાનમુત્પીડાદ્વજ્રં સક્ષીરશોણિતમ્
અથવાઽભ્યેતિ સહસા પ્રત્યક્ષં ચોપલભ્યતે
ઘૃતપાનં પ્રથમતઃ શસ્યતે સ્તનકીલકે
સ્રોતાંસિ માર્દવં સ્નેહાદ્યાન્તિ વજ્રં ચ ચ્યાવ્યતે
નિર્દોહો મર્દનં યુક્ત્યા પાયનં ચ ગલેન ચ
શીતાઃ સેકાઃ પ્રલેપાશ્ચ વિરેકઃ પથ્યભોજનમ્
સ્રાવણં ચાવિદગ્ધસ્ય દોષદેહવ્યપેક્ષયા
સ્ય પાટનં કુર્યાન્મૃજાં વિદ્રધિવચ્ચ તત્
પરવદ્ધિતભોક્ત્રી ચ પરાલાલિતતર્પણા
પરવેશ્મરતા ધાત્રી મુચ્યતે સ્તનકીલકાત્
દર્શનીયૌ સ્તનૌ પીનૌ સુજાતૌ સંહતૌ સમૌ
સુકરૌ પર્યકીલૌ ચ દૃષ્ટ્વા ત્વીક્ષન્તિ દુર્હૃદઃ
તતો રુજામવાપ્નોતિ કાર્યં તન્ત્રાવચારણમ્
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
પરિહૃત્યામમાંસં તુ નિશિ નેયં ચતુષ્પથમ્
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તથ્યમૃષિપત્ન્યઃ પ્રહર્ષિતાઃ
પ્રશશંસુર્મહાત્માનં કશ્યપં લોકપૂજિતમ્
ઇતિ ક્ષીરોત્પત્તિર્નામાધ્યાય ઊનવિંશતિતમઃ

વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતો દન્તજન્મિકમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

અથ ખલુ ભગવન્ દેહિનાં જાતાનામભિવર્ધમાનાનાં કતિષુ માસેષુ દન્તાં નિષિચ્યન્તે નિષિક્તાશ્ચ કિયતા કાલેન મૂર્તીભવન્તિ મૂર્તીભૂતાશ્ચ કદોદ્ભિદ્યન્તે કાનિ ચૈષાં પૂર્વરૂપાણિ કે ચોપદ્રવાઃ કશ્ચૈષામુપક્રમઃ કિઞ્ચ દન્તજન્મ પ્રશસ્તમપ્રશસ્તં ચ કિં કસ્માચ્ચ સ્વમઙ્ગમભિવર્ધમાનં પ્રાણસંશયાય ભવતિ કિયન્તશ્ચ દન્તાઃ કતિચૈષાં દ્વિજાઃ કિયતા ચ
કાલેન પતન્તિ પતિતા વા જાયન્તે દન્તસંપદસંપચ્ચ કીદૃશીતિ

અથોવાચ ભગવાન્ કશ્યપઃ -- ઇહ ખલુ નૃણાં દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ તત્રાષ્ટૌ સકૃજ્જાતાઃ સ્વરૂઢદન્તા ભવન્તિ અતઃ શેષા દ્વિજાઃ । યાવત્સ્વેવ ચ માસેષુ દન્તા નિષિચ્યન્તે તાવત્સ્વહઃ સૂદ્ભિદ્યન્તે । યાવત્સ્વેવ ચ માસેષુ જાતસ્ય સત ઉદ્ભિદ્યન્તે તાવત્સ્વેવ ચ વર્ષેષુ પતિતાઃ પુનરુદ્ભિદ્યન્તે । તત્ર મધ્યે દ્વાવુત્તરૌ રાજદન્તસંજ્ઞૌ ભવતઃ તૌ પવિત્રૌ તસ્માત્તાભ્યાં ખણ્ડે ન શ્રાદ્ધમર્હતિ અપપિત્રો હિ સઃ । તયોરુભયતઃ પાર્શ્વયોરપિ વસ્તૌ તયોરપિ દંષ્ટ્રે શેષાઃ સ્વરૂઢા હાનવ્યા ઇતિ ચોચ્યન્તે
તથાઽધસ્તાત્

તત્ર કુમારીણામાશુતરમલ્પાબાધકરં ચ દન્તજન્મ સુષિરત્વાદ્દંશાનાં મૃદુસ્વભાવાચ્ચ પ્રકૃષ્ટકાલમાબાધાબહુલં તુ કુમારાણામાચક્ષતે ઘનત્વાદ્દંશાનાં સ્થિરસ્વભાવાચ્ચ । દન્તાનાં નિષેકમૂર્તિત્વોદ્ભેદવૃદ્ધિપતનપુનર્ભાવનિવૃત્તિસ્થિતિપરિક્ષયચલનપતનદૃઢદુર્બલતા જાતિવિશેષાન્નિષેકાત્ સ્વભાવાન્માતાપિત્રોરનુકરણાત્ સ્વકર્મવિશેષાચ્ચેત્યાચક્ષતે
મહર્ષયઃ તથાઽન્યેઽપિ શરીરવૃદ્ધિહ્રાસગુણદોષપ્રાદુર્ભાવાઃ

નૃણાં તુ ચતુર્થાદિષુ માસેષુ દન્તા નિષિચ્યન્તે । તત્ર સદન્તજન્મ ચ પૂર્વમુત્તરદન્તજન્મ ચ વિરલદન્તજન્મ ચ હીનદન્તતા ચ અધિકદન્તતા ચ કરાલદન્તતા ચ વિવર્ણદન્તતા ચ સ્ફુટિતદન્તતા ચામઙ્ગલ્યા ભવતિ । તત્ર શાન્ત્યર્થં મારુતીમિષ્ટિં નિર્વપેત્ સ્થાલીપાકમનાહિતાગ્નેઃ પ્રાજાપત્યમિત્યેકે તથાઽન્યેષ્વપિ સ્વાઙ્ગોનાધિકભાવેષુ તથા તદ્ઘોરં
પ્રશામ્યતિ

ચતુર્વિધં તુ દન્તજન્માચક્ષતે સામુદ્રં સંવૃતં વિવૃતં દન્તસંપદિતિ । તત્ર સામુદ્ગં ક્ષયિ નિત્યસંપાતાત્ સંવૃતમધન્યં મલિષ્ઠં વિવૃતં વીતમનિત્યલાલોપહતમસંછન્નદન્તત્વાદાશુદન્તવૈવર્ણ્યકરમાસન્નાબાધમિતિ

ચતુર્થે તુ માસિ દન્તા નિષિક્તા દુર્બલા ભવન્ત્યાશુક્ષયિણશ્ચામયબહુલાશ્ચ પઞ્ચમે સ્યન્દનાશ્ચ પ્રહર્ષિણશ્ચામયબસુલાશ્ચ ષષ્ઠે પ્રતીપાશ્ચ મલગ્રાહિણશ્ચ વિવર્ણાશ્ચ ઘુણદન્તાશ્ચ ભવન્તિ સપ્તમે દ્વિપુટાઃ સ્ફોટિનશ્ચ રાજિમન્તશ્ચ ખણ્ડાશ્ચ રૂક્ષાશ્ચ વિષમાશ્ચોન્નતાશ્ચ ભવન્તિ તથાઽષ્ટમે માસિ સર્વગુણસંપન્ના ભવન્તિ । પૂર્ણતા સમતા ઘનતા શુક્લતા સ્નિગ્ધતા શ્લક્ષ્ણતા નિર્મલતા નિરામયતા કિઞ્ચિદુત્તરોન્નતતા દન્તબન્ધનાનાં ચ સમતા રક્તતા સ્નિગ્ધતા બૃહદ્વનસ્થિરમૂલતા ચેતિ દન્તસંપદુચ્યતે । હીનોલ્બણસિતાસિતાઽપ્રવિભક્તદન્તબન્ધનત્વમપ્રશસ્તમૃષયો વદન્તિ । તત્ સ્વભાવાદ્દન્તોદૂખલકેષુ યચ્છોણિતં ગર્ભે નિષિક્તં તદેવ જાતસ્ય
સમતોઽભિવર્ધમાનસ્ય ક્રમેણ ---
એકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
રોહિણી સ્વયઙ્ગુપ્તામૂલં દ્વે હરિદ્રે બૃહતીફલરસૈર્ઘૃતાર્ધવત્ પચેત્ પચ્યમાનેઽપામાર્ગં ચાવપેત્ । સિદ્ધેન કર્ણપાલીમહન્યહન્તિ મ્રક્ષયેદ્વિમૃદ્નીયાચ્ચ આશુ વર્ધતે પીના સમા ચ પાલી ભવતિ । મધૂચ્છિષ્ટસર્જરસયવવત્સકૈરણ્ડાન્યન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા તેન ભસ્મના મ્રક્ષિતાં કર્ણપા
લીં વિમૃદ્નીયાત્ આશુ વર્તતે પીના સમા ચ પાલી ભવતીતિ
તત્ર શ્લોકાઃ
નાભિષગ્રાજપુત્રાણામન્યેષાં વા મહાત્મનામ્
કર્ણાન્ વિધ્યેત્ સુખપ્રેપ્સુરિહ લોકે પરત્ર ચ
આમચ્છેદેઽત્યયો હ્યત્ર કુવેધાદ્વોપજાયતે
અભિષક્ તત્ર મન્દાત્મા કિં કરિષ્યત્યશાસ્ત્રવિત્
કદા વેધ્યં કથં વેધ્યં કુત્ર વેધ્યં કથં વ્યધઃ
હિતોઽહિતોઽત્યયઃ કશ્ચ તત્રાજ્ઞઃ કિં પ્રપત્સ્યતે
તસ્માદ્ભિષક્ સુકુશલઃ કર્ણં વિધ્યેદ્વિચક્ષણઃ
શિશોર્હર્ષપ્રમત્તસ્ય ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચૂડાકરણીયોઽધ્યાય એકવિંશતિતમઃ

દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતઃ સ્નેહાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સ્નેહો દ્વિયોનિરુક્તશ્ચતુર્વિકલ્પશ્ચરાચરસમુત્થઃ
સર્પિર્મજ્જવસાખ્યં ખગમૃગજલજપ્રભવમાહુઃ

તૈલાનિ ચોદ્ભિદેભ્યસ્તિલચૂતસર્ષપબિભીતબિલ્વેભ્યઃ
એરણ્ડાતસિશિગ્રુમધૂકમૂલકકરઞ્જેભ્યઃ

ઘૃતતૈલવસામજ્જાં પૂર્વઃ પૂર્વો વરોઽન્યેભ્યઃ
મુખ્યં ઘૃતેષુ ગવ્યં સંસ્કારાત્ સર્વસાત્મ્યાચ્ચ

વિનિહન્તિ પિત્તમનિલં પીતં સર્પિઃ કફં ન ચ ચિનોતિ
જનયતિ બલાગ્નિમેધાઃ શોધયતિ શુક્રં ચ યોનિં ચ

ઉષ્ણં કફાનિલઘ્નં સ્વરવર્ણકરં તનુસ્થિરીકરણમ્
ભગ્નચ્યુતસન્ધાનં ધાતુવ્રણશોધનં તૈલમ્

મજ્જાવસે વિશેષાદ્વાતઘ્ને વૃષ્યસંમતે ચૈવ
બલિનાં તત્સાત્મ્યાનાં પ્રજાબલાયુઃ સ્થિરીકરણે

નિત્યાનિત્યાત્મવિધૌ તિલતૈલઘૃતે બુધઃ પ્રયુઞ્જીત
એરણ્ડશઙ્ખિનીભ્યાં સ્રંસનમન્યદ્રસાયનં નાસ્તિ

મજ્જાવસે વસન્તે પ્રાવૃષિ તૈલં પિબેચ્છરદિ સર્પિઃ
સર્પિર્વા સર્વેષાં સર્વસ્મિઞ્છરયતે પાતુમ્

અનુપાનમુષ્ણમુદકં ઘૃતસ્ય તૈલસ્ય યૂષમિચ્છન્તિ
મજ્જધસયોસ્તુ મણ્ડં સર્વેષાં કશ્યપઃ પૂર્વમ્

શૂલકફાનિલતૃષ્ણાહિક્કારોચકવિબન્ધગુલ્મઘ્નમ્
વ્રણધાતુમૃદૂકરણં દીપનમુષ્ણોદકમુશન્તિ

પાદાવશેષસિદ્ધં તદ્દોષઘ્નૈઃ શૃતં જલં મુખ્યમ્
પેયં કવલગ્રાહ્યં સ્નેહં હિ તથા વિલાયયતિ

પયસિ દધનિ મધુમયે તૂક્તે નોષ્ણોદકં ભવેત્ પથ્યમ્
પિત્તે રક્તસ્રાવે ગર્ભચ્યવને ચ ગર્ભદાહે ચ

ઓદનવિલેપિકાભ્યાં રસમાંસક્ષીરદધિયવાગૂભિઃ
કામ્બલિકસૂપયૂષૈઃ પેયાશનભક્ષ્યવિકૃતીભિઃ

સ્નેહપ્રયોગ ઇષ્ટઃ સોર્ધ્વાધઃ કર્મભિઃ ખલાભ્યઙ્ગૈઃ
ચક્ષુર્વદનશ્રોત્રૈર્ધારણયોગશ્ચ સાત્મ્યજ્ઞૈઃ

પિત્તાનિલપ્રકૃતયઃ સ્નેહં રાત્રૌ પિબેયુરુષ્ણે ચ
શ્લેષ્માધિકો દિવોષ્ણે નિર્મલસૂર્યે લઘુત્વે ચ

તૃણ્મૂર્ચ્છોન્માદાદીન્ પૂર્વો લભતે વિપર્યયેણ પિબન્
આનાહારુચિપર્વણ્યુચ્છૂલં ચ સમૃચ્છતે શેષઃ

સ્નેહાચ્છપાને ત્રિવિધા તુ માત્રા
હ્રસ્વાઽથ મધ્યા મહતી તૃતીયા ।
હ્રસ્વા દિનાર્ધેન દિનેન મધ્યા
જીર્યત્યહોરાત્રવશાત્ પ્રધાના

દીપ્તાગ્નયો બલિનઃ સ્નેહનિત્યા
ઉન્માદિનો ધૃતિવિણ્મૂત્રસક્તાઃ ।
ગુલ્માર્દિતાશ્ચાહિદષ્ટા વિરૂક્ષા
વૈસર્પિણઃ પ્રવરાં તે પિબેયુઃ

પ્રમેહકુષ્ઠાનિલશોણિતારુચિ
વિચર્ચિકાસ્ફોટવિષેષુ કણ્ડૌ ।
મૃદૌ તથાઽગ્નૌ પ્રવદન્તિ મધ્યાં
બલે ચ મધ્યા અશને ચ યે સ્યુઃ

બાલેષુ વૃદ્ધેષુ સુખોચિતેષુ
જીર્ણેઽતિસારે જ્વરકાસયોશ્ચ ।
યેષાં હિ કોષ્ઠો ન ગુણાય રિક્તો
મન્દાગ્નિકાર્શ્યે ચ કનીયસી સ્યાત્

દોષાનુકર્ષિણ્યનુસારિણી ચ
યત્નોપચર્યા બલવર્ધની ચ ।
જ્યેષ્ઠાઽથ મધ્યા ન બલં નિહન્તિ
ત્વન્યોન્યથોઃ સ્નેહયતે સુખાચ્ચ

હ્રસ્વા પરીહારસુખાઽવિકારા
વૃષ્યાઽથ બલ્યાઽપ્યનુવર્તની ચ ।
દેશં વયઃકાલબલાગ્નિસાત્મ્યા
ન્યાલક્ષ્યમાત્રાં મતિમાન્ વિદધ્યાત્

પિત્તાનિલાત્માઽનિલપિત્તરોગી
ક્ષામઃ શિશુર્વર્ણબલાયુરક્તઃ ।
મેધેન્દ્રિયાર્થી વિષશસ્ત્રદાહૈ
રાર્તાઃ પિવેયુર્ઘૃતમેવ કાલે

પ્રવૃદ્ધમેદઃકફમાંસવાતા
નાડીકૃમિવ્યાધ્યનિલાર્તદેહાઃ ।
ક્રૂરાનુકોષ્ઠાસ્તનુવીર્યકામા
સ્તૈલં પિબેયુર્ન તુ તીવ્રકુષ્ઠે

સંશુષ્કમેદઃકફરક્તશુક્રા
વાતાતપાધ્વશ્રમરૌક્ષ્યનિત્યાઃ ।
ભૃશાગ્નયો વાતનિપીડિતાઙ્ગા
વસાં પિબેયુર્ધૃતિધાતુકામાઃ

દીપ્તાગ્નયો ઘસ્મરાઃ સ્નેહનિત્યાઃ
ક્લેશક્ષમાઃ ક્રૂરકોષ્ઠાનિલાર્તાઃ ।
મજ્જાનમેતેષુ ભિષગ્વિદધ્યાત્
સ્નેહો ભવેત્સાત્મ્યતો યસ્ય યો વા

વ્યાયામમદ્યચિન્તામૈથુનનિત્યાઃ શ્રમાધ્વકૃશદેહાઃ
સ્નેહ્યાસ્તથાવિધાઃ સ્યુર્બલકાલવયોગ્નિસાત્મ્યજ્ઞૈઃ

ન સ્નેહયેદ્ગર્ભિણીં ન પ્રસૂતાં
ન ક્ષીરપં નૈવ દગ્ધાતિવૃદ્ધૌ ।
ન શ્લેષ્મપિત્તોપહતાન્તરાગ્નિં
મૂર્ચ્છારુચિગ્લાનિભૃશામતૃટ્સુ

બસ્તૌ ન નસ્તશ્ચ વિધિક્રિયાયાં
છર્દ્યાં જ્વરે વિટ્પ્રકોપે કફે ચ ।
બૃહત્ત્વજાડ્યેષુ ગલામયેષુ
નસ્નેહયેત્ સ્નેહમદાત્યયેષુ

તેષાં સ્નેહાચ્છપાનાન્તે વર્ધન્તે વ્યાધયો ભૃશમ્
અસાધ્યનાં વા ગચ્છન્તિ સ્નેહપાનાભિવર્ધિતાઃ

વાયોરપ્રગુણત્વં રૌક્ષ્યં ખરતાઽઘૃતિર્જ્વલનહાનિઃ
શુષ્કપ્રથિતપુરીષં લક્ષણમસ્નિગ્ધગાત્રસ્ય

ધૃતિર્મૃદુપુરીષત્વં મેધાપુષ્ટ્યગ્નિતેજસાં વૃદ્ધિઃ
કાલે શરીરવૃત્તિઃ સ્નિગ્ધસ્ય વદન્તિ લિઙ્ગાનિ

ગૌરવજાડ્યોત્ક્લેશાધ્માનાનિ પુરીષમવિપક્વમ્
અરુચિરપિ પાણ્ડુતન્દ્રે વદન્ત્યતિસ્નિગ્ધલિઙ્ગાનિ

દ્રવમિતલઘૂષ્ણપન્નં કાલે સાત્મ્યં બલાગ્નિરુગ્યુક્તમ્
સ્વઃ સ્નેહપાનમિચ્છન્ ભુઞ્જીત શયીત ગુપ્તશ્ચ

ઉષ્ણોદકોપચારી જિતેન્દ્રિયઃ સ્યાન્નિવાતશયનસ્થઃ
વ્યાયામવેગરોષત્યાગી સ્નેહાચ્છપોઽસ્વપ્નઃ

સંસ્નિહ્યતિ મૃદુકોષ્ઠો નરસ્ત્રિરાત્રેણ સપ્તરાત્રેણ
સ્નેહાચ્છપાનયોગાજ્જીવક યઃ ક્રૂરકોષ્ઠસ્તુ

દ્રાક્ષાપીલુત્રિફલાગોરસતપ્તામ્બુતરુણમદ્યાનિ
ભુક્ત્વાઽથ પાયસં યો મૃદુકોષ્ઠઃસ્રંસ્યતે નાન્યઃ

પિત્તબહુલેતરાલ્પા ગ્રહણી ભવતિ મૃદુકોષ્ઠિનાં તસ્માત્
સુવિરેચ્યા મૃદુકોષ્ઠાઃ પ્રાયઃ પિત્તં હ્યધોભાગિ

તૃણ્મૂર્છામુખશોષૈઃ શબ્દદ્વેષાઙ્ગમર્દજૃમ્ભાભિઃ
તન્દ્રીવાગ્દેહસાદૈઃ સ્નેહજ્ઞાજીર્યતીત્યાહ

જીર્ણાજીર્ણવિશઙ્કી કેવલમુષ્ણોદકં પિબેત્ તદ્ધિ
ઉદ્ગારસ્ય વિશુદ્ધિં જનયતિ ભક્તાભિલાષં ચ

તૈલેઽધિકો વિદાહઃ સર્પિષિ મૂર્ચ્છા વસાસુ હૃલ્લાસઃ
મજ્જનિ ગૌરવમેષાં દોષૈરલ્પા પ્રવૃત્તિસ્તુ

સ્નેહાજીર્ણે તૃષ્ણા શૂલં પરિકર્તિકા ચ યસ્ય સ્યાત્
સમતીતજરણકાલે તસ્ય પ્રચ્છર્દનં શ્રેયઃ

ઉદ્ગારસ્ય વિશુદ્ધિઃ કાંક્ષા સ્થિરતા લઘુત્વમવિષાદઃ
બલવાગિન્દ્રિયસંપજ્જીર્ણે સ્નેહે બલસુખે ચ

કર્ણાક્ષિપ્રણબલં સ્મૃતિકેશૌજસાં વૃદ્ધિધૃતિપુષ્ટિઃ
શાન્તિસ્તદ્વ્યાધીનાં ભુક્ત્વાઽનુ સ્નેહપીતસ્ય

પિત્તાનિલામયઘ્નં બસ્ત્યૂરુકટીદૃઢીકરં વૃષ્યમ્
ઊર્જસ્કરં શ્રમઘ્નં વિદ્યાત્ સ્નેહાવપીડં તુ

વર્ણસ્વરમેધૌજઃશુક્રાયુર્ધૃતિબલાગ્નિસંવૃદ્ધિઃ
વિણ્મૂત્રાનિલવૃત્તિઃ સુખેન સંભોજનસ્નેહાત્

જ્વરપાણ્ડુકુષ્ઠશોથાસ્તૃણ્મૂર્છાચ્છર્દ્યરોચકોત્ક્લેદાઃ
ગ્રહણીન્દ્રિયોપઘાતસ્તૈમિત્યાનાહશૂલાદ્યાઃ

સ્નેહાપચારજાસ્તે રોગાઃ સ્વેદોપપાદિતા યેષુ
વમનવિરેચનયોગા રૂક્ષાશનતક્રમૂત્રાદ્યાઃ

માત્રાકાલવિયુક્તઃ સ્નેહઃ સાત્મ્યોપચારગુણહીનઃ
યુક્તો વ્યાપદમૃચ્છતિ તસ્મિન્ સંશોધનં પથ્યમ્

સ્નેહદ્વેષી ક્ષામો મૃદુકોષ્ઠઃ સ્નેહમદ્યનિત્યશ્ચ
અધ્વપ્રજાગરસ્ત્રીશ્રાન્તા નાચ્છં પિબેયુસ્તે

તેષામન્નૈર્વિવિધૈઃ સ્નેહસ્ય વિચારણા સાત્મ્યમ્
નિર્દિષ્ટ્વા માસાદ્યૈઃ કાલાગ્નિવયઃપ્રકર્ષાચ્ચ

ગુરુપાનભોજ્યમાંસૈર્ગુડદધિતિલશાકદુગ્ધનિર્યૂહૈઃ
ન સ્નેહયેત્ પ્રમેહે ન કુષ્ઠકફશોષરોગાર્તાન્

તદ્દોષઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્નેહૈઃ સિદ્ધૈર્યથાસ્વમવિકારૈઃ
સ્નેહ્યાસ્તથાત્રિધાઃ સ્યુસ્ત્રિફલાસવ્યોષલવણાદ્યૈઃ

સ્નેહિતદેહસ્યાદૌ સ્વેદમનન્તરમથ પ્રયુઞ્જીત
સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્વિન્નૈર્વિશોધનમનન્તરં કાર્યમ્

ઇતિ સ્નેહાધ્યાયો દ્વાવિંશતિતમઃ

ત્રયોવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતઃ સ્વેદાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્ય ભગવન્ કથં સ્વેદં પ્રયોજયેત્
અનત્યયં ભિષગ્વાલે દ્રવ્યં સ્વેદોપગં ચ કિમ્

મન્દાતિસમ્યક્સ્વિન્નાનાં બાલાનાં લક્ષણં ચ કિમ્
કઃ સ્વેદ્યો ન ચ કઃ સ્વેદ્ય ઇત્યુક્તઃ પ્રાહ કશ્યપઃ

શૃણુ સ્વેદવિધિં કૃત્સ્નં વૃદ્ધજીવક તત્ત્વતઃ
યથા બાલે પ્રયોક્તવ્યઃ પ્રયુક્તશ્ચ યથા હિતઃ

સ્તૈમિત્યશૂલકાઠિન્યવિબન્ધાનાહવાગ્ગ્રહૈઃ
હૃલ્લાસારુચ્યલસકશીતાસહનવેપનૈઃ

વાતશ્લેષ્મોદ્ભવં દૃષ્ટ્વા પૃથગ્વા સ્વેદ ઇષ્યતે
વાતે સ્નિગ્ધઃ કફે રૂક્ષો દ્વયોઃ સાધારણો મતઃ

બાલાનાં કૃશમધ્યાનાં સ્વેદ આવસ્થિકો હિતઃ
શીતવ્યાધિશરીરાણાં બાલાનાં ચ વિશેષતઃ

વૃષણૌ હૃદયં ચક્ષુર્મૃદુ વા સ્વેદયેન્ન વા
શેપોવઙ્ક્ષણસન્ધીંસ્તુ મધ્યમં શેષમિષ્ટતઃ

કુમુદોત્પલપદ્માનાં પત્રૈરાચ્છાદ્ય લોચને
વાસસા વાઽથ શ્લક્ષ્ણેન બાલે સ્વેદં પ્રયોજયેત્

મુક્તાવલીચન્દ્રકાન્તશીતામ્બુકરભાજનૈઃ
સ્પૃશેદભીક્ષ્ણં હૃદયં બાલસ્ય સ્વેદકર્મણિ

કર્પૂરચૂર્ણમાસ્યેન ધારયેત્ સ્વિદ્યતઃ સુખમ્
ફલામ્લયુક્તં ખણ્ડં વા મૃદ્વીકાં વા સશર્કરામ્

શીતગૌરવવિષ્ટમ્ભશૂલાદીનાં નિવર્તને
તદ્વિપર્યયભાવે ચ સ્વેદં પ્રાજ્ઞો નિવર્તયેત્

વિષાદમૂર્ચ્છાતૃડ્દાહપિત્તકોપારતિભ્રમાઃ
સ્વરાઙ્ગહાનિર્વૈહ્વલ્યમતિસ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્

તચ્ચિકિત્સાં પ્રયુઞ્જીત યથા વૈસર્પિણાં તથા
રાગવ્રણવિસંજ્ઞાભિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યં તમાદિશેત્

વાતસ્યાપ્રગુણત્વં ચ ગુરુત્વં સ્તબ્ધગાત્રતા
મન્દસ્વિન્ને ન ચ ગ્લાનિસ્તૃષ્ણાદીનાં ચ વિભ્રમઃ

તત્ર સ્વેદં પ્રયુઞ્જીત ભિષગ્ભૂયો વિચારયન્
બલકાલવયોદોષાન્ પથ્યચેષ્ટાશનસ્થિતીઃ

સ્વેદાભિનન્દિતા સૌખ્યં મૃદુતા રોગદેહયોઃ
કાલે વિસૃષ્ટિઃ ક્ષુત્તૃષ્ણા સમ્યક્ સ્વિન્નસ્ય લક્ષણમ્

પિત્તાત્મા પિત્તરોગી ચ ગર્ભિણી મધુમેહિનઃ
ક્ષુત્તૃષ્ણાશોષરોષાર્તાઃ કામલ્યુદરિવિક્ષતાઃ

કાર્શ્યમદ્યવિષાર્તાશ્ચ ભૃશાગ્નિતિમિરસ્રુતાઃ
ભ્રષ્ટભગ્નવિદગ્ધાઙ્ગા ન સ્વેદ્યાસ્તે કથંચન

સ્વરભેદપ્રતિશ્યાયગલગ્રહશિરોરુજિ
મન્યાકર્ણશિરઃશૂલે ગૌરવે શ્વાસકાસયોઃ

કુક્ષિપાર્શ્વકટીપૃષ્ઠવિડ્ગ્રહે મૂત્રયક્ષ્મણિ
શુક્રાઘાતે પક્ષવધે કોષ્ઠાનાહવિબન્ધયોઃ

વિનામાર્દિતજૃમ્ભાસુ હનમન્યાશિરોગ્રહે
અઙ્ગમર્દે મહત્ત્વે ચ વેપથૌ વાતકણ્ટકે

શીતશોથામખલ્વીષુ પાણિપાદાઙ્ગમારુતે
આયામાક્ષેપશૂલાદૌ સ્વેદઃ પથ્યતમો નૃણામ્

જન્મપ્રભૃતિ બાલાનાં સ્વેદમષ્ટવિધં ભિષક્
પ્રયુઞ્જીત યથાકાલં રોગદેહવ્યપેક્ષયા

હસ્તસ્વેદઃ પ્રદેહશ્ચ નાડીપ્રસ્તરસંકરાઃ
ઉપનાહોઽવગાહશ્ચ પરિષેકસ્તથાઽષ્ટમઃ

જાતસ્ય ચતુરો માસાન્ હસ્તસ્વેદં પ્રયોજયેત્
અપ્રમાદી નિવાતસ્થો વિધૂમાગ્ન્યૂષ્મણા શનૈઃ

નિવર્તમાને બાલસ્ય સૌકુમાર્યે યથાક્રમમ્
પ્રવર્તમાને કાઠિન્યે તેષાં સ્વેદં પ્રવર્ધયેત્

સન્તિ ચાપ્યપરે બાલાઃ સુકુમારાઃ સદાસુખાઃ
ઘૃતક્ષીરાશિનઃ કલ્યા ઈશ્વરાણાં મહાત્મનામ્

મધ્યમા મધ્યમાનાં ચ દરિદ્રાણાં ચ દુઃખિનામ્
નિષેકદેશસાત્મ્યે ચ તાન્ વિદ્યાત્ પણ્ડિતો ભિષક્

અવિશેષેણ બાધન્તે સર્વે સર્વાન્નરાન્ ગદાઃ
વિશેષસ્તુ મહાન્ દૃષ્ટો દક્ષિણાહારભેષજે

દેશકાલવયોમાત્રાસર્વરુગ્ગુરુલાઘવૈઃ
સ્વેદોઽતિરિક્તો હીનો વા હન્યાદ્બાલં યથા વિષમ્

તસ્માદવેક્ષ્ય દેશાદીન્ કાઠિન્યં સુકુમારતામ્
શિશોઃ સ્વેદં પ્રયુઞ્જીત યશોધન્યાર્થસિદ્ધયે

ગલકર્ણશિરોમન્યાકર્ણાક્ષિચિબુકોરસિ
અભિષ્યન્દાત્ સમુચ્છૂને પ્રદેહસ્વેદ ઇષ્યતે

એરણ્ડવૃષશિગ્રૂણાં ત્વક્પત્રૈઃ કલ્કસાધિતૈઃ
સમૂત્રબુક્કલવણૈઃ પ્રદેહઃ સ્યાત્ સુખોષ્મભિઃ

શીતીભૂતં તુ નિર્મૃજ્ય લેપયેદપરાપરમ્
અનેકશસ્તુ વિજ્ઞાય સ્વિન્નં સ્વેદં નિવર્તયેત્

દ્રવ્યૈર્વાતકફઘ્નૈશ્ચ પ્રદેહઃ શિગ્રુવદ્ધિતઃ
અન્યૈરપિ કરીષૈશ્ચ ગોખરાશ્વાવિબસ્તજૈઃ

વંશમુઞ્જનલાદ્યૈશ્ચ યથાયોગં યથાસુખમ્
નાડીસ્વેદં પ્રયુઞ્જીત નિવાતે વસ્ત્રસંવૃતમ્

ઉષ્ણાન્ પુલાકાનાસ્તીર્ય પાયસં કૃસરાદિ વા
વાસસાન્તરિતે બાલમભ્યક્તં શાયયેત્ સુખમ્

પઞ્ચાઙ્ગુલોરુવૂકાર્કપત્રૈર્વા સ્નેહિતોષ્ણિતૈઃ
પ્રસ્તરસ્વેદમિત્યાહુરભીક્ષ્ણપરિવર્તિનઃ

પાયસૈઃ કૃશરૈર્માંસૈરોદનૈસ્ત્રિકઠોરકૈઃ
ઉષ્ણૈઃ સલવણસ્નેહૈરમ્બરાસ્તરિતૈઃ સુખૈઃ

કિણ્વાતસીદધિક્ષીરસંયુક્તૈઃ પિણ્ડકૈઃ કૃતૈઃ
સ્થાનસ્વેદનમિચ્છન્તિ સઙ્કરસ્વેદ ઉચ્યતે

કિણ્વાતસીદધિક્ષીરલવણૈઃ સામ્લચિક્કણૈઃ
કુષ્ઠાદિભિશ્ચ સસ્નેહૈરુપનાહઃ પ્રશસ્યતે

ખરાજાવિબિડાલેનદ્વીપિસિંહતરક્ષુજૈઃ ।
---

ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
--- પ્રોક્તં ચિકિત્સિતમ્ ।
અતઃ પઞ્ચજનાત્ કઞ્ચિત્સંમ્યક્શુદ્ધં પ્રકાઙ્ક્ષિતમ્
લઘું વિશદસર્વાઙ્ગં પ્રસન્નેન્દ્રિયમિચ્છુકમ્
સુખામ્બુસિક્તસર્વાઙ્ગમનુલિપ્તં વિભૂષિતમ્
કૃતપૂજાનમસ્કારં મનોજ્ઞાસનવેશ્મગમ્
પુરાણરક્તશાલીનાં મણ્ડપૂર્વાં સુસાધિતામ્
યવાગૂં ત્રિઃસ્રુતામુષ્ણાં દીપનીયોપસંસ્કૃતામ્
ભોજયેદ્યુક્તલવણાં રૂક્ષાં યુક્તાશિતો ભવેત્
ભોજનેષુ સુહૃદ્યેષુ સુધૌતેષ્વપરાહ્ણિકે
શિરોલલાટહૃદ્ગ્રીવાવૃષણે સાક્ષશઙ્ખકે
સ્વેદશ્ચેત્ પીતમણ્ડસ્ય સમ્યક્શુદ્ધં તમાદિશેત્
ઉદ્ગારવાતકર્મભ્યાં વિશુદ્ધાભ્યાં દિને દિને
નિરુપદ્રવપુષ્ટિભ્યાં સમ્યક્શુદ્ધં વિનિર્દિશેત્
સુખોષિતં જીર્ણભક્તં દ્વિતીયેઽહનિ ભોજયેત્
યવાગૂં તુ તૃતીયેઽહ્નિ દદ્યાદસ્મૈ વિલેપિકામ્
દીપનોદકસંસિદ્ધાં રૂક્ષામુષ્ણાં સસૈન્ધવામ્
ચતુર્થે મુદ્ગમણ્ડઃ સ્યાદોદનશ્ચ સુસાધિતઃ
પુરાણરક્તશાલીનાં ભૃષ્ટાનાં વા કૃશાત્મનઃ
નિસ્તુષાણાં ચ મુદ્ગાનાં મણ્ડઃ સ્યાદુક્તવેષણઃ
ઈષત્ફલામ્લઃ કર્તવ્યો મુદ્ગમણ્ડોઽહ્નિ પઞ્ચમે
ઈષત્સ્નેહઃ કૃતઃ ષષ્ઠે સપ્તમે ચ વિધીયતે
જાઙ્ગલાનાં રસં સિદ્ધં તનુકં માંસવર્જિતમ્
દિનેઽષ્ટમેઽથ નવમે દદ્યાત્ સ્નેહાલ્પસંસ્કૃતમ્
દશમૈકાદશે ચાહ્નિ લવણસ્નેહસંસ્કૃતઃ
ફલામ્લસિદ્ધો યુક્તોષ્ણઃ શસ્યતે રસકૌદનઃ
ઉષ્ણોદકાનુપાનૌ તુ સ્યાતાં વાતકફાત્મકૌ
તત ઉત્તરકાલં તુ ભોજ્યસંસર્ગ ઇષ્યતે
એષાં મણ્ડાદિસંસર્ગો સર્વવ્યાધિક્રિયોપગઃ
એનં વ્યભિચરન્મોહાદ્દારુણાઁલ્લભતે ગદાન્
જ્વરામકામલાપાણ્ડુકર્ણકુષ્ઠગલામયાઃ
હિક્કાતિસારશ્વયથુકાસાદ્યા વ્યભિચારજાઃ
શૂલાતિસરૌ શુદ્ધસ્ય શીતપાનાન્નસેવનાત્
શોથોદરજ્વરા અમ્લભૃશસ્નેહદિવાશયાત્
કાંક્ષા બુભુક્ષા વૈશદ્યં લઘુતા સ્થિરતા સુખમ્
સ્વસ્થવૃત્તાનુવૃત્તિશ્ચ સમ્યગ્જીર્ણાન્નલક્ષણમ્
વિષાદો ગૌરવં તન્દ્રી શ્લેષ્મસેકારતિભ્રમાઃ
સ્વસ્થવૃત્તોપરોધશ્ચ તદજીર્ણસ્ય લક્ષણમ્
આમં વિદગ્ધં સશ્લેષ્મ રસશેષં તથૈવ ચ
ચતુર્વિધમજીર્ણં તુ તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્
યથાભુક્તં ભવેદામે ધૂમોદ્ગારૌ વિદાહિનિ
સશ્લેષ્મણિ ગુરુત્વં તુ રસશેષે તુ હૃદ્દ્રવઃ
તન્દ્રીશૂલારતિગ્લાનિતૃડ્વિદાહારુચિભ્રમાઃ
અઙ્ગમર્દજ્વરાનાહાઃ સર્વેષ્વપ્યલ્પશો ગદાઃ
સર્વૈરસાધ્યતોત્કૃષ્ટૈઃ ક્રમશો યાપ્યસાધ્યતે
સાધ્યાનાં સાધનં યત્તુ તન્મે પ્રવદતઃ શૃણુ
આમસ્યોદ્ધરણં પથ્યં વિદગ્ધે પ્રાવૃતઃ સ્વપેત્
સશ્લેષ્મણિ ભવેત્ સ્વેદઃ પરિશોષ્યો રસાધિકે
યદુક્તં પથ્યમશનં તદેવૈતેષુ શસ્યતે
દીર્ઘકાલૌષધાનાં તુ મુદ્ગમણ્ડઃ સદાડિમઃ
સસ્નેહલવણવ્યોષઃ પેયો માંસરસોઽપિ વા
બાલમૂલકયૂષો વા હિતઃ શાલ્યોદનસ્તથા
ચિકિત્સિતં પઞ્ચજનાન્ રાજ્ઞો રાજોપમસ્ય વા
ધનિનાં નિર્ધનાનાં વા યથાર્થમુપકલ્પયેત્
બલઘ્નં દોષશમનં બલવર્ણસુખાવહમ્
સમ્યક્ સંશોધનં કૃત્વા દીર્ઘમાયુરવાપ્નુતે
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇત્યુપકલ્પનીયોઽધ્યાયશ્ચતુર્વિંશતિતમઃ

પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતો વેદનાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઉપાસ્યમાનમૃષિભિઃ કશ્યપં વૃદ્ધજીવકઃ
ચોદિતો દારુવાહેન વેદનાર્થેઽભ્યચોદયત્

બાલકાનામવચસાં વિવિધા દેહવેદનાઃ
પ્રાદુર્ભૂતાઃ કથં વૈદ્યો જાનીયાલ્લક્ષણાર્થતઃ

ઇતિ પૃષ્ટો મહાભાગઃ કશ્યપો લોકવૃદ્ધપઃ
પ્રોવાચ વેદનાસ્તસ્મૈ કારણૈર્બાલદેહજાઃ

ભૃશં શિરઃ સ્પન્દયતિ નિમીલયતિ ચક્ષુષી
અવકૂજત્યરતિમાનસ્વપ્નશ્ચ શિરોરુજિ

કર્ણૌ સ્પૃશતિ હસ્તાભ્યાં શિરો ભ્રમયતે ભૃશમ્
અરત્યરોચકાસ્વપ્નૈર્જાનીયાત્ કર્ણવેદનામ્

લાલાસ્રવણમત્યર્થં સ્તનદ્વેષારતિવ્યથાઃ
પીતમુદ્ગિરતિ ક્ષીરં નાસાશ્વાસી મુખામયે

પીતમુદ્ગિરતિ સ્તન્યં વિષ્ટમ્ભિશ્લેષ્મસેવનમ્
ઈષજ્જ્વરોઽરુચિર્ગ્લાનિઃ કણ્ઠવેદનયાઽર્દિતે

લાલાસ્રાવોઽરુચિર્ગ્લાનિઃ કપોલે શ્વયથુર્વ્યથા
મુખસ્ય વિવૃતત્વં ચ જાનીયાદધિજિહ્વિકામ્

જ્વરારુચિમુખસ્રાવા નિષ્ટનેચ્ચ ગલગ્રહે
કણ્ડૂકે શ્વયથુઃ કણ્ઠે જ્વરારુચિશિરોરુજઃ

મુહુર્નમયતેઽઙ્ગાનિ જૃમ્ભતે કાસતે મુહુઃ
ધાત્રીમાલીયતેઽકસ્માત્ સ્તનં નાત્યભિનન્દતિ

પ્રસ્રાવોષ્ણત્વવૈવર્ણ્યે લલાટસ્યાતિતપ્તતા
અરુચિઃ પાદયોઃ શૈત્યં જ્વરે સ્યુઃ પૂર્વવેદનાઃ

દેહવૈવર્ણ્યમરતિર્મુખગ્લાનિરનિદ્રતા
વાતકર્મનિવૃત્તિશ્ચેત્યતીસારાગ્રવેદનાઃ

સ્તનં વ્યુદસ્યતે રૌતિ ચોત્તાનશ્ચાવભજ્યતે
ઉદરસ્તબ્ધતા શૈત્યં મુખસ્વેદશ્ચ શૂલિનઃ

અનિમિત્તમભીક્ષ્ણં યસ્યોદ્ગારઃ પ્રવર્તતે
નિદ્રાજૃમ્ભાપરીતસ્ય છદિસ્તસ્યોપજાયતે

નિષ્ટનત્યુરસાઽત્યુષ્ણં શ્વાસસ્તસ્યોપજાયતે
અકસ્માન્મારુતોદ્ગારઃ કૃશે હિક્કા પ્રવર્તતે

સ્તનં પિબતિ ચાત્યર્થં ન ચ તૃષ્યતિ રોદિતિ
શુષ્કૌષ્ઠતાલુસ્તોયેપ્સુર્દુર્બલસ્તૃષ્ણયાઽર્દિતઃ

વિશાલસ્તબ્ધનયનઃ પર્વભેદારતિક્લમી
સંરુદ્ધમૂત્રાનિલવિટ્ શિશુરાનાહવેદની

અકસ્માદટ્ટહસનમપસ્મારાય કલ્પતે
પ્રલાપારતિવૈચિત્ત્યૈરુન્માદં ચોપલક્ષયેત્

રોમહર્ષોઽઙ્ગહર્ષશ્ચ મૂત્રકાલે ચ વેદના
મૂત્રકૃચ્છ્રે દશત્યોષ્ઠૌ બસ્તિં સ્પૃશતિ પાણિના

ગૌરવં બદ્ધતા જાડ્યમકસ્માન્મૂત્રનિર્ગમઃ
પ્રમેહે મક્ષિકાકાન્તં મૂત્રં શ્વેતં ઘનં તથા

બદ્ધપક્વપુરીષત્વં સરક્તં વા કૃશાત્મનઃ
ગુદનિષ્પીડનં કણ્ડૂં તોદં ચાર્શસિ લક્ષયેત્

સશર્કરાતિમૂત્રત્વં મૂત્રકાલે ચ વેદના
પ્રતતં રોદિતિ ક્ષામસ્તં બ્રૂયાદશ્મરીગદમ્

રક્તમણ્ડલકોત્પત્તિસ્તૃષ્ણા દાહો જ્વરોઽરતિઃ
સ્વાદુશીતોપશાયિત્વં વિસર્પસ્યાગ્રવેદનાઃ

દહ્યન્તેઽઙ્ગાનિ સૂચ્યન્તે ભજ્યન્તે નિષ્ટનત્યતિ
વિસૂચિકાયાં બાલાનાં હૃદિ શૂલં ચ વર્ધતે

શિરો ન ધારયતિ યો ભિદ્યતે જૃમ્ભતે મુહુઃ
સ્તનં પિબતિ નાત્યર્થં ગ્રથિતં છર્દયત્યપિ

વિષાદાધ્માનારુચિભિર્વિદ્યાદલસકં શિશોઃ
વિસૂચિકાલસકયોર્દુર્જ્ઞાને લક્ષણૌષધે

દૃષ્ટિવ્યાકુલતા તોદશોથશૂલાશ્રરક્તતાઃ
સુપ્તસ્ય ચોપલિપ્યન્તે ચક્ષુષી ચક્ષુરામયે

ઘર્ષત્યઙ્ગાનિ શયને રોદિતીચ્છતિ મર્દનમ્
શુષ્કકણ્ડ્વઽર્દિતં વિદ્યાત્તતશ્ચાર્દ્રા પ્રવર્તતે

સુખાયતે મૃદ્યમાનં મૃદ્યમાનં ચ શૂયતે
શૂનં સ્રવતિ સસ્યોઢા માર્દ્રાયાં શૂલદાહવત્

સ્તૈમિત્યમરુચિર્નિદ્રા ગાત્રપાણ્ડુકતાઽરતિઃ
રમણાશનશય્યાદીન્ ધાત્રીં ચ દ્વેષ્ટિ નિત્યશઃ

અસ્નાતઃ સ્નાતરૂપશ્ચ સ્નાતશ્ચાસ્નાતદર્શનઃ
આમસ્યૈતાનિ રૂપાણિ વિદ્યાદ્વૈદ્યો ભવિષ્યતઃ

નાભ્યાં સમન્તતઃ શોથઃ શ્વેતાક્ષિનખવક્રતા
પાણ્ડુરોગેઽગ્નિસાદશ્ચ શ્વયથુશ્ચાક્ષિકૂટયોઃ

પીતચક્ષુર્નખમુખવિણ્મૂત્રઃ કામલાર્દિતઃ
ઉભયત્ર નિરુત્સાહો નષ્ટાગ્નિરુધિરસ્પૃહઃ

મૂર્ચ્છાપ્રજાગરચ્છર્દિધાત્રીદ્વેષારતિભ્રમૈઃ
વિત્રાસોદ્વેગતૃષ્ણાભિર્વિદ્યાદ્બાલે મદાત્યયમ્

મુહુર્મુખેનોચ્છ્વસિતિ પીત્વા પીત્વા સ્તનં તુ યઃ
સ્રવતો નાસિકે ચાસ્ય લલાટં ચાભિતપ્યતે

સ્રોતાંસ્યભીક્ષ્ણં સ્પૃશતિ પીનસે ક્ષૌતિ કાસતે
ઉરોઘાતે તથૈવ સ્યાન્નિષ્ટનત્યુરસાઽધિકમ્

સ્વસ્થવૃત્તપરો બાલો ન શેતે તુ યદા નિશિ
રક્તબિન્દુચિતાઙ્ગશ્ચ વિદ્યાત્તં જન્તુકાદિતમ્

યદા તુ લલિતા ધાત્રી સુખિની સર્વભોગિની
પશ્યત્યભીક્ષ્ણં દુઃસ્વપ્નં સ્વયં ક્ષીરં પ્રવર્તતે

બાલો વિસ્મરતે ચાસ્યાઃ સહસાઙ્કાત્ પતત્યપિ
અસજ્જનેન સંસર્ગં યાતિ સંભોજનં તથા

મૃતાપત્યાવકીર્ણાભિઃ પરવૃદ્ધ્યસહિષ્ણુભિઃ
અમઙ્ગલાનિ ઘોરાણિ પશ્યત્યાચરતેઽપિ ચ

સેવતે વિપરીતાનિ મૃત્યું ચોદયતે શિશોઃ
સુપ્તે શિશૌ નિલીયન્તે પક્ષિણો દારુણોદયાઃ

વિડાલો લઙ્ઘયત્યેનં પરધૂમં ચ જિઘ્રતિ
પરાવતારણબલિં પ્રેક્ષતે લઙ્ઘયત્યપિ

દુર્ગન્ધદેહવક્રત્વં નાસિકાગ્રે મલોદ્ભવઃ
અહૃદ્યરક્તમાલ્યાનાં માતાપુત્રનિષેવણમ્

ભસ્માઙ્ગારતુષાદીનામધિરોહણસેવનમ્
રોદિત્યકસ્માત્ત્રસતિ છાયાશીલવિપર્યયઃ

અલ્પાશિતોઽતિવિણ્મૂત્રસ્ત્વવિણ્મૂત્રો વિપર્યયે
ભવિષ્યતાં નિમિત્તાનિ ગ્રહાણાં વેદનાશ્ચ તાઃ

ન યઃ શિરો ધારયતિ ક્ષિપન્ત્યઙ્ગાનિ દુર્બલઃ
શ્વાસાધ્માનપરીતાભ્યામન્તવચ્ચોપલક્ષ્યતે

વિનોદ્યમાનો બહુધા વિનોદં નાભિનન્દતિ
તૃટ્પ્રમીલકનિદ્રાર્તઃ કૂજત્યપિ કપોતવત્

પીડ્યમાનસ્ય રૂપાણિ જ્વરચ્છર્દ્યતિસારિષુ
વૈદ્યો દૃષ્ટ્વૈવ જાનીયાત્ કૃચ્છ્રં સર્વં ન સિધ્યતિ

ઇત્યેતા વિવિધાઃ પ્રોક્તા વેદના બાલદેહજાઃ
પ્રાયોદ્ભવાનાં રોગાણાં કશ્યપેન મહર્ષિણા

તેષાં ચિકિત્સિતં સ્વં સ્વમવિરુદ્ધં યથાક્રમમ્
દૃષ્ટ્વા ચિકિત્સિતસ્થાને દોષતશ્ચાભ્યુપક્રમેત્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ વેદનાધ્યાયઃ પઞ્ચવિંશતિતમઃ

ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતશ્ચિકિત્સાસંપદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ચિકિત્સાસંપદ્યથોપપદ્યતે તમુપાયમનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ । ચત્વારઃ ખલુ પાદાશ્ચિકિત્સિતસ્યોપપદ્યન્તે । તે યદા ગુણવન્ત ઉપપદ્યન્તે તદા સાધ્યો વ્યાધિર્નાતિવર્તતે । તદ્યથાભિષક્ ભેષજમાતુરઃ પરિચારક ઇતિ

તત્ર ભિષક્ સુતીર્થો ન્યાયેનાર્ષજ્ઞાનપ્રાપ્તો વિજ્ઞાનવાનનેકશો દૃષ્ટકર્મા વિદિતસિદ્ધયોગો દક્ષો દક્ષિણઃ શુચિરનુદ્ધતવેષઃ સર્વભૂતેષુ બન્ધુભૂતઃ સિદ્ધિમાન્ ધર્માર્થદર્શી સત્યદયાદાનાર્જવનિરતો દેવદ્વિજગુરુસિદ્ધાનાં પૂજયિતા ચાભિગન્તા ચોત્તરોત્તરપ્રતિપત્તિકુશલો ગુરુવૃદ્ધસેવી ન્યાયાભિનિવેશી વ્યપગતભયલોભમોહક્રોધાનૃતોઽપૈશુન્યોઽમદ્યલૌલ્યઃ સુમુ
ખશ્ચાવ્યસની ચેતિ

તત્ર ભેષજસંપત્ -- સુભૂમૌ જાતં કાલે ચોદ્ધૃતં કાલે ચોત્પન્નમ્ અવિકારિ અગ્નિતોયજન્તુવિણ્મૂત્રજરાદિભિરનુપહતં તત્તદ્રોગયોગ્યં ક્રમેણ
વિધિવદુપપાદિતમિતિ

તત્રાતુરસંપત્ -- સાધ્યરોગતા સત્ત્વબલબુદ્ધિશરીરેન્દ્રિયધૃતિતેજસાં દાર્ઢ્યં નિદાનપૂર્વરૂપાતઙ્કોપદ્રવયાત્રોપશયાનુપશયાનાં યથાવદાખ્યાનં ધાત્ર્યા વા શ્રદ્દધાનતા દેવદ્વિજગુરુભિષગ્ભેષજસુહૃદામભિ
નન્દનમાસ્તિક્યં વિનયપ્રધાનતા યથોક્તકારિત્વં વશિત્વં ચેતિ

તત્ર પરિચારકસંપત્ -- વિપક્વકષાયતા આરોગ્યં શક્તિઃ ભર્તૃભક્તિઃ ઉપચારજ્ઞતા દાક્ષ્યં શૌચમ્ આશુકારિત્વં સર્વકર્મસુ કૌશલમ્ અઘૃણિત્વમ્ અક્ષુદ્રપુત્રત્વમદ્વૈવિધ્યં દમો જિતક્રોધાદિતા સહિષ્ણુતા
ચેતિ

તત્ર શ્લોકાઃ
અસ્ય પાદચતુષ્કસ્ય મન્યન્તે શ્રેષ્ઠમાતુરમ્
તદર્થં ગુણવન્તો હિ ત્રયઃ પાદા ઇહેપ્સિતાઃ

નેતિ પ્રજાપતિઃ પ્રાહ ભિષઙ્મૂલં ચિકિત્સિતમ્
ભિષગ્વશે ત્રિવર્ગો હિ સિદ્ધિશ્ચ ભિષજિ સ્થિતા

સ યુનક્તિ પ્રયુઙ્ક્તે ચ શાસ્તિ ચ જ્ઞાનચક્ષુષા
તસ્માજ્જ્ઞાને સવિજ્ઞાને યુક્તઃ શ્રેષ્ઠતમો ભિષક્

યદા ચતુર્ણાં પાદાનાં સંપદ્ભવતિ જીવક
તદા ધર્માર્થયશસાં વૈદ્યો ભવતિ ભાજનમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ ચિકિત્સાસંપદીયોઽધ્યાયઃ ષડ્વિંશતિતમઃ

સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતો રોગાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

એકો રોગો રુજાકરણસામાન્યાદિતિ ભાર્ગવઃ પ્રમતિઃ દ્વૌ રોગૌ નિજશ્ચાગન્તુશ્ચેતિ વાર્યોવિદઃ ત્રયો રોગાઃ સાધ્યયાપ્યાસાધ્યા ઇતિ કાઙ્કાયનઃ ચત્વારો રોગા આગન્તુવાતપિત્તકફજા ઇતિ કૃષ્ણો ભારદ્વાજઃ પઞ્ચ રોગા આગન્તુવાતપિત્તકફત્રિદોષજા ઇતિ દારુવાહો રાજર્ષિઃ ષડ્રોગાઃ ષડ્રસત્વાદન્નપાનસ્યેત્યૃષિષદ્ભ્યઃ સપ્ત રોગા વાતાદ્યેકૈકદ્વિત્રિદોષજા ઇતિ હિરણ્યાક્ષઃ અષ્ટૌ રોગા વાતાદ્યેકૈકદ્વિત્રિદોષા
ગન્તુનિમિત્તા ઇતિ વૈદેહો નિમિઃ અપરિસઙ્ખ્યેયાઃ સમહીનાધિકદોષભેદાદિતિ વૃદ્ધજીવકઃ એવમનવસ્થાનમુપલભ્યાહ ભગવાન્ ક
શ્યપો દ્વાવેવ ખલુ રોગૌ નિજશ્ચાગન્તુશ્ચ તાવનેકવિસ્તરાવિતિ

હેતુપ્રકૃત્યધિષ્ઠાનવિકલ્પાયતનાર્થતઃ
જ્ઞેયા રોગા અસઙ્ખ્યેયાશ્ચિકિત્સાનાં ચ વિસ્તરાત્

અધિષ્ઠાનદ્વયં તેષાં શરીરં મન એવ ચ
માનસાનાં ચ રોગાણાં કુર્યાચ્છારીરવત્ ક્રિયામ્

ધાતુસ્થૂણાત્મવૈષમ્યં તદ્દુઃખં વ્યાધિસંજ્ઞકમ્
ધાતુસ્થૂણાત્મસામ્યં તુ તત્સુખં પ્રકૃતિશ્ચ સા

અવ્યાહતશરીરાયુરભિવર્ધેત વા કથમ્
ઇત્યર્થં ભેષજં પ્રોક્તં વિકારાણાં ચ શાન્તયે

નિજાગન્તુનિમિત્તા ચ દ્વિવિધા પ્રકૃતી રુજામ્
નખદન્તાગ્નિપાનીયવધબન્ધાધિદેવતાઃ

શાપાભિચારાદાગન્તુર્નિજા વાતાદિહેતવઃ
વાતપિત્તકફાનાં તુ દેહે સ્થાનાનિ મે શૃણુ

સર્વગાનામપિ સતાં પ્રાયઃ સ્થાનં ચ કર્મ ચ
અધોનાભ્યસ્થિમજ્જાનૌ વાતસ્થાનં પ્રચક્ષતે

પિત્તસ્યામાશયઃ સ્વેદો રક્તં સહ લસીકયા
મેદઃ શિર ઉરો ગ્રીવા સન્ધિર્બાહુઃ કફાશ્રયઃ

હૃદયં તુ વિશેષેણ શ્લેષ્મણઃ સ્થાનમુચ્યતે
આમપક્વાશયૌ સ્થાનં વિશેષાત્ પિત્તવાતયોઃ

આગન્તુર્બાધતે પૂર્વં પશ્ચાદ્દોષાન્ પ્રપદ્યતે
નિજસ્તુ ચીયતે પૂર્વં પશ્ચાદ્વૃદ્ધઃ પ્રબાધતે

તસ્માદાગન્તુરોગાણામિષ્યતે નિજવત્ ક્રિયા
નિજાનાં પૂર્વરૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સંશોધનં હિતમ્

હૃદિ શ્લેષ્માનુપશ્લિષ્ટમાશ્યાવં રક્તપીતકમ્
તદોજો વર્ધતે જન્તુસ્તદ્વૃદ્ધૌ ક્ષીયતે ક્ષયે

મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ લઘૂનિ ચ હિતાનિ ચ
ઓજસો વર્ધનાન્યાહુસ્તસ્માદ્બાલાંસ્તથાઽઽશયેત્

વૃદ્ધિર્વર્ણબલૌજોગ્નિમેધાયુઃસુખકારણમ્
વાતાદિસામ્યં વૈષમ્યં વિકારાયોપકલ્પતે

તેષામપરિમેયાનાં વિકારાણાં સ્વલક્ષણૈઃ
આવિષ્કૃતતમાન્ વ્યાધીન્ યથાસ્થૂલાન્ પ્રચક્ષ્મહે

અશીતિર્વાતિકા રોગાશ્ચત્વારિંશત્તુ પૈત્તિકાઃ
વિંશતિઃ કફજાઃ પ્રોક્તા વાતરોગાન્નિબોધ મે

પાદભ્રંશઃ પાદશૂલં નખભેદો વિપાદિકા
પાદસુપ્તિર્વાતખુડો વાતગુલ્ફોઽનિલગ્રહઃ

ગૃધ્રસીપિણ્ડિકોદ્વેષ્ટૌ જાનુવિશ્લેષભેદકૌ
ઊરુસ્તમ્ભોરુસાદૌ ચ પાઙ્ગુલ્યં વાતકણ્ટકઃ

ગુદભ્રંશો ગુદાર્તિશ્ચ વૃષણાક્ષેપકસ્તથા
શેફઃસ્તમ્ભઃ શ્રોણિભેદો વંક્ષણાનાહવિડ્ગદૌ

ઉદાવર્તોઽથ કુબ્જત્વં વામનત્વં ત્રિકગ્રહઃ
પૃષ્ઠગ્રહઃ પાર્શ્વશૂલમુદરાવેષ્ટહૃદ્દ્રવૌ

હૃન્મોહો વક્ષસસ્તોદો વક્ષોદ્ઘર્ષોપરોધકૌ
ગ્રીવાસ્તમ્ભો બાહુશોષઃ કણ્ઠોદ્ધ્વંસો હનુગ્રહઃ

દન્તચાલૌષ્ટભેદૌ ચ મૂકત્વં વાગ્ગ્રહસ્તથા
કષાયાસ્યાસ્યશોષૌ ચ ઘ્રાણનાશો રશાજ્ઞતા

બાધિર્યમુચ્ચૈઃ શ્રવણં કર્ણશૂલમશબ્દતા
વર્ત્મસંકોચવિષ્ટમ્ભૌ તિમિરં શૂલમક્ષિષુ

વ્યુદાસો ભ્રુવ્યુદાસશ્ચ શઙ્ખભેદઃ શિરોરુજા
સ્ફુટનં કેશભૂમેશ્ચ દણ્ડકાક્ષે પકોઽર્દિતમ્

એકાઙ્ગકઃ પક્ષવધઃ શ્રમભ્રમવિજૃમ્ભિકાઃ
પ્રલાપો વેપથુર્ગ્લાની રૌક્ષ્યં નિદ્રાપરિક્ષયઃ

શ્યાવારુણાવભાસત્વમનવસ્થાનમેવ ચ
હિક્કાશ્વાસૌ વિષાદશ્ચ વન્ધ્યાત્વં ષાણ્ઢ્યમેવ ચ

પ્રતિશ્યાયઃ શરણ્યશ્ચ પ્રાધાન્યેનાનિલાત્મકાઃ
તેષ્વનુક્તેષુ ચાન્યેષુ વાયોઃ સ્વં રૂપમુચ્યતે

શૈત્ય રૌક્ષ્યં લઘુત્વં ચ ગતિશ્ચેત્યથ કર્મ ચ
વિશદારુણપારુષ્યસુપ્તિસંકોચવૈરસમ્

શૂલતોદકષાયત્વશૌષિર્યખરકમ્પનમ્
સાદહર્ષૌ કાર્શ્યવર્તવ્યાસસ્રંસનભેદનમ્

ઉદ્વેષ્ટદંશભઙ્ગાશ્ચ શોષશ્ચાનિલકર્મ તત્
મધુરામ્લોષ્ણલવણસ્તત્રોપક્રમ ઇષ્યતે

ઓષઃ પ્લોષો ભ્રમો દાહો વમથુર્ધૂમકામ્લકૌ
અન્તર્દાહો જ્વરોઽત્યૌષ્ણ્યમતિસ્વેદોઽઙ્ગદાહકઃ

ત્વગ્દાહઃ શોણિતક્લેદો માંસક્લેદોઽઙ્ગશીર્યણમ્
માંસપાકશ્ચર્મદલો રક્તવિસ્ફોટમણ્ડલે

રક્તપિત્તં ચ કોઠાશ્ચ કક્ષ્યા હારિદ્રનીલકે
કામલા તિક્તવક્ત્રત્વં રક્તગન્ધાસ્યતા તથા

અતૃપ્તિઃ પૂતિવક્ત્રત્વં જીવાદાનં તમસ્તૃષા
મેઢ્રપાયુગલાક્ષ્યાસ્યપાકો હારિદ્રમૂત્રવિટ્

ઇતિ પ્રધાનાઃ પિત્તાર્ત્યઃ સ્વં રૂપં તસ્ય વક્ષ્યતે
લાઘવં તૈક્ષ્ણ્યમૌષ્ણ્યં ચ વર્ણાઃ શુક્લારુણાદૃતે

વૈગન્ધ્યં કટુકામ્લત્વમીષત્સ્નેહશ્ચ પિત્તજાઃ
દાહોષ્ણપાકપ્રસ્વેદકણ્ડૂકોઠસ્રવાદિભિઃ

વિદ્યાત્ પિત્તવિકારાર્તં કર્મૈતત્ તદુપક્રમઃ
કષાયતિક્તમધુરસ્નેહસ્રંસનશોષણાઃ

સ્તૈમિત્યં ગુરુતાઽઙ્ગસ્ય નિદ્રાતન્દ્રાતિતૃપ્તયઃ
મુખમાધુર્યસંસ્રાવકફોદ્ગારબલક્ષયાઃ

હૃલ્લાસોઽથ મલાધિક્યં ધમનીકણ્ઠલેપકૌ

આમં ચ ગલગણ્ડશ્ચ વહ્નિસાદ ઉદર્દકઃ
શ્વેતાવભાસતાઙ્ગાનાં તથા મૂત્રપુરીષયોઃ

કફજાનામસખ્યાનાં પ્રધનાઃ પરિકીર્તિતાઃ
સ્નહશૈત્યગુરુશ્વેતમાધુર્યં કફલક્ષણમ્

શ્લક્ષ્ણતા ચામયોત્પત્તૌ તસ્ય કર્માણિ ચક્ષતે
સ્નેહાદિ ચિરકારિત્વં બન્ધોપચયસુપ્તયઃ

વિષ્ટમ્ભશ્ચેતિ તત્ર જ્ઞઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ
રૂક્ષોષ્ણૈશ્ચાપ્યુપચરેન્માત્રાકાલૌ વિચારયન્

સ્નેહસ્વેદોપચારૌ ચ તેષુ કર્માણિ પઞ્ચ ચ
વાતઘ્નાનાં તુ સર્વેષામનુવાસનમુત્તમમ્

પિત્તઘ્નાનાં વિરેકશ્ચ વમનં શ્લેષ્મઘાતિનામ્
યેષાં ચિકિત્સિતસ્થાનમર્થે તુ પરિકીર્તિતમ્

તાંસ્તુ રોગાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ન હ્યત્રૈતત્ સમાપ્યતે
મહાગદોઽથ સંન્યાસ ઊરુસ્તમ્ભસ્ત એકશઃ

જ્વરવ્રણામગૃધ્રસ્યઃ કામલા વાતશોણિતમ્
અર્શાંસ્યપિ તથાઽઽયામો દ્વિવિધા વ્યાધયસ્તુ તે

વાતાસૃક્શ્વિત્રશોથાસ્તુ ત્રિવિધાઃ પરિકીર્તિતાઃ
ગ્રહણ્યક્ષિવિકારાશ્ચ કર્ણરોગા મુખામયાઃ

અપસ્મારાઃ પ્રતિશ્યાયઃ શોષાણાં હેતવો મદાઃ
ચતુર્વિધાસ્તે નિર્દિષ્ટા મૂર્ચ્છા ક્લૈવ્યાનિ ચૈવ હિ

તૃષ્ણાચ્છર્દિશ્વાસકાસગુલ્મપ્લીહારુચિવ્યથાઃ
હિક્કોન્માદશિરોરોગા હૃદ્રોગાઃ પાણ્ડુસંજ્ઞકાઃ

એતે પઞ્ચવિધાઃ પ્રોક્તાઃ ષડ્વિધાનપિ મે શૃણુ
ઉદાવર્તા અતીસારાઃ સવૈસર્પા અથામયાઃ

મેહિનાં પિડકાઃ કુષ્ઠં સપ્ત સપ્તોપલક્ષયેત્
શુક્રદોષાઃ પયોદોષા મૂત્રાઘાતોદરાણિ ચ

અષ્ટાવષ્ટૌ વદન્ત્યેતાન્ ગ્રહાસ્તુ દશ કીર્તિતાઃ
યોનિવ્યાપત્કૃમિમેહાન્ વિંશતિ વિંશતિં વિદુઃ

એતે સમાસતઃ પ્રોક્તાશ્ચિકિત્સાસ્થાનહેતવઃ
પૂર્વોદ્ભવનિમિત્તેન યોઽપરો જાયતે ગદઃ

તમુપદ્રવમિત્યાહુરતીસારો યથા જ્વરે
ચિકિત્સિતં તથોત્પત્તિં તેષામેકે પ્રચક્ષતે

ઉપદ્રવાણામિત્યેકે પૂર્વં નેત્યાહ કશ્યપઃ
ઉભયત્રૈવ યદ્યુક્તં પાનભોજનભેષજમ્

શાન્તયે તત્ પ્રયુઞ્જીત ન વર્ધેતે તથા હ્યુભૌ
યં વા તીવ્રતરં પશ્યેદ્વ્યાધિં વિદ્વાન્ સ્વલક્ષણૈઃ

તમેવોપક્રમેતાદૌ સિદ્ધિસ્કામો ભિષગ્વરઃ
યો હેતુઃ પિત્તરોગાણાં રક્તજાનાં સ એવ તુ

શોણિતં કુપિતં જન્તું ક્લિશ્નાતિ બહુભિર્મુખૈઃ

વૈવર્ણ્યસંતાપશિરોક્ષિરોગદૌર્બલ્યદૌર્ગન્ધ્યતમઃ પ્રવેશાઃ
વૈસર્પવિદ્રધ્યુપજિહ્વગુલ્મરક્તપ્રમેહપ્રદરાતિનિદ્રાઃ

મન્દાગ્નિતા સ્રોતસાં પૂતિભાવઃ
સ્વરક્ષયઃ સ્વેદમદાનિલાસૃક્ ।
તૃષ્ણાઽરુચિઃ કુષ્ઠવિચર્ચિકાશ્ચ
કણ્ડ્વઃ સકોઠાઃ પિડકાઃ સકણ્ડવઃ

અન્યે ચ રોગા વિવિધા અનુક્તા
સ્તેષ્વાદિતઃ સ્રંસનમેવ પથ્યમ્ ।
વૈસર્વપચ્ચાત્ર વદનતિ સિદ્ધં
રક્તાવસેકં ચ વિશોષણં ચ

ન ત્વેવ બાલસ્ય વિશોષણં હિતં
નૈવાતિસંશોધનરક્તમોક્ષણે ।
સ્નિગ્ધૈઃ સુશીતૈર્મધુરૈરદાહિભિસ્ત
ત્રોપચારોઽશનલેપસેચનૈઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ રોગાધ્યાયઃ સપ્તવિંશતિતમઃ

અષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ
અથાતો લક્ષણાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ભગવઁલ્લક્ષણૈર્બાલા આયુષ્મન્તો ભવન્તિ કૈઃ
સુખિનો દુઃખિનઃ કૈઃ કૈર્વૈદ્યો વિદ્યાદનાયુષઃ

કતિ સત્ત્વાનિ મર્ત્યાનાં સત્ત્વાનાં લક્ષણં ચ કિમ્
પ્રશસ્તં નિન્દિતં દેહે યદ્યત્તત્તધિઓચ્યતામ્

પઞ્ચાવદાનવચનં શ્રુત્વા પ્રોવાચ કશ્યપઃ
કૃત્સ્નં લક્ષણવિજ્ઞાનં સત્ત્વં નિન્દિતપૂજિતમ્

ઇહ ખલુ કુમારાણાં વૃદ્ધજીવક સ્નિગ્ધતનુશ્લક્ષ્ણતામ્રા નખા આધિપત્યાય ભવન્તિ સ્થૂલા આચાર્યાણાં રાજીમન્તશ્ચ દીર્ઘાશ્ચાયુષ્મતાં નિમ્નશુક્તિતુષાકૃતયો દરિદ્રાણાં રૂક્ષા દુઃખભાગિનાં પુષ્પિતા લુણ્ઠાનાં શ્વેતા મણ્ડલા અનાયુષાં સ્ફુટિતા અસ્વતન્ત્રાણાં વિવર્ણા વ્યસનિનાં સમુન્નતા નિપિણ્ડાન્તા અલ્પાઃ સુખભાગિનાં વિપુલૈર્નખૈર્મધ્યત્વમાહ સ્થૂલાઃ શ્વેતા વિષમાશ્ચ પ્રવ્રાજયન્તિ । પાદૈઃ પીનૈઃ સુપ્રતિષ્ઠિતૈરૂર્ધ્વલેખૈરાયુષ્મન્તો ધનવન્તોઽધિપતયઃ સ્વસ્તિકલાઙ્ગલકમલશઙ્ખચક્રહયગજરથપ્રહરણમઙ્ગલાઙ્કિતૈ રાજાનઃ તામ્રૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ સુભગાઃ ઉત્કુટકૈર્મધ્યધનાયુષઃ શ્વેતૈરધનાઃ અલેખૈઃ પરકર્મકરાઃ બહુલેખૈ રોગિણઃ સુવૃત્તશ્લક્ષ્ણપાર્ષ્ણિભિઃ સર્વગુણોપપન્ના ભવન્તિ હીનપાર્ષ્ણિભિરનાયુષઃ પ્રજાહીનાઃ ચિપિટાઃ પારદારિકાઃ । અઙ્ગુલીનખપાદૈર્દીર્ઘૈર્દીર્ઘાયુષો હ્રસ્વૈર્હ્રસ્વાયુષઃ । અઙ્ગુલીભિર્ઘનાભિર્ભાગ્યવન્તો ગૂઢપર્વાભિર્ભોગિનઃ સ્થૂલપર્વાભિરાચાર્યાઃ લોમશાભિરધનાઃ । ખરપરુષતનુવિષમસ્ફુટિતમંલિના પાષ્ણિર પ્રશસ્તા । ઉત્તરપાદમુન્નતમસિરમલોમકં પ્રશસ્યતે વિષમં વિપરીત ચ તસ્કરાણામ્ । ગુલ્ફૌ ગૂઢાવલ્પાવલોમસિરૌ પ્રશસ્યેતે ધનનાશાયોલ્વણૌ વિપુલૌ પરિક્લેશાય । પ્રજઙ્ઘા તન્વી પ્રશસ્યતે સ્થૂલા પતિપુત્રદ્રવ્યસુખક્ષયકરી સ્તેનાય ચ । જઙ્ઘે ચાનુદ્બદ્ધે અસિરે અલોમિકે પ્રશસ્યેતે શુષ્કસ્થૂલસિરાલોમશે વિપરીતે વૈધવ્યકર્યૌ તુ નારીણામ્ । જાનુની ચ ગૂઢે ધન્યે । ઊરૂ માંસોપચિતૌ ગૂઢસિરૌ શ્લક્ષ્ણૌ પ્રશસ્યેતે । સ્ફિચૌ નિર્વૃત્તાવલમ્બૌ નિર્વ્રણાબલોમશાવવિષમૌ પ્રશસ્યેતે શુષ્કાવનપત્યાનાં લમ્બૌ પ્રધાનનાશાય મહાન્તૌ પૌંશ્ચલ્યાય અલ્પકૌ શીલવતામ્ । કુકુન્દરૌ ગમ્ભીરાવલોમશૌ પ્રવિભક્તૌ સમૌ પ્રશસ્યેતે લોમશૌ પ્રવ્રજ્યાયૈ પ્રદક્ષિણાવર્તૌ તુ ધન્યૌ વિપુલૌ દીર્ઘાયુષાં શ્લિષ્ટાવનાયુષામ્ । જઘનમુરસા તુલ્યં પ્રશસ્યત ઇત્યેકે । કુમારાણામુરસ્તુ વિશાલતરં જઘનં તુ કુમારીણાં ન તુ મધ્યાય કલ્પતે । વૃષણૌ પ્રલમ્બૌ બૃહતૌ ગૌરસ્ય કૃષ્ણૌ કૃષ્ણસ્ય ગૌરૌ રક્તસ્ય શ્યામૌ શ્યામસ્ય રક્તૌ લોમશૌ મધ્યૌ સ્મૃતૌ પીનૌ પ્રશસ્યેતે વિપરીતૌ દૌર્ભાગ્યપુસ્ત્વપ્રજાહાનિકરૌ સ્વલ્પાવનાયુષાં દુઃખાય ચૈકે ગોખરહયાજાવિકાકૃતી તુ સુભગાનામાયુષ્મતાં ચ વિજ્ઞેયૌ । પ્રજનનં મૃદુ દીર્ઘમુચ્છ્રિતં બૃહત્તામ્રનિર્વૃત્તમણિ મહાકોશં મહાસ્રોતઃ પ્રશસ્યતે તનુ હ્રસ્વં લમ્બિ વિકોશં શ્વેતશ્યાવવિસૃતં વામાવૃત્તમપ્રશસ્તમ્ । મૂત્રમનાવિદ્ધમતનુકમનલ્પમૃજુવેગં પ્રશસ્યતે તદ્વિપરીતમતિગન્ધિ સવેદનમત્યુષ્ણં વિવર્ણમનિમિત્તકાલમશબ્દમપ્રશસ્તં કન્યકાનાં ચ સ્ફાલિતમૂત્રત્વમુભયોર્વાઽનપત્યકરમ્ । યોનિઃ શકટાકૃતિરપત્યલાભાય પીના સૌભાગ્યાય લમ્બાઽપત્યવધાય મણ્ડલા વ્યભિચરણાય ઉત્ક્ષિપ્તાઽનપત્યત્વાય સૂચીમુખી દૌર્ભાગ્યાય ભૃશવિવૃતસંવૃતશુષ્કા લમ્બા વિષમા વિલિઙ્ગા ક્લેશલાભાય મધ્યનિબિડા કન્યાપ્રજનનાય ઉન્નતા રમણીયા માંસલા પુત્રજન્મને વ્યઞ્જનવતી ચ ધન્યા અતિલોમશા વૈધવ્યકરી વ્યઞ્જનહીના ત્વયશસે પિપ્લુમદ્વસાવતી વ્યભિચારપ્રવ્રજ્યાયૈ । તથૈવ લોમરાજ્યુભયતો મધ્યમાગતા નાતિઘના પ્રશસ્યતે વૈધવ્યાયાતિસ્થૂલા અતિસ્થૂલઘનલોમા પૌંશ્ચલ્યાય અધોજાતા દૌર્ભાગ્યાય નાભિમતિવૃત્તા મધ્યત્વાય । કુક્ષી સમુન્નતૌ પ્રશસ્યેતે લોમશૌ પ્રવ્રજ્યાયૈ સિરાલૌ કુભોજનાય નિમ્નૌ દારિદ્ર્યાય સમૌ મધ્યત્વાય દક્ષિણોન્નતૌ પુત્રજન્મને વામોન્નતૌ વિપરીતૌ । ઈષદુન્નતમુદરમશિથિલમકઠિનમવિપુલં પ્રશસ્યતે દારિદ્ર્યાય શુષ્કમ્ ઉન્નતં ભોગાય વિશાલવિષમં વિષમશીલભોગાય કલ્પતે ભૃશશુષ્કમનપત્યં સ્ત્રિયાશ્ચાધસ્તાદુપચિતમસિરમતિવિપુલમવલિકમનાયુષે મધ્યં નાભેરુપરિષ્ટાદનાયુષે એકવલિકં ધન્યં દ્વિવલિકં બુદ્ધિલાભાય ત્રિવલિકં સૌભાગ્યાય ચતુર્વલિકં પ્રજાયુષે બહુવલિકમધન્યમનાયુષે ભવત્યુદરમ્ । નાભિઃ ગમ્ભીરા પ્રદક્ષિણા વૃત્તોત્સઙ્ગિની લોમસિરાવર્તવર્જિતા પ્રશસ્યતે ગર્તાકૃતિરનુન્નતા સુખદુઃખકરી વિષમેન્નતાઽનાયુષ્યા સ્વલ્પાકૃતિરનપત્યા વિદેશસ્થા પ્રવ્રાજયતિ બૃહતી ગમ્ભીરોન્નતાઽઽધિપત્યાય । નાભ્યા પાયુર્વ્યાખ્યાતઃ । પાર્શ્વે વૃત્તે માંસલે સ્નિગ્ધે અલોમસિરે પ્રશસ્યેતે લોમસિરે પ્રવ્રાજયેતે । પૃષ્ઠં સમમુપરિવિશાલમસિરમલોમકમનાવર્તકં પ્રશસ્યતે મધ્યે નિમ્નમાયુષ્મતાં નિર્ભુગ્નં દુઃખભાગિનાં સંક્ષિપ્તમનાયુષાં લોમશમમૈત્રાણામલ્પાપત્યાનાં ચ । લોમસ્કન્ધો વણિગ્ભારજીવી કિતવો રઙ્ગજીવી વા શુષ્કાંસો દરિદ્રઃ તાવુભૌ દીર્ઘાયુષૌ કદાચિત્ પ્રવ્રજેતામપિ સ્નિગ્ધાંસઃ કર્ષકઃ પીનાંસઃ આઢ્યઃ કઠિનાંસઃ શૂરઃ શિથિલાંસોઽસક્તઃ ઉન્નતાંસઃ પુમાન્ પ્રશસ્યતે ભ્રષ્ટાંસા કન્યા વિપરીતે તદ્ગુણહાનિઃ । કક્ષાવુન્નતૌ પૃથુલૌ પીનૌ સુવ્યઞ્જનૌ પ્રશસ્યેતે વિપરીતાવધન્યૌ ભૃશલોમશૌ ચ નારીણામ્ । તથા બાહૂ આનુપૂર્વ્યોપચિતૌ ગૂઢારત્ની દીર્ઘૌ જાનુસ્પૃશૌ પ્રશસ્યેતે સિરાતતાવાયુષ્મતાં પક્ષ્મવન્તૌ પ્રજાવતામ્ અસિરાવપ્રજાનાં તિર્યક્સિરૌ કૃચ્છ્રજીવિનાં તિલવન્તૌ । પ્રવ્રાજયતઃ મશકલક્ષણવન્તૌ કલહાય । મણિબન્ધને સ્થૂલે પુંસઃ પ્રશસ્યેતે તનૂ સ્ત્રિયઃ । ઉભયોરેવ તિસ્રો યવપઙ્ક્તયોઽચ્છિન્નાઃ પ્રશસ્યન્તે પ્રથમા ધન્યા દ્વિતીયા મુખ્યા તૃતીયા પ્રજાયુષે સર્વાશ્ચેદવિચ્છિન્નાઃ સ્નિગ્ધા વ્યક્તગમ્ભીરલિખિતા આધિપત્યાય ચતસ્રો રાજર્ષેઃ પઞ્ચ ષટ્ શતપુત્રસ્ય સપ્ત દેવનિકાયાનામેકાઽપિ
ચેદવિચ્છિન્ના વ્યક્તા સુખાયોપપદ્યતે । --
સ્ત્રીણાં ચાતિદીર્ઘાશ્ચાતિહ્રસ્વાશ્ચ નિન્દિતાઃ । કેશભૂમિઃ સ્નિગ્ધા લોહિતા નિર્મલા નિર્વ્રણા ચ પ્રશસ્યતે ॥ મત્તગજવૃષભસિંહશાર્દૂલહંસગતયોઽધિપતયઃ સ્તિમિતગતયો ધન્યાઃ ચપલગતયશ્ચપલસુખદુઃખલાભિનઃ તિર્યગ્ગતયસ્ત્વધન્યાઃ સ્ખલનાશ્ચાઙ્ગવિસ્ફોટિનશ્ચાપ્રશસ્તાઃ । તથા અતિગૌરમતિકૃષ્ણમતિદીર્ઘમતિહ્રસ્વમતિકૃશમતિસ્થૂલમતિલોમશમલોમશમતિમૃદ્વ-તિકઠિનં ચ શરીરેષ્વપ્રશસ્તમુચ્યતે । તથા બાલાનાં રુષિતરુદિતસ્વપ્નપ્રજાગરક્રોધહર્ષવિસર્ગાદા
નપઙ્ક્તિસ્થૈર્યગામ્ભીર્યાણિ યુક્તાનિ ગુણાધિકાનિ પ્રશસ્યન્ત ઇતિ

અત્ર શ્લોકાઃ --
યથા વક્ત્રં તથા વૃત્તં યથા ચક્ષુસ્તથા મનઃ
યથા સ્વરસ્તથા સારો યથા રૂપં તથા ગુણાઃ
ત્રિવિધં સત્ત્વમુદ્દિષ્ટ કલ્યાણક્રોધમોહજમ્
શ્રેષ્ઠમધ્યાધમત્વં ચ તેષાં પ્રોક્તં યથાક્રમમ્
અષ્ટ સપ્ત ત્રિધા ચૈષાં ક્રમાદ્ભેદઃ પ્રવક્ષ્યતે
સત્ત્વાનાં સત્ત્વવિજ્ઞાનં હિતમૌષધકલ્પને
તપઃસત્યદયાશૌચદાનશીલરતં સમમ્
જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપન્નં બ્રાહ્મં વિદ્યાજ્જિતેન્દ્રિયમ્
પ્રજાવન્તં ક્રિયાવન્તં ધર્મશીલં જગત્પ્રિયમ્
અનીર્ષ્યમશઠં પ્રાજ્ઞઃ પ્રાજાપત્યં વદેચ્છુચિમ્
શૌચવ્રતેજ્યાધ્યયનબ્રહ્મચર્યદયાપરમ્
જિતમાનમદક્રોધં વક્તારં ચાષમાદિશેત્
ત્રિવર્ગનિત્યં વિદ્વાંસં શૂરમક્લિષ્ટકારિણમ્
પ્રાહુરૈન્દ્રં મહાભાગમધિષ્ઠાતારમીશ્વરમ્
ત્યક્તદમ્ભભયક્રોધં પ્રાપ્તકારિણમીશ્વરમ્
સમં મિત્રે ચ શત્રૌ ચ યામ્યં વિદ્યાત્ સુનિશ્ચિતમ્
અશુચિવિશુચિઃ શૂરઃ શીઘ્રક્રોધપ્રસાદવાન્
પુણ્યશીલો મહાભાગો વારુણો વરુણપ્રિયઃ
સ્થાનમાનપરીચારધર્મકામાર્થલોભિનમ્
ક્રોધપ્રસાદફલદં કૌબેરં પ્રાહુરૂજિતમ્
શ્લોકાખ્યાનેતિહાસજ્ઞં ગન્ધમાલ્યામ્બરપ્રિયમ્
નૃત્તગીતોપહાસજ્ઞ ગાન્ધર્વં સુભગં વિદુઃ
યે ચાન્યેઽપિ શુભા ભાવાઃ શુદ્ધાસ્તે ચાપિ સાત્ત્વિકાઃ
એતત્ કલ્યાણભૂયિષ્ઠં શુદ્ધં સત્ત્વમિહાષ્ટધા
આરોગ્યં પ્રશમો રૂપં જ્ઞાનવિજ્ઞાનમાર્યતા
દીર્ઘમાયુઃ સુખાત્યક્તં સામાન્યં શુદ્ધલક્ષણમ્
ઈશ્વરોઽસૂયકશ્ચણ્ડ આત્મપૂજોપધિપ્રિયઃ
સાનુક્રોશભયો રૌદ્રો હન્તા શૂરસ્તથાઽઽસુરઃ
ક્રૂરચ્છિદ્રપ્રહારી ચ રોષેર્ષ્યામર્ષસન્તતઃ
વૈરમાંસાશનાયાસઃ કલહાર્થી ચ રાક્ષસઃ
શુચિદ્વિડશુચિઃ ક્રૂરોઽભીરુર્ભીષયિતાઽઽવિલઃ
મદ્યમાંસપ્રિયઃ શઙ્કી પૈશાચો બહુભોજનઃ
તીક્ષ્ણમાયાસબહુલં નિદ્રાલું બહુવૈરિણમ્
અક્રુદ્ધભીરું સ્ત્રૈણં ચ સાર્પં નિત્યૌષ્ઠલેહિનમ્
દાનશય્યાત્યલઙ્કારપાનભોજનમૈથુનૈઃ
નિત્યોપેતં પ્રમુદિતં યાક્ષં વિદ્યાત્ પ્રભક્ષણમ્
અહઙ્કૃતા મહાહારા વૈરિણો વિકૃતાનનાઃ
વિરૂપા વિકૃતાત્માનો ભૂતસત્ત્વા નિશાપ્રિયાઃ
અમષિકુત્સિતાહારવાગ્દ્યૂનં નિત્યશઙ્કિતમ્
ચલં દુર્મેધસં ભીરું શાકુનં વિદ્ધ્યનોકસમ્
ઇત્યેતદ્રાજસં સત્ત્વં સપ્તધા ક્રોધકારિતમ્
વ્યામિશ્રગુણદોષં ચ રજ એવોપલક્ષયેત્
આહારમૈથુનપરં સ્વપ્નશીલમમેધસમ્
અથૈવં પાશવં વિદ્યાન્મૃજાઽલઙ્કારવર્જિતમ્
ભીરુમપ્રજ્ઞમાદ્યૂનં કામક્રોધવશં ગતમ્
હિંસ્રમાત્મપરં વિદ્યાન્માત્સ્યં સુપ્રજસં શઠમ્
વધબન્ધપરિક્લેશશીતવાતાતપક્ષમમ્
બુદ્ધ્યઙ્ગહીનમલસં વાનસ્પત્યં વદેદૃજુમ્
ઇત્યેતત્ત્રિવિધં સત્ત્વં તામસં મોહસંભવમ્
યચ્ચામેધ્યમકલ્યાણં સર્વં તચ્ચાપિ તામસમ્
સત્ત્વં પ્રકાશકં વિદ્ધિ રજશ્ચાપિ પ્રવર્તકમ્
તમો નિયામકં પ્રોક્તમન્યોન્યમિથુનપ્રિયમ્
યદા યચ્ચાધિકં યસ્ય સ દેહી તેન ભાવિતઃ
શુભાશુભાન્યાચરતિ ફલં ભુઙ્ક્તે તથાવિધમ્
સમાનસત્ત્વા બાલાનાં તસ્માદ્ધાત્રી પ્રશસ્યતે
ઉદ્વેગવિત્રાસકરી વિપરીતા ન શસ્યતે
ન જીવન્ત્યથ જીવન્તિ કૃચ્છ્રા ધાત્રીવિપર્યયે
સમાન ત્ત્વા બાલાનાં પુષ્ટિરાયુર્બલં સુખમ્
ત્વગસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ
ઓજઃ સત્ત્વં ચ સર્વં ચ તત્સારં તુ નિબોધ મે
ત્વગ્રોગરહિતો ભોગી પ્રસન્નવ્યઞ્જનચ્છવિઃ
સદ્યઃક્ષતપ્રરોહશ્ચ ત્વક્સારઃ સુતનૂરુહઃ
રક્તસારોઽરુણાભાસઃ ---
સૂત્રસ્થાનસ્યૈતાવાનેવ ભાગ ઉપલબ્ધઃ