Kādambarīkathāsāra · Chapter 8

atha māṃ śrutajābāliproktākhilakathākramam /
aspṛśad bālabhāve 'pi prāgjanmacaritasmṛtiḥ //

śvetaketusuto bhūtvā śukanāsasuto 'bhavam /
sa vaiśampāyano 'dyāhaṃ jātaḥ putraḥ patattriṇaḥ //

mama jātasmṛter vyaktā prāvartata sarasvatī /
svayaṃ prāgjanmavidyāś ca hṛdayaṃ pratipedire //

yathaiva cānye saṃskārāḥ prāktanā mām upāgaman /
mahāśvetānurāgo 'pi tathaiva samupāgamat //

athābhyadhikahārītasnehasaṃvardhitaḥ kramāt /
gaganākramaṇe śaktim avāpaṃ jātapakṣatiḥ //

divaseṣv atha gacchatsu śanair ārūḍhayauvanaḥ /
gantum aicchaṃ mahāśvetāśramaṃ taddarśanotsukaḥ //

acintayaṃ ca janmedaṃ vihagasyāpi yātu me /
mahāśvetāśramopānte tarukoṭaraśāyinaḥ //

ekadā tv atha jābāler āśramaṃ samupāgamat /
tātājñayā suhṛtsnehaparādhīnaḥ kapiñjalaḥ //

sa ca papraccha hārītaṃ kva vaiśampāyanaḥ śukaḥ /
utpannapratyabhijño 'ham ayam asmīty avādiṣam //

tataś ciram arodīt sa svavakṣasi nidhāya mām /
vayasyapuṇḍarīkasya dhig iyaṃ vartate daśā //

mayāpi rudatokto 'sau kiṃ rodiṣi kapiñjala /
tvayāpi matkṛte dṛṣṭā sakhe kaṣṭatarā daśā //

kva heṣā kva japābhyāsaḥ kva paryāṇaṃ kva valkalam /
kvopavītaṃ kva vā valgā kva muniḥ kva turaṅgamaḥ //

tataḥ kṣaṇam iva sthitvā tātasaṃdeśam abravīt /
kapiñjalaḥ samāsena punar gamanasatvaraḥ //

tātas tvām ādideśaivaṃ vatsa doṣas tavātra kaḥ /
rajovikṛtayo yuktāḥ śuddhastrībījajanmanām //

alpāyuṣaṃ viditvāpi jāte tvayi na yan mayā /
kṛtā pratikriyā tatra tadālasyaṃ hi māmakam //

adyāyuṣkāmayāgas tu prastutaḥ sa samāpyate /
na yāvad bhavatā tāvan na gantavyam itaḥ kvacit //

ahaṃ tvadantike sthātum icchann api nivāritaḥ /
tātena tatra karmaikadeśaleśāṅgatāṃ gataḥ //

ity ākhyāya pariṣvajya kriyābhyāvartanena mām /
krameṇāmantrya sa munīn pratasthe divam utpatan //

gṛhītatātādeśo 'pi kāle gacchaty ahaṃ balāt /
nīto vāritavāmena kāmena vaśam ātmanaḥ //

anubhūya ciraṃ tatra citrāḥ smarabibhīṣikāḥ /
akārṣaṃ dhiyam utkrāntagurvājño gamanaṃ prati //

ekadā tv āśramaṃ śūnyaṃ vīkṣya nirgatatāpasam /
ekākī sahasoḍḍīya prasthito 'smy uttarāṃ diśam //

adūroḍḍīna evāham anabhyastādhvalaṅghanaḥ /
krāntas tṛṣā ca klāntyā ca jalaṃ kvacid atarkayam //

tataḥ kvāpi payaḥ pītvā kiñcid ādaśya cañcunā /
viśrāntaye 'viśaṃ śrāntas taroḥ kasyāpi koṭare //

kṣaṇaṃ tatra niṣaṇṇasya tadā me nidrayā manaḥ /
gāḍhayā pāśapaṅktyā ca śarīrakam agṛhyata //

atha suptotthito 'paśyam agrato nātidūragam /
kṛtārtham iva mātaṅgayuvānaṃ mama bandhanāt //

ākṛtyā karmaṇā cāsya samarthyāpiśitārthitām /
prārthanāpeśalaṃ kiñcid ātmamokṣārtham abhyadhām //

bhadra saumyākṛtis tvaṃ hi na māṃsārthīva dṛśyase /
na hi māṃsārthino yuktaṃ nidrāchedapratīkṣaṇam //

tad unmuñcatu māṃ bhadraḥ sukhaṃ yāmi yathepsitam /
mayā baddhena ko 'rthas te kā vimuktena vā kṣatiḥ //

so 'bravīn na svatantreṇa gṛhīto 'si mayā śuka /
prathitas tvaṃ hi jālāber āśrame suciraṃ sthitaḥ //

sa tvaṃ gato mama svāmiduhituḥ karṇagocaram /
tanniyogād gṛhīto 'si katham unmucyase mayā //

punar ākhyām amuṃ saumya yuvāsi smaravedanām /
jānāsi na priyotkaṇṭhākṛṣṭaṃ māṃ roddhum arhasi //

so 'bhāṣata na bhṛtyena taruṇenāpi śāsanam /
svāmino 'laṅghanīyaṃ tat kathaṃ tvāṃ tyaktum utsahe //

avocaṃ punar apy enaṃ śāpāj jātismaro muniḥ /
śukībhūto 'smi māṃ muñca paraṃ puṇyam avāpsyasi //

sa tvāha nāhaṃ jānāmi muniṃ gandharvameva vā /
rākṣasaṃ vā piśācaṃ vā nīta evāsi pakvaṇam //

ity uktvādāya pāṇau mām anaiṣīt pakvaṇaṃ balāt /
prāveśayac ca caṇḍālakumārīveśma kaśmalam //

dṛṣṭvā tadārdragomāṃsavasāsṛkpaṅkapicchalam /
procchalatkrimi matprāṇair utkrāntam iva durbhagaiḥ //

atha mātaṅgakanyāyai sa mām asyai nyavedayat /
svāminy ayam ihānītaḥ sa vaiśampāyanaḥ śukaḥ //

sākūtam iva māṃ vīkṣya snehabāṣpārdrayā dṛśā /
kṣaṇaṃ vakṣasi dhṛtvaiṣā nyakṣipad baddhapañjare //

tato 'timahatā cakre śokena hṛdi me padam /
munir bhūtvādya caṇḍālyā ahaṃ krīḍāśukaḥ sthitaḥ //

vyaktāṃ vidadhatā vācaṃ jātiṃ smarayatā nijām /
aho jābālinā divyadṛṣṭināpakṛtaṃ mama //

aho bata mahat kaṣṭam aviṣahyam upasthitam /
brāhmaṇena mayā neyaḥ kālaś caṇḍālaveśmani //

bhavatvanaśanenaiva tyajāmi hatajīvitam /
tāḍyamāno 'pi nāśnāmi na vācaṃ visṛjāmi ca //

evamudvejitaiṣā māṃ hanyādvā yadi vā tyajet /
bhavaty ubhayathāpy eṣa panthāḥ śreyaskaro mama //

ity upārūḍhasaṃkalpam upāhṛtaphalodakā /
eṣā caṇḍālakanyā mām ākhyan madhurayā girā //

phalāny aśāna pānīyam upayuṅkṣva kim īkṣase /
bhagnamaunavrato 'py adya kiṃ maunam avalambase //

munir jātismaro 'si tvaṃ yadi ko 'pi tathāpi te /
tiryagjātyucitā prāṇavṛttir evādya saṃmatā //

na tiryagadhikāraṃ hi śāstraṃ śāstravido viduḥ /
tiraścāṃ kva ca saṃskārāś cauḍopanayanādayaḥ //

bhakṣyābhakṣyavicārādi yadi cādya cikīrṣasi /
tat kim ucchiṣṭaśaucādi nāśrame 'py āśritaṃ tvayā //

āpatkāle dvijātīnām apy anāśyaṃ na vidyate /
hastād asmākam ādatta viśvāmitraḥ śvajāghanīm //

kṛtadvitropavāso 'pi jihāsur iva jīvitam /
lakṣyase vatsa mā maivaṃ kṛthā bhuṅkṣva phalodakam //

ity acaṇḍālasadṛśair vākyair astrījanocitaiḥ /
tasyā vismayamāno 'haṃ ciram evam acintayam //

nūnam eṣā na caṇḍālī madvat kenāpi karmaṇā /
manye gatim imāṃ prāptā madarthenaiva vā punaḥ //

bibharty urasi māteva paśyati snigdhayā dṛśā /
vakti caivam ato 'muṣyāḥ karomi vacanaṃ varam //

iti matvāsṛjaṃ vācam abhavaṃ bhojanonmukhaḥ /
abhojayac ca mām eṣā jananīva dine dine //

tattvam asyāḥ parijñātum anvahaṃ prārthanāṃ vyadhām /
na tv eṣā prārthyamānāpi nijaṃ rūpam adīdṛśat //

nityam āśaṅkamāno 'ham etāṃ kām api devatām /
poṣyamāṇo 'nayā kālam anaiṣaṃ tatra pakvaṇe //

ekadā ca triyāmānte parityakto 'smi nidrayā /
adrākṣaṃ pakvaṇaṃ sarvam āryaprāyajanāvṛtam //

ātmānaṃ ca navodārahemapañjaravarṇitam /
kanyakām īdṛśīṃ caitāṃ dṛṣṭā devena yādṛśī //

tat ko 'haṃ kim ahaṃ tatra rakṣitaś ciram enayā /
kasya hetor ihānīta iti rājan na vedmy aham //

ity ākarṇya kathām etāṃ vaiśampāyanavarṇitām /
sa rājā śūdrakaḥ śayyāgṛhād aṅganam āgamat //

sasambhramaṃ ca nirgatya tūrṇam ānāyayat punaḥ /
āsthānāvasare dṛṣṭāṃ tāṃ mātaṅgakumārikām //

atha sā praviśya vitatena tejasā dadatīva dikṣu śaradinducandrikām /
jitāraveṇuravabhinnavallakīdhvaninā svareṇa gadituṃ pracakrame //

he rohiṇīramaṇa sarvakalāniketa tārāpate rajaninātha sudhānidhāna /
kādambarīrasaguṇeṣu nibaddhabhāvam ātmānam arpitaśarīram anusmarendoḥ //

māṃ ca viddhi śaśaketana śriyaṃ sāham asya jananī durātmanaḥ /
pūrvaceṣṭitam avaitv ato bhavān ity amuṃ tava samīpam ānayam //

ayam api guruśāsanāṃ vilaṅghya smaraparatantramanāḥ prayātukāmaḥ /
avinayapariśaṅkinā tadānīm avikalayogadṛśā vyaloki pitrā //

tasyājñayaivam anubhāvayituṃ vipākam āsannam eva guruśāsanalaṅghanasya /
atrāvatīrya vipine janasaṅgabhītyā mātaṅgabhaṅgim avalambya tathā sthitāsmi //

gacchantam enaṃ viniyamya pāśais tīvrāṇi duḥkhāny anubhāvayantī /
śāpāvasānaṃ yuvayoḥ kratoś ca samāptim āsaṃ ciram īkṣamāṇā //

muner avabhṛthāvadhiḥ pitur amuṣya siddhaḥ kratuḥ kṛtas tvam api saṃsmṛtasvatanur adya tacchāsanāt /
tadujjhitamalīmasedṛśaśarīrayogau yuvāṃ nijena vapuṣādhunānubhavatāṃ priyāsaṃgamam //

ity uktvoccair gamanarabhasapraślathībhūtabandhasragvisrastaiḥ kusumavidalair arcayitveva pṛthvīm /
dikcakraṃ ca pracalaraśanānūpurotthair ninādair āmantryeva drutam udapatad dyām asau divyakāntiḥ //

svatanukāntitiraskṛtacandrikāṃ gaganam utpatitām avalokya tām /
suciram ūrdhvaniveśitalocanaḥ kam api vismayam āpa jano 'khilaḥ //

athāsya rājño hṛdi śūdrakasya nirastadhairyādiguṇaprabandhaḥ /
kādambarīsaṃsmaraṇānubandhalabdhāvakāśo madano jajṛmbhe //

na rājalakṣmīṃ bahu manyate sma norvīṃ na kīrtīṃ na sarasvatīṃ ca /
sa tadrasakṣība ivālalambe kādambarīm eva nitāntam antaḥ //

parāṅmukhaḥ sparśaraseṣv ajasraṃ nādatta karṇau madhure 'pi sa dhvanau /
jagāma nirlakṣyaniviṣṭalocanaḥ krameṇa sarvendriyavṛttiśūnyatām //

na guror upadeśam agrahīd bubudhe vastu tato na mūḍhadhīḥ /
yatate sma na tasya siddhaye na parispanditum apy apārayat //

bhūtābhibhūta iva mūḍha iva krameṇa niḥsaṃjñatāṃ virahavedanayopanītaḥ /
muktvā manobhavarujaṃ suciraṃ sa rājā prāṇān mumoca sahasaiva vihaṅgamo 'pi //

jīvātmakaṃ cāndramasaṃ ca tejaḥ kṛtāspadaṃ tasya tanau yadāsīt /
tad eva saṃkrānamathānyadehe citrā hi viśvaprakṛter vikārāḥ //

atrāntare citrarathātmajāyās tanuṃ priyasyānvaham arcayantyāḥ /
tathaiva kālaḥ sumahānagacchad āchodatīre tapasi sthitāyāḥ //

atha madhusamaye vijṛmbhite sā madanamahotsavavāsare sarāgam /
malayajaghanasārahārapuṣpais tanum atimātram alañcakāra bhartuḥ //

taṃ vīkṣya tāpasadṛśāpi tadā jagāma kāmasya gocaram asau madhujṛmbhitasya /
ekākinī sapad dikṣu nidhāya cakṣuḥ kāntaṃ svapantam iva nirbharamāliliṅga //

candrāpīḍaṃ sā ca jagrāha gāḍhaṃ kaṇṭhasthāne jīvitaṃ ca prapede /
tenāpūrvāṃ sā samullāsalakṣmīm induspṛṣṭā sindhuveleva bheje //

śilāśayyāṃ tyaktvā tadanu cirasuptotthita iva kṣaṇaṃ sthitvā jṛmbhālasavadanam unmīlya nayane /
tataś candrāpīḍaḥ prahatamurajadhvānapaṭunā svareṇa svenaiva smitamadhuram āha priyatamām //

tvagamṛtaprabhave 'psarasāṃ kule sutanu janma samarthitavaty asi /
yad amunā parirambhalavena te sapadi jīvitam āpad ayaṃ janaḥ //

mām anvabībhavad imām iyatīm avasthāṃ śāpaḥ kalaṅka iva kāntiharo dvitīyaḥ /
tvadviprayogakṛta eva babhūva tāpas tanvaṅgi śūdrakatanor api mṛtyave me //

saṃrakṣitā tanur iyaṃ tu tava priyeti śāpaḥ kṛśodari virāmam avāpa pāpaḥ /
adyaprabhṛty akhilam eva hi candralokaṃ śādhi svapādakṛtamudram imaṃ ca lokam //

sakhyāḥ priyaṃ pitṛtapobhir avāptadivyajīvaṃ kapiñjalakarārpitapāṇipadmam /
manmaṇḍalād avatarantam akhaṇḍakāntim āpāṇḍugaṇḍam avalokaya puṇḍarīkam //

kautūhalāt saha mayaiva gatendulokam ālokayiṣyasi kadācana pattralekhām /
kāpi priye sahacarī mama sā tatastyā mā te 'dya bhūt tadanavāptikṛto viṣādaḥ //

śrutveti tasya giram utsukatāṃ gatāsau romāñcakañcukamakṛtrimam udvahantī /
kādambarī caraṇayor nipapāta patyur ānandabāṣpakaṇaśīkaritekṣaṇaśrīḥ //

utthāya tvaritopasṛtya ca mahāśvetāṃ pariṣvajya sā pratyakṣīkṛtapuṇḍarīkapadavīṃ kṛtvā ca labdhotsavām /
diṣṭyā vardhayituṃ nyayuṅkta rabhasenāhūya keyūrakaṃ tārāpīḍatapovane parijanaṃ pitror gṛhe cāparam //

tārāpīḍaḥ kṛśapariṇato 'py āyayau tatra tūrṇasānandāntaḥpuraparijanāmātyavargānuyātaḥ /
tasmin kāle sakhisahacaraḥ puṇḍarīko 'pi nākāt kiñcillajjāvanatavadano vallabhāṃ svām upetaḥ //

candrāpīḍaḥ svām api jānann atha mūrtiṃ tārāpīḍaṃ putravad eva praṇanāma /
tadvat taṃ ca praśrayaśīlaḥ śukanāsaṃ dattānando 'vandata sarvāś ca janitrīḥ //

māyā dhātur iyaṃ bhaved bhagavataḥ kiṃ śvetaketor idaṃ sāmarthyaṃ tapasām athendumahasām atrendrajālāyitam /
vaiśampāyana ity avedi yad asāv eko 'pi tadbandhubhir yac cāsau sa tu puṇḍarīka iti te tasmin bhave saṃsthitāḥ //

sa puṇḍarīko munir apy apaśyad ātmānam antaḥ śukanāsaputram /
praṇamya bhūmau pitaraṃ krameṇa manoramādyā jananīr vavande //

atha vilāsavatī samanoramā stanayugasrutadugdhakaṇāvaliḥ /
sutavapuḥparirambhamahotsavaṃ phalitasarvamanoratham anvabhūt //

tārāpīḍas tu pādānatam anavarataprasrutānandabāṣpaś candrāpīḍaṃ bhujābhyāṃ katham api sahasotthāpya kaṇṭhe gṛhītvā /
śāpenātrāvatīrṇo yadi tad api bhavān uttamo lokapālaḥ prakhyāpyeti pratīpaṃ praṇatatanur asāv asya pādau vavande //

tasmai nivedya nṛpacakram anicchate 'pi yatnāt kramopanatayā saha rājalakṣmyā /
nojjhāñcakāra cirasaṃcitam āśramaṃ sat tatprārthito 'pi mahiṣīsahitaś caturtham //

ājagmus tatra valgatturagakhurapuṭoddhūtadhūlīkaḍāraiś cūḍāpratyuptabhāsvanmaṇiruciruciraiḥ śobhamānāḥ śirobhiḥ /
candrāpīḍendusaṃdarśanarabhasasamutphullalolekṣaṇābjā nirvyājautsukyasajjīkṛtaniratiśayopāyanāḥ pārthivendrāḥ //

saṃkalpādhikalābhaharṣarabhasojjṛmbhāvilolībhavadgandharvapramadākadambakṛtakrīḍākarāsphālanām /
sārdhaṃ citrarathas tato madirayā haṃsaś ca gauryā saha draṣṭuṃ nṛttamayīm iva vyavasitām ājagmatur medinīm //

tābhyām etya nirasya tāpasatanucchāyāṃ duhitroḥ kṛte bhāsvatkautukamaṅgale navavadhūveṣe manohāriṇi /
nirvṛtte ca samantrahomasubhagārambhe vivāhotsave tatrānyonyasamāgamapramuditāḥ sarve mudaṃ lebhire //

iti vitatavilāsaḥ puṇḍarīkeṇa sākaṃ divi bhuvi ca vicitrodyānalīlāvihāraḥ /
abhimataphalasampadvardhamānābhinandaḥ śriyam abhajata candrāpīḍamūrtir mṛgāṅkaḥ //