Kādambarīkathāsāra · Chapter 2

atha saṃdhyāsamādhyantāḥ samāpya munayaḥ kriyāḥ /
śuśrūṣavaḥ samāgamya yathāsthānam upāviśan //

aham apy ātmavṛttāntavistaraśravaṇotsukaḥ /
saṃhṛtya cāpalaṃ sarvam āsaṃ sthiramanās tadā //

atha dugdhābdhikalloladhavalair amṛtāñcitaiḥ /
siñcann iva karair indur udagādāśramasthalīm //

bhagavānatha jābāliḥ sukhāsīnaḥ svaviṣṭare /
valkalāhitaparyaṅkabandho vaktuṃ pracakrame //

sarve dattāvadhānāḥ stha śṛṇutemāṃ tapodhanāḥ /
amuṣya pūrvavṛttāntaprastāvopanatāṃ kathām //

asty avantiṣu saṃsāralakṣmyāḥ prasavabhūr iva /
nidhir ujjayinī nāma nagarī guṇasampadām //

laṅkālakāmarāvatyo yeṣāṃ vasatayaḥ priyāḥ /
te 'pi yām abhipaśyantaḥ sukhaṃ tāsu na śerate //

kim anyad yatra kailāsanivāsaprītim ujjhatā /
mahākālābhidhānena rudreṇa svayam āsyate //

tasyāṃ bharatamāndhātṛbhagīrathapṛthūpamaḥ /
tārāpīḍa iti śrīmān babhūva pṛthivīpatiḥ //

parasparavirodhena viprakīrṇair itas tataḥ /
visrabdham āsyate yatra sambhūya sakalair guṇaiḥ //

vihasan buddhivibhavair bhṛgūdvahabṛhaspatī /
amātyaḥ śukanāsākhyo brāhmaṇas tasya cābhavat //

trivikramapadākramya sa rājā pṛthivīm imām /
tasmin mantriṇi tadbhāraṃ nicikṣepa bharakṣame //

tathā ca pālayāmāsa sa mantrī sakalāḥ prajāḥ /
yathā trividham apy etā na duḥkhaṃ kiñcid aspṛśan //

yathā yathā ca loko 'smin pitarīvānvarajyata /
rājā tathā tathātmānaṃ kṛtakṛtyam amanyata //

akleśamarpitaṃ tena svabhuje jagadarjanam /
sambhogavighnakārīti pālanaṃ mantrisātkṛtam //

kṛtakṛtyatayā cāsau kāryaśeṣam acintayan /
viṣayeṣvāhitaprītir āsāṃcakre yathāsukham //

śobhā hi kṛtakṛtyasya rājño bhogavibhūtayaḥ /
asamāptajigīṣasya tā eva tu viḍambanāḥ //

sa yuvā madhurākāras taruṇīnayanotsavaḥ /
kalāsu kuśalaḥ kāmī bubhuje bhogasampadaḥ //

na te bhogā na tāḥ krīḍā na tā goṣṭhyo na te rasāḥ /
na te vilāsā yeṣv asya pāragaṃ nābhavan manaḥ //

samagrasukhasambhogabhūmijño 'pi sa bhūpatiḥ /
sukham ekaṃ tu nājñāsīd apatyālokanodbhavam //

yathā yathāsya kālena vyatīyāya navaṃ vayaḥ /
nirapatyatayā śoko vardhate sma tathā tathā //

mukhyabhūtā ca sarvasminn antaḥpurakadambake /
rājñī vilāsavatyākhyā tasya prāṇasamābhavat //

sā rājamahiṣī gaurīm abhyarcayitum ekadā /
devatāyatanaṃ bāhyaṃ yayau bhartur anujñayā //

purāṇe vācyamāne 'tha prasaṅgapatitāṃ śrutim /
aputrasya kuto lokā iti śuśrāva tatra sā //

prataptalohasūcīva sā śrutiḥ śravaṇāntaram /
viveśa dadatī tasyāḥ parāṃ kām api vedanām //

tataḥ pratinivṛttātha praviśya bhavanaṃ nijam /
vastrāvṛtamukhī bhūmāvupaviśya ruroda sā //

sakhībhiḥ prārthyamānāpi na svām abhajata sthitim /
nodasthāt kartum āhāraṃ virarāma na rodanāt //

athopalabhya tatpīḍāv ārtāṃ parijanān nṛpaḥ /
praviśyāntaḥpuraṃ prāha svairam enāṃ prasādayan //

priye kim idam ārabdhaṃ rudyate kim akāraṇam /
na tvayā matkṛte manyur anubhūtaḥ kadācana //

anyo 'pi manmukhaprekṣī madadhīnātmajīvitaḥ /
kas tavotpādayen manyuṃ yasmai kupyasi sundari //

iti prasādyamānā sā yadā novāca kiñcana /
tadā viditavṛttāntas tatsakhyā nṛpatiḥ kṛtaḥ //

tena vyatikareṇātha so 'pi śokaparāyaṇaḥ /
ruroda vakṣasi nyastasabāṣpadayitāmukhaḥ //

ciraṃ ruditvā niḥśabdaṃ svayam unmṛjya locane /
jagāda gadgadaṃ rājā mahiṣīm upasāntvayan //

mamāpi nanv iyaṃ devi cirāt prabhṛti duḥsahā /
dunoti hṛdayaṃ cintā niṣpratīkārarogavat //

viphalaṃ bata me rājyaṃ viphalā mama sampadaḥ /
viphalā mama sambhogā viphalaṃ mama jīvitam //

kuto 'smākam abhavyānām iyatyo bhāgyasampadaḥ /
yad drakṣyāmas tavotsaṅgaṃ bālakālatyamaṇḍitam //

vāñchan krīḍanakaṃ kiñcit kadā me pāpakarmaṇaḥ /
ākṛṣyati sutaḥ kūrcaṃ kim apy avyaktam ālapan //

ityādi vilapaty asmin bāṣpākulitalocane /
śukanāsa imāṃ vārtāṃ śrutvā satvaramāyayau //

nirapatyaḥ kṛtaḥ so 'pi rājeva hatavedhasā /
tasyāpy anena śokena gṛhe roditi gehinī //

sa tu svāmigataṃ duḥkhaṃ duḥkham ity avadhārayan /
tadduḥkhāpanayopāyapravaṇo dhīram abhyadhāt //

kva dhīraprakṛtirdevaḥ kveyaṃ vilkavacittatā /
śoko 'vakāśaṃ labhate hṛdaye na bhavādṛśām //

yadi hi strīsvabhāvena devī viklavatāṃ gatā /
tat kiṃ pralambakūrcasya yuktaṃ devasya roditum //

ko 'yaṃ hitāhitaprāptipārihārakriyākramaḥ /
yat kapolatalanyastahastaṃ niḥśvasyate ciram //

yadi duḥkhāsikā satyamanapatyatayā tava /
buddhirādhīyatāṃ dharme dharmotsavamavāpyate //

dīyatāṃ vasu viprebhyaḥ pūjyantāṃ sarvadevatāḥ /
pravartyantāṃ prapārāmāḥ khanyantāṃ salilāśayāḥ //

nāsti nāma jagaty asmin puruṣārthaḥ sa kaścana /
yo dharmaniratair dhīrais tvādṛśair nādhigamyate //

ityādi śukanāsoktam ākarṇya vigatajvarau /
utthāya svasthavat sarvā dampatī cakratuḥ kriyāḥ //

tataḥ prabhṛti dānāni yāgahomatapāṃsi tau /
citrāṇy akurutāṃ sarvā vyasmayanta tataḥ prajāḥ //

kadācid atha bhūpālaḥ svapne 'paśyan niśākaram /
vilāsavatyā vadanaṃ praviśantam akhaṇḍitam //

tathā manoramā nāma śukanāsasya gehinī /
svapne sapuṇḍarīkāṅkā sāpi tena vyalokyata //

anyedyurudaye bhānormaṅgalācārapūrvakam /
taṃ svapnaṃ kathayāmāsa śukanāsāya bhūpatiḥ //

sānandaṃ so 'bhyadhād enaṃ sampannās te manorathāḥ /
acirāt soṣyate devī putraṃ pūrṇendusundaram //

dineṣv atha vyatīteṣu keṣucid garbham agrahīt /
mahiṣī tatsakhībhyaś ca tam ajñāsīn nareśvaraḥ //

tābhyaḥ prādāt sa vāsāṃsi citrāṇy ābharaṇāni ca /
krameṇa garbhaliṅgeṣu vyakteṣu mumudetarām //

śukanāsāya covāca praharṣotphullalocanaḥ /
cakāṅkṣa cātako meghān iva prasavavāsarān //

sampūrṇe daśame māsi devī sutam asūta sā /
harṣeṇa ca jagat sarvaṃ parivṛttam ivābhavat //

rājā mahotsavānandapūrṇapātram upāhṛtam /
dṛṣṭvā lokeṣu māti sma na trivikramavat triṣu //

śukanāsas tu rājānaṃ kaṇṭhe jagrāha nirbharam /
autsukyāt sūtikāvāsaṃ tāv ubhāv api jagmatuḥ //

tato dadṛśatur vyaktasakalāṅgaṃ kumārakam /
indor udayarāgārdraṃ navaṃ bimbam ivoditam //

śukanāso nirūpyāṅgamekaikaṃ nipuṇaṃ śiśoḥ /
haste bhūpālam ālambya harṣagarbham abhāṣata //

ayaṃ śaṅkha idaṃ cakram iyam ūrṇedam ambujam /
paśya bālasya cihnāni dṛśyante cakravartinām //

yo 'sau svapne tvayā dṛṣṭaś candro devīmukhaṃ viśan /
sa evāyam ihotpanna iti mā saṃśayaṃ kṛthāḥ //

iti taddarśanānandasudhāplāvitayos tayoḥ /
śukanāsasya rājñaś ca harṣābdhir vavṛdhetarām //

atrāntare mantrigṛhād āgatya dvārarakṣakaḥ /
śukanāsagṛhe putrajanmotsavam acīkathat //

śukanāsam athābhīkṣṇam āliliṅga mahīpatiḥ /
uttarīyaṃ jahārāsya pūrṇapātram iti svayam //

uvāca cainaṃ paśyedaṃ sukhasyopari naḥ sukham /
ime te patitāḥ satyaṃ tuhine somaraśmayaḥ //

sādhv idaṃ vedhasārabdhaṃ cittānuguṇam āvayoḥ /
sahaiva pātratāṃ nītau yad āvāṃ sukhaduḥkhayoḥ //

tatas tūryaravair nṛtyaiś carcarītālaniḥsvanaiḥ /
sindūraghanasārādikṣodaiḥ kuṅkumakardamaiḥ //

anapekṣitanīcoccavyavahāranirargalā /
keliḥ pravavṛte tatra rājagehamahotsave //

rājā tu svagṛhe kelivimardaṃ vīkṣya tādṛśam /
śukanāsagṛhaṃ gatvā dviguṇaṃ tam akārayat //

kṛte 'tha jātakarmādau vṛtte ṣaṣṭhīprajāgare /
vilāsavatyāṃ snātāyāṃ śucau kāla upasthite //

praśaste 'hani daivajñair anujñāto mahīpatiḥ /
snātaḥ suvarṇalakṣeṇa pūjayitvā dvijottamān //

sa bhūṣaṇāni vāsāṃsi varṣan parijane śiśoḥ /
candrāpīḍa iti svapnasadṛśaṃ nāma nirmame //

śukanāso 'pi sampūjya viprān viprajanocitam /
vaiśampāyana ity ātmasūnor nāma praṇītavān //

krameṇa vardhamāno 'tha kṛtacūḍādimaṅgalaḥ /
candrāpīḍo 'bhavat pitroḥ param utsaṅgamaṇḍanam //

ākāreṇendukāntena madhurair bālavalgitaiḥ /
avyaktavarṇair ālāpair aharat sa tayor manaḥ //

prāpte 'tha saptame varṣe vidyāgṛham akārayat /
candrāpīḍasya nagarādbahirbahuguṇaṃ nṛpaḥ //

kṛtopanayanaṃ cainam kāle kṣatrajanocite /
tatra nyaveśayadrājā vidyādhigamasiddhaye //

tarkavyākaraṇābhijñān dhanurvedaviśāradān /
daṇḍanītyādinipuṇān ācāryān paryakalpayat //

śukanāso 'pi taṃ putram upanīya yathāvidhi /
rājaputrānugaṃ cakre vidyāgṛhanivāsinam //

nṛpatis tv agamad draṣṭuṃ putraṃ gurukule sthitam /
prārthito 'pi sa tanmātrā nainam ānāyayad gṛham //

pūrṇaṣoḍaśavarṣo 'tha rājaputraḥ kuśāgradhīḥ /
sakṛdadhyāpito vidyāḥ pūrvābhyastā ivāgrahīt //

sarvaśāstrārthatattvajñaḥ sarvabhāṣāsu satkaviḥ /
sarvavādeṣu vaktābhūtsarvaśāstreṣu kovidaḥ //

prauḍhaḥ kalāsu sarvāsu dakṣaḥ sarveṣu karmasu /
sarveṣu vyavahāreṣu so 'bhūd askhalitakramaḥ //

krameṇa vardhamānaś ca sa vyāyāmam asevata /
śuśubhe ca tadabhyāsaprāptasarvāṅgasauṣṭhavaḥ //

pralambabāhuḥ pīnāṃsaḥ pṛthuvakṣās tanūdaraḥ /
gambhīrabāhur vṛttorus taruṇaḥ karisadgatiḥ //

śukanāsasutas tasya pratibimba ivābhavat /
guṇair aśeṣair anyatra śarīraprāṇagauravāt //

rājā tu taṃ sutaṃ buddhvā kṛtārthaṃ guruveśmanaḥ /
śukanāsagirā geham ānetum upacakrame //

sa balāhakanāmānam āhūya dhvajinīpatim /
puṇye 'hni prāhiṇot putram ānetuṃ kṛtamaṅgalaḥ //

sahasraṃ rājaputrāṇāṃ vinītaṃ bāhuśālinām /
visasarja ca tenaiva saha putrānuvartinam //

tathendrāyudhanāmānaṃ preṣayāmāsa vājinam /
jitoccaiḥśravasaṃ tais tair ananyasadṛśair guṇaiḥ //

balāhakas tato gatvā vidyāgṛhanivāsinam /
adrākṣīdrājaputraṃ taṃ praṇanāma ca sādaram //

ācacakṣe ca rājājñāṃ gṛham āgamyatām iti /
sanāmagrahaṇaṃ cāsmai rājaputrān nyavedayat //

tato balāhakākhyātaśauryādiguṇagauravāḥ /
rājaputrāḥ praṇemustaṃ purandaram ivāmarāḥ //

paryāṇaratnajyotirbhir janitendrāyudhaprabham /
indrāyudhaṃ praveśyāśvaṃ punar āha balāhakaḥ //

imam āroha sindhūttham aśvaratnam ayonijam /
pārasīkādhipatinā devasyopāyanīkṛtam //

candrāpīḍas tu taṃ dṛṣṭvā turaṅgamam anuttamam /
paraṃ vismayam āpede ciraṃ caivam acintayat //

hṛdayaṃ me bravīty evaṃ naiṣa satyaṃ turaṅgamaḥ /
ko 'pi kenāpi śāpena nūnaṃ turagatāṃ gataḥ //

ayonijatvavārteyam etat saṃkalpasākṣiṇī /
rambhā kilāpsaraḥkanyā śāpena vaḍavābhavat //

garutmatīdam uccatvam uccaiḥśravasi vā bhavet /
tejasām ākṛter vāpi na sāmānyeṣu vājiṣu //

iti buddhyā vikalpyātha balāhakasamarpitaiḥ /
kusumasragalaṅkāradukūlaiḥ kṛtamaṇḍanaḥ //

gurūn āmantrya dattāśīrbrāhmaṇair bandibhiḥ stutaḥ /
vaiśampāyanam ārūḍham ālokya turagāntaram //

yo 'si so 'si namas tubhyam ārohātikramas tvayā /
marṣaṇīyo 'yam asmākam āruroheti taṃ vadan //

sa indrāyudham āruhya vainateyam ivācyutaḥ /
api trijagatīṃ kṛtsnāṃ mene hastagatām iva //

savaiśampāyanaḥ so 'tha nirgatya bhavanāt tataḥ /
rājaputraiḥ parivṛto viveśa nagarīṃ śanaiḥ //

tam atha purataruṇyo rājamārgeṇa yāntaṃ dadṛśur atulakāntiṃ saudhavātāyanasthāḥ /
vyapagatagurulajjāḥ sambhramotkampitāṅgyaḥ smarajanitavikārair locanair arcayantyaḥ //