Kādambarīkathāsāra · Chapter 1

śriyaṃ diśantu vaḥ śaurer dvaye tulyaśramāḥ kramāḥ /
ye cādau goṣpadaṃ paścāt trailokyaṃ krāmyataś ca ye //

sarasāḥ sadalaṅkārāḥ prasādamadhurā giraḥ /
kāntās tātajayantasya jayanti jagatīguroḥ //

guṇoddyotanadīpānāṃ satāṃ na param ujjvalam /
yāvan malinam apy eṣāṃ karma dṛṣṭeḥ prasādhanam //

guṇaḥ kṛśo 'pi prathate pṛthur apy apacīyate /
prāpya sādhukhalau candraḥ pakṣāv iva sitāsitau //

śaktināmābhavad gauḍo bhāradvājakule dvijaḥ /
dārvābhisāram āsādya kṛtadāraparigrahaḥ //

tasya mitrābhidhāno 'bhūd ātmajas tejasāṃ nidhiḥ /
janena doṣoparamaprabuddhenārcitodayaḥ //

sa śaktisvāminaṃ putram avāpa śrutaśālinam /
rājñaḥ karkoṭavaṃśasya muktāpīḍasya mantriṇam //

kalyāṇasvāmināmāsya yājñavalkya ivābhavat /
tanayaḥ śuddhayogarddhinirdhūtabhavakalmaṣaḥ //

agādhahṛdayāt tasmāt parameśvaramaṇḍanam /
ajāyata sutaḥ kāntaś candro dugdhodadher iva //

putraṃ kṛtajanānandaṃ sa jayantam ajījanat /
āsīt kavitvavaktṛtvaphalā yasya sarasvatī //

vṛttikāra iti vyaktaṃ dvitīyaṃ nāma bibhrataḥ /
vedavedāṅgaviduṣaḥ sarvaśāstrārthavādinaḥ //

jayantanāmnaḥ sudhiyaḥ sādhusāhityatattvavit /
sūnuḥ samudabhūt tasmād abhinanda iti śrutaḥ //

kāvyavistarasaṃdhānakhedālasadhiyaḥ prati /
tena kādambarīsindhoḥ kathāmātraṃ samuddhṛtam //

puruhūtapuraspardhivibhavā bhūṣaṇaṃ bhuvaḥ /
babhūva vidiśā nāma purī vetravatītaṭe //

yā puṇyakarmiṇāṃ tejaḥśālināṃ dyaur ivāspadam /
reje ratnagṛhajyotir jālair indrāyudhaprabhaiḥ //

tasyāṃ nijabhujodyogavijitārātimaṇḍalaḥ /
ākhaṇḍala iva śrīmān rājā śūdraka ity abhūt //

aṣṭānāṃ lokapālānāṃ rūpaṃ bibhrad api prajāḥ /
śaśvad ānandayaṃs tābhiś candramā ity avedi yaḥ //

sa medinīṃ vinirjitya caturambhodhimekhalām /
sacivārpitatadbhāras tasyām āsta yathāsukham //

tenānudvejitajanair arthadharmāvirodhibhiḥ /
vinodair atyanīyanta nave vayasi vāsarāḥ //

tasya cānanyalabhyānāṃ sukhānāṃ pāradṛśvanaḥ /
yūno 'pi suratakrīḍāparāṅ mukham abhūn manaḥ //

prayatnenāpi nāvāpi sā yoṣid viṣameṣuṇā /
hartuṃ śaśāka yā tasya hṛdayaṃ cakṣur eva vā //

atha bāhyāṅgaṇasthānavartinaṃ taṃ kadācana /
prasṛtya praṇayaprahvā pratīhārī vyajijñapat //

dūrād upāyanīkṛtya śukam āścaryaceṣṭitam /
caṇḍāladārikā kācid āgatā darśanārthinī //

śrutvā kṣaṇaṃ parāmṛśya mukham ālokya mantriṇām /
samādideśa tāṃ rājā ko doṣaḥ praviśatv iti //

nijena lakṣmaṇā lokasparśaṃ pariharanty atha /
mātaṅgakanyakāvikṣad anujñātā nṛpāṅgaṇam //

tayā ca saha hastasthasaśukasvarṇapañjaraḥ /
vahann ahiṃsram ākāraṃ caṇḍālasthaviro 'viśat //

praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kanyām adbhutadarśanām /
paraṃ vyasmayata kṣmāpaḥ kṣaṇaṃ caivam acintayat //

idaṃ rūpam iyaṃ kāntir ime lāvaṇyaśīkarāḥ /
martyatām api na prāhurmātaṅgatve tu kā kathā //

tat satyam eva paśyāmi nūnaṃ mātaṅgamāyayā /
channeyaṃ devatā kācin martyalokam upāgatā //

ityādi cintayantaṃ sā pragalbhavaniteva tam /
praṇanāma mahīpālam anākulavilokinī //

vaiśampāyananāmāyaṃ ratnam atyadbhutaṃ śukaḥ /
ratnānāṃ cāspadaṃ devo dugdhodadhir ivāparaḥ //

ity ādareṇa naḥ svāmiduhitrāyam upāhṛtaḥ /
prasādaḥ kriyatām asyā vihagaḥ parigṛhyatām //

ity uktvā so 'grato rājñaḥ pañjaraṃ maṇikuṭṭime /
vinidhāya praṇamyainaṃ sapraśrayam apāsarat //

iṅgitajñā pratīhārī vivṛtadvārasampuṭam /
akarot pañjaraṃ tasmān niryayau ca vihaṅgamaḥ //

utkṣipya dakṣiṇaṃ pādaṃ jayaśabdam udīrya saḥ /
prayuktavedamantrāśīr imām āryām athāpaṭhat //

stanayugamaśrusnātaṃ samīpataravarti hṛdayaśokāgneḥ /
carati vimuktāhāraṃ vratam iva bhavato ripustrīṇām //

tām ākarṇya mahīpālo vismayotphullalocanaḥ /
kumārapālanāmānaṃ pradhānāmātyam abravīt //

dṛṣṭaṃ bhavadbhir āścaryam īdṛśaṃ śrutam eva vā /
tiryaktve 'tiśayaḥ ko 'yaṃ yo manuṣyeṣu durlabhaḥ //

śrutādhyayanasaṃskāro mātaṅgajanasaṃgatiḥ /
mātaṅgeṣu ca kanyeyam ity āścaryaparamparā //

amātyas tv abhyadhād deva pūrvasaṃskārakāritāḥ /
bhavanty atiśayāḥ prāyaḥ prāṇināṃ ko 'tra vismayaḥ //

etāni tāni liṅgāni paralokānumāṃ prati /
tārkikair upapādyante lokāyatanirākṛtau //

vicitrā vedhasaḥ sṛṣṭirvicitrā karmavāsanā /
vicitras tadvipākaś ca vicitraḥ kālaparyayaḥ //

ityādiśukasambandhikathāvicchedakāraṇam /
udabhūt tāragambhīro madhyāhṇapaṭahadhvaniḥ //

bahiḥ prakalpyatām asyāḥ sukhāyāvasathādikam /
ayaṃ cābhyantaraṃ patrarathabhūpaḥ praveśyatām //

ity ādiśya pratīhārīṃ sabhām aujjhan mahīpatiḥ /
visasarja ca rājanyacakraṃ sevārtham āgatam //

tataḥ kṛtālpavyāyāmaḥ snātaḥ pūjitadaivataḥ /
hutāgniḥ śrutaviprāśīr bhuktvā śayyāgṛhaṃ yayau //

tatra paryaṅkam āruhya dhyātvaiva kim api kṣaṇam /
tam antaḥpuraviśrāntaṃ śukam ānāyayat punaḥ //

taṃ ca kañcukinānītamādau pṛṣṭvā sukhāsikām /
papraccha kautukākṣiptas tadvṛttāntam anantaram //

vaiśampāyana ko nu tvaṃ kva jātaḥ kvoṣitaś ciram /
kutastyam idam īdṛk te kalāśāstrādikauśalam //

manye jātismaraḥ ko 'pi bhavān bhūmim imāṃ gataḥ /
na hy asty atiśayaprāptir iyatī pakṣijātiṣu //

kena vā bhavato nāma kṛtaṃ viprajanocitam /
īdṛśānyabhidhānāni kuto 'ntyajanaveśmasu //

kathaṃ caṇḍālasamparka iha vā katham āgamaḥ /
iti kārtsnyena vṛttāntam ātmano vaktum arhasi //

iti pṛṣṭaḥ kṣitīśena bahumānapuraḥsaram /
kṣaṇaṃ buddhyānusaṃdhāya śuko vaktuṃ pracakrame //

deva vindhyāṭavī tāvattava śrutipathaṃ gatā /
pūrvāparapayorāśivelāsaṃsparśaśālinī //

yadekadeśe kaṇḍūlagaṇḍebhadalitadrume /
uṣitau daṇḍakāraṇye sasītau rāmalakṣmaṇau //

yatrāgastyamuner āsīd āśramaḥ śamināṃ mataḥ /
lopāmudrākarākṣiptajalasaṃvardhitadrumaḥ //

tasyopakaṇṭhe pampākhyam asti puṇyajalaṃ saraḥ /
sītākaratalollūnaśravaṇābharaṇotpalam //

tasyāsti paścime tīre jīrṇaḥ śālmalipādapaḥ /
ārohapariṇāhābhyāṃ vyāptavyomadigantaraḥ //

tasmin kṛtakulāyāni vītabhītīni durgame /
vihaṅgamasahasrāṇi nivasanti nirantaram //

divā tāny abhinirvartya prāṇayātrām itas tataḥ /
tatrāgatya svanīḍeṣu sukhaṃ rātriṣu śerate //

tatraiva baddhavasatī abhūtāṃ pitarau mama /
jāto 'ham ekas tanayas tayor vayasi paścime //

udvoḍhumasamarthā sā tīvrāṃ prasavavedanām /
tayaiva pañcatāṃ nītā jananī me durātmanaḥ //

jāyāviyogadagdho 'pi tātaḥ putraiṣaṇāturaḥ /
śokamutsṛjya matprāṇapoṣaṇe yatnam agrahīt //

na śaśāka kvacid gantum ātmanaḥ prāṇavṛttaye /
māṃ vakṣasi nidhāyāsta nīḍa eva divāniśam //

anyapatrarathānītabhuktojjhitaphalādinā /
madāpyāyanaśiṣṭena so 'karod vṛttim ātmanaḥ //

atikrāmati kāle 'tha kiñcidudbhinnapakṣatau /
tātavakṣaḥsthalasthe 'pi mayy uḍḍayanalālase //

akasmād eva sambhrāntamṛgapakṣikulaśrutaḥ /
abhūt kalakalas tasminn araṇye yamadundubhiḥ //

tatas tātorasaḥ kiñcid unnamayya śirodharām /
kutūhalavaśāc cakṣur dikṣu nikṣiptavānaham //

athāpaśyam asaṃkhyātakirātaparivāritam /
vane śabarasenānyam āyāntaṃ mṛgayārasāt //

tato mṛtam ivātmānam utkhātam iva śālmalim /
parivṛttam ivāraṇyaṃ bhayenāham acintayam //

hataprāṇisahasrāṅgasravadrudhiracarcitaiḥ /
murhūrtād eva tadvyādhair athāraṇyam apūryata //

senāpatiḥ sa nistriṃśo mṛgayājanitaśramaḥ /
niṣasāda tataḥ pampāsarasas tīraśādvale //

kṣaṇaṃ viśramya pītvāpaḥ prāśya bālamṛṇālikāḥ /
pulindaiḥ saha senānīḥ sa jagāma yathāgatam //

eko jaratpulindas tu pāpas tatra vyalambata /
prāṃśur bhayaṅkarākāraḥ kṛtāntasyeva kiṅkaraḥ //

ajātapiśitaprāptir anubhūtavṛthāśramaḥ /
yamadūtīm iva dṛśaṃ sa dadau tatra śālmalau //

sa durārohatāṃ tasya jānann api mahātaroḥ /
jātānadhyavasāyo 'pi yatnam ārohaṇe 'karot //

athāham asamatrāsaviparyāsitamānasaḥ /
aviśaṃ pitur utsaṅgaṃ tatpakṣāvṛtavigrahaḥ //

sa tu pāpas tam āruhya taruṃ nīḍanivāsinaḥ /
hatvā hatvā yathāśakti śukān bhūmāv apātayat //

krameṇa sa durācāras tātasyāpi śirodharam /
babhañja taṃ ca cikṣepa kṣitau vigatajīvitam //

tadā mama na tacchoko nānyat kiñcic ca cetasi /
kevalaṃ sahajātena bhayenaivāsmi viplutaḥ //

tato 'haṃ pitur utsaṅgādvinirgatya sasādhvasam /
antaraṃ taruśīrṇānāṃ parṇānāṃ tūrṇamāviśam //

pāpaḥ so 'py avaruhyātha śālmaler mūlavartinaḥ /
śukān gatāsūn ādāya vyādhān anusarann agāt //

ahaṃ vidhiniyogāt tu tena duṣkṛtakāriṇā /
jīrṇaparṇasavarṇatvāttadānīṃ nāvadhāritaḥ //

tato dūram atikrānte tasmin dāruṇakarmaṇi /
saṃjātajīvitāśaṃ māṃ pipāsā paryabādhata //

anuḍḍayanasāmarthyāt padbhyām eva yathātathā /
pampāpulinaparyantaṃ gantum aicchaṃ pipāsitaḥ //

tathāpy atinirutsāhaḥ patan muhur itas tataḥ /
tam eva pāpakarmāṇaṃ śaṅkamānaḥ pade pade //

ciraṃ hā tāta tāteti śocan kaṇṭhāntavartibhiḥ /
prāṇair āyāsyamāno 'ham atiṣṭham atiniṣṭhuraḥ //

tasmād anatidūre 'sti sarasas tapasāṃ nidheḥ /
nirdhūtakleśajālasya jābāler āśramo muneḥ //

tatas tasmin sutas tasya sarasi snātum āgataḥ /
hārītanāmā māṃ tatra tadavasthaṃ vyalokayat //

kaṣṭaṃ kenāpi pāpena pātitaḥ śukaśāvakaḥ /
kulāyātklāmyatītyuktvā kṛpayā māṃ kare 'grahīt //

apāyayat payobindūn marutāśvāsayan muhuḥ /
kṛtāhnikaś ca kāruṇyād anayat pitur āśramam //

samāśvastasya hārītatātaṃ dṛṣṭyaiva paśyataḥ /
padaṃ sthiram iva nyastaṃ hṛdi me jīvitāśayā //

nīḍacyuto 'yamānīto mayā vihagapotakaḥ /
iti pitre praṇamyāsau pāṇisthaṃ māmadarśayat //

atha jābālim adrākṣaṃ sākṣād iva pitāmaham /
mahātmabhiḥ parivṛtaṃ sānukampais tapodhanaiḥ //

jarādhavalamūrdhānaṃ dhāmnā prasaratā bahiḥ /
anatisphuṭasaṃlakṣyaśarīrāvayavākṛtim //

sa tu māṃ kṣaṇam udvīkṣya smayamāna ivāvadat /
idaṃ hi bhujyate 'nena phalaṃ svasyaiva karmaṇaḥ //

trikāladarśī bhagavānsa hi divyena cakṣuṣā /
viśvaṃ paśyati pāṇisthabadarāmalakādivat //

vacas tad ākarṇya kutūhalākulāḥ sametya sarve munayas ta mabruvan /
babhūva ko 'yaṃ bhagavan bhavāntare kim asya vā duścaritaṃ tad ucyatām //

abhyarthito munibhir ity uparudhyamānas tān abravīt kuruta tāvadahaḥkriyāḥ svāḥ /
sāṃdhyaṃ vidhāya vidhim askhalitāvadhānam ākarṇayiṣyatha kathāṃ pṛthum etadīyām //

uktās tathā bhagavatā munayo nijena karmakrameṇa divasaṃ gamayāṃbabhūvuḥ /
hārītahastavihitaiś ca manovinodais tais tair ānīyata mayāpi dināvaśeṣaḥ //