કાદમ્બરીકથાસાર · અધ્યાય 1

શ્રિયં દિશન્તુ વઃ શૌરેર્ દ્વયે તુલ્યશ્રમાઃ ક્રમાઃ ।
યે ચાદૌ ગોષ્પદં પશ્ચાત્ ત્રૈલોક્યં ક્રામ્યતશ્ ચ યે ॥

સરસાઃ સદલઙ્કારાઃ પ્રસાદમધુરા ગિરઃ ।
કાન્તાસ્ તાતજયન્તસ્ય જયન્તિ જગતીગુરોઃ ॥

ગુણોદ્દ્યોતનદીપાનાં સતાં ન પરમ્ ઉજ્જ્વલમ્ ।
યાવન્ મલિનમ્ અપ્ય્ એષાં કર્મ દૃષ્ટેઃ પ્રસાધનમ્ ॥

ગુણઃ કૃશો ઽપિ પ્રથતે પૃથુર્ અપ્ય્ અપચીયતે ।
પ્રાપ્ય સાધુખલૌ ચન્દ્રઃ પક્ષાવ્ ઇવ સિતાસિતૌ ॥

શક્તિનામાભવદ્ ગૌડો ભારદ્વાજકુલે દ્વિજઃ ।
દાર્વાભિસારમ્ આસાદ્ય કૃતદારપરિગ્રહઃ ॥

તસ્ય મિત્રાભિધાનો ઽભૂદ્ આત્મજસ્ તેજસાં નિધિઃ ।
જનેન દોષોપરમપ્રબુદ્ધેનાર્ચિતોદયઃ ॥

સ શક્તિસ્વામિનં પુત્રમ્ અવાપ શ્રુતશાલિનમ્ ।
રાજ્ઞઃ કર્કોટવંશસ્ય મુક્તાપીડસ્ય મન્ત્રિણમ્ ॥

કલ્યાણસ્વામિનામાસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇવાભવત્ ।
તનયઃ શુદ્ધયોગર્દ્ધિનિર્ધૂતભવકલ્મષઃ ॥

અગાધહૃદયાત્ તસ્માત્ પરમેશ્વરમણ્ડનમ્ ।
અજાયત સુતઃ કાન્તશ્ ચન્દ્રો દુગ્ધોદધેર્ ઇવ ॥

પુત્રં કૃતજનાનન્દં સ જયન્તમ્ અજીજનત્ ।
આસીત્ કવિત્વવક્તૃત્વફલા યસ્ય સરસ્વતી ॥

વૃત્તિકાર ઇતિ વ્યક્તં દ્વિતીયં નામ બિભ્રતઃ ।
વેદવેદાઙ્ગવિદુષઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થવાદિનઃ ॥

જયન્તનામ્નઃ સુધિયઃ સાધુસાહિત્યતત્ત્વવિત્ ।
સૂનુઃ સમુદભૂત્ તસ્માદ્ અભિનન્દ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

કાવ્યવિસ્તરસંધાનખેદાલસધિયઃ પ્રતિ ।
તેન કાદમ્બરીસિન્ધોઃ કથામાત્રં સમુદ્ધૃતમ્ ॥

પુરુહૂતપુરસ્પર્ધિવિભવા ભૂષણં ભુવઃ ।
બભૂવ વિદિશા નામ પુરી વેત્રવતીતટે ॥

યા પુણ્યકર્મિણાં તેજઃશાલિનાં દ્યૌર્ ઇવાસ્પદમ્ ।
રેજે રત્નગૃહજ્યોતિર્ જાલૈર્ ઇન્દ્રાયુધપ્રભૈઃ ॥

તસ્યાં નિજભુજોદ્યોગવિજિતારાતિમણ્ડલઃ ।
આખણ્ડલ ઇવ શ્રીમાન્ રાજા શૂદ્રક ઇત્ય્ અભૂત્ ॥

અષ્ટાનાં લોકપાલાનાં રૂપં બિભ્રદ્ અપિ પ્રજાઃ ।
શશ્વદ્ આનન્દયંસ્ તાભિશ્ ચન્દ્રમા ઇત્ય્ અવેદિ યઃ ॥

સ મેદિનીં વિનિર્જિત્ય ચતુરમ્ભોધિમેખલામ્ ।
સચિવાર્પિતતદ્ભારસ્ તસ્યામ્ આસ્ત યથાસુખમ્ ॥

તેનાનુદ્વેજિતજનૈર્ અર્થધર્માવિરોધિભિઃ ।
વિનોદૈર્ અત્યનીયન્ત નવે વયસિ વાસરાઃ ॥

તસ્ય ચાનન્યલભ્યાનાં સુખાનાં પારદૃશ્વનઃ ।
યૂનો ઽપિ સુરતક્રીડાપરાઙ્ મુખમ્ અભૂન્ મનઃ ॥

પ્રયત્નેનાપિ નાવાપિ સા યોષિદ્ વિષમેષુણા ।
હર્તું શશાક યા તસ્ય હૃદયં ચક્ષુર્ એવ વા ॥

અથ બાહ્યાઙ્ગણસ્થાનવર્તિનં તં કદાચન ।
પ્રસૃત્ય પ્રણયપ્રહ્વા પ્રતીહારી વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

દૂરાદ્ ઉપાયનીકૃત્ય શુકમ્ આશ્ચર્યચેષ્ટિતમ્ ।
ચણ્ડાલદારિકા કાચિદ્ આગતા દર્શનાર્થિની ॥

શ્રુત્વા ક્ષણં પરામૃશ્ય મુખમ્ આલોક્ય મન્ત્રિણામ્ ।
સમાદિદેશ તાં રાજા કો દોષઃ પ્રવિશત્વ્ ઇતિ ॥

નિજેન લક્ષ્મણા લોકસ્પર્શં પરિહરન્ત્ય્ અથ ।
માતઙ્ગકન્યકાવિક્ષદ્ અનુજ્ઞાતા નૃપાઙ્ગણમ્ ॥

તયા ચ સહ હસ્તસ્થસશુકસ્વર્ણપઞ્જરઃ ।
વહન્ન્ અહિંસ્રમ્ આકારં ચણ્ડાલસ્થવિરો ઽવિશત્ ॥

પ્રવિશન્તીં તુ તાં દૃષ્ટ્વા કન્યામ્ અદ્ભુતદર્શનામ્ ।
પરં વ્યસ્મયત ક્ષ્માપઃ ક્ષણં ચૈવમ્ અચિન્તયત્ ॥

ઇદં રૂપમ્ ઇયં કાન્તિર્ ઇમે લાવણ્યશીકરાઃ ।
મર્ત્યતામ્ અપિ ન પ્રાહુર્માતઙ્ગત્વે તુ કા કથા ॥

તત્ સત્યમ્ એવ પશ્યામિ નૂનં માતઙ્ગમાયયા ।
છન્નેયં દેવતા કાચિન્ મર્ત્યલોકમ્ ઉપાગતા ॥

ઇત્યાદિ ચિન્તયન્તં સા પ્રગલ્ભવનિતેવ તમ્ ।
પ્રણનામ મહીપાલમ્ અનાકુલવિલોકિની ॥

વૈશમ્પાયનનામાયં રત્નમ્ અત્યદ્ભુતં શુકઃ ।
રત્નાનાં ચાસ્પદં દેવો દુગ્ધોદધિર્ ઇવાપરઃ ॥

ઇત્ય્ આદરેણ નઃ સ્વામિદુહિત્રાયમ્ ઉપાહૃતઃ ।
પ્રસાદઃ ક્રિયતામ્ અસ્યા વિહગઃ પરિગૃહ્યતામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સો ઽગ્રતો રાજ્ઞઃ પઞ્જરં મણિકુટ્ટિમે ।
વિનિધાય પ્રણમ્યૈનં સપ્રશ્રયમ્ અપાસરત્ ॥

ઇઙ્ગિતજ્ઞા પ્રતીહારી વિવૃતદ્વારસમ્પુટમ્ ।
અકરોત્ પઞ્જરં તસ્માન્ નિર્યયૌ ચ વિહઙ્ગમઃ ॥

ઉત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણં પાદં જયશબ્દમ્ ઉદીર્ય સઃ ।
પ્રયુક્તવેદમન્ત્રાશીર્ ઇમામ્ આર્યામ્ અથાપઠત્ ॥

સ્તનયુગમશ્રુસ્નાતં સમીપતરવર્તિ હૃદયશોકાગ્નેઃ ।
ચરતિ વિમુક્તાહારં વ્રતમ્ ઇવ ભવતો રિપુસ્ત્રીણામ્ ॥

તામ્ આકર્ણ્ય મહીપાલો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।
કુમારપાલનામાનં પ્રધાનામાત્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

દૃષ્ટં ભવદ્ભિર્ આશ્ચર્યમ્ ઈદૃશં શ્રુતમ્ એવ વા ।
તિર્યક્ત્વે ઽતિશયઃ કો ઽયં યો મનુષ્યેષુ દુર્લભઃ ॥

શ્રુતાધ્યયનસંસ્કારો માતઙ્ગજનસંગતિઃ ।
માતઙ્ગેષુ ચ કન્યેયમ્ ઇત્ય્ આશ્ચર્યપરમ્પરા ॥

અમાત્યસ્ ત્વ્ અભ્યધાદ્ દેવ પૂર્વસંસ્કારકારિતાઃ ।
ભવન્ત્ય્ અતિશયાઃ પ્રાયઃ પ્રાણિનાં કો ઽત્ર વિસ્મયઃ ॥

એતાનિ તાનિ લિઙ્ગાનિ પરલોકાનુમાં પ્રતિ ।
તાર્કિકૈર્ ઉપપાદ્યન્તે લોકાયતનિરાકૃતૌ ॥

વિચિત્રા વેધસઃ સૃષ્ટિર્વિચિત્રા કર્મવાસના ।
વિચિત્રસ્ તદ્વિપાકશ્ ચ વિચિત્રઃ કાલપર્યયઃ ॥

ઇત્યાદિશુકસમ્બન્ધિકથાવિચ્છેદકારણમ્ ।
ઉદભૂત્ તારગમ્ભીરો મધ્યાહ્ણપટહધ્વનિઃ ॥

બહિઃ પ્રકલ્પ્યતામ્ અસ્યાઃ સુખાયાવસથાદિકમ્ ।
અયં ચાભ્યન્તરં પત્રરથભૂપઃ પ્રવેશ્યતામ્ ॥

ઇત્ય્ આદિશ્ય પ્રતીહારીં સભામ્ ઔજ્ઝન્ મહીપતિઃ ।
વિસસર્જ ચ રાજન્યચક્રં સેવાર્થમ્ આગતમ્ ॥

તતઃ કૃતાલ્પવ્યાયામઃ સ્નાતઃ પૂજિતદૈવતઃ ।
હુતાગ્નિઃ શ્રુતવિપ્રાશીર્ ભુક્ત્વા શય્યાગૃહં યયૌ ॥

તત્ર પર્યઙ્કમ્ આરુહ્ય ધ્યાત્વૈવ કિમ્ અપિ ક્ષણમ્ ।
તમ્ અન્તઃપુરવિશ્રાન્તં શુકમ્ આનાયયત્ પુનઃ ॥

તં ચ કઞ્ચુકિનાનીતમાદૌ પૃષ્ટ્વા સુખાસિકામ્ ।
પપ્રચ્છ કૌતુકાક્ષિપ્તસ્ તદ્વૃત્તાન્તમ્ અનન્તરમ્ ॥

વૈશમ્પાયન કો નુ ત્વં ક્વ જાતઃ ક્વોષિતશ્ ચિરમ્ ।
કુતસ્ત્યમ્ ઇદમ્ ઈદૃક્ તે કલાશાસ્ત્રાદિકૌશલમ્ ॥

મન્યે જાતિસ્મરઃ કો ઽપિ ભવાન્ ભૂમિમ્ ઇમાં ગતઃ ।
ન હ્ય્ અસ્ત્ય્ અતિશયપ્રાપ્તિર્ ઇયતી પક્ષિજાતિષુ ॥

કેન વા ભવતો નામ કૃતં વિપ્રજનોચિતમ્ ।
ઈદૃશાન્યભિધાનાનિ કુતો ઽન્ત્યજનવેશ્મસુ ॥

કથં ચણ્ડાલસમ્પર્ક ઇહ વા કથમ્ આગમઃ ।
ઇતિ કાર્ત્સ્ન્યેન વૃત્તાન્તમ્ આત્મનો વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

ઇતિ પૃષ્ટઃ ક્ષિતીશેન બહુમાનપુરઃસરમ્ ।
ક્ષણં બુદ્ધ્યાનુસંધાય શુકો વક્તું પ્રચક્રમે ॥

દેવ વિન્ધ્યાટવી તાવત્તવ શ્રુતિપથં ગતા ।
પૂર્વાપરપયોરાશિવેલાસંસ્પર્શશાલિની ॥

યદેકદેશે કણ્ડૂલગણ્ડેભદલિતદ્રુમે ।
ઉષિતૌ દણ્ડકારણ્યે સસીતૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥

યત્રાગસ્ત્યમુનેર્ આસીદ્ આશ્રમઃ શમિનાં મતઃ ।
લોપામુદ્રાકરાક્ષિપ્તજલસંવર્ધિતદ્રુમઃ ॥

તસ્યોપકણ્ઠે પમ્પાખ્યમ્ અસ્તિ પુણ્યજલં સરઃ ।
સીતાકરતલોલ્લૂનશ્રવણાભરણોત્પલમ્ ॥

તસ્યાસ્તિ પશ્ચિમે તીરે જીર્ણઃ શાલ્મલિપાદપઃ ।
આરોહપરિણાહાભ્યાં વ્યાપ્તવ્યોમદિગન્તરઃ ॥

તસ્મિન્ કૃતકુલાયાનિ વીતભીતીનિ દુર્ગમે ।
વિહઙ્ગમસહસ્રાણિ નિવસન્તિ નિરન્તરમ્ ॥

દિવા તાન્ય્ અભિનિર્વર્ત્ય પ્રાણયાત્રામ્ ઇતસ્ તતઃ ।
તત્રાગત્ય સ્વનીડેષુ સુખં રાત્રિષુ શેરતે ॥

તત્રૈવ બદ્ધવસતી અભૂતાં પિતરૌ મમ ।
જાતો ઽહમ્ એકસ્ તનયસ્ તયોર્ વયસિ પશ્ચિમે ॥

ઉદ્વોઢુમસમર્થા સા તીવ્રાં પ્રસવવેદનામ્ ।
તયૈવ પઞ્ચતાં નીતા જનની મે દુરાત્મનઃ ॥

જાયાવિયોગદગ્ધો ઽપિ તાતઃ પુત્રૈષણાતુરઃ ।
શોકમુત્સૃજ્ય મત્પ્રાણપોષણે યત્નમ્ અગ્રહીત્ ॥

ન શશાક ક્વચિદ્ ગન્તુમ્ આત્મનઃ પ્રાણવૃત્તયે ।
માં વક્ષસિ નિધાયાસ્ત નીડ એવ દિવાનિશમ્ ॥

અન્યપત્રરથાનીતભુક્તોજ્ઝિતફલાદિના ।
મદાપ્યાયનશિષ્ટેન સો ઽકરોદ્ વૃત્તિમ્ આત્મનઃ ॥

અતિક્રામતિ કાલે ઽથ કિઞ્ચિદુદ્ભિન્નપક્ષતૌ ।
તાતવક્ષઃસ્થલસ્થે ઽપિ મય્ય્ ઉડ્ડયનલાલસે ॥

અકસ્માદ્ એવ સમ્ભ્રાન્તમૃગપક્ષિકુલશ્રુતઃ ।
અભૂત્ કલકલસ્ તસ્મિન્ન્ અરણ્યે યમદુન્દુભિઃ ॥

તતસ્ તાતોરસઃ કિઞ્ચિદ્ ઉન્નમય્ય શિરોધરામ્ ।
કુતૂહલવશાચ્ ચક્ષુર્ દિક્ષુ નિક્ષિપ્તવાનહમ્ ॥

અથાપશ્યમ્ અસંખ્યાતકિરાતપરિવારિતમ્ ।
વને શબરસેનાન્યમ્ આયાન્તં મૃગયારસાત્ ॥

તતો મૃતમ્ ઇવાત્માનમ્ ઉત્ખાતમ્ ઇવ શાલ્મલિમ્ ।
પરિવૃત્તમ્ ઇવારણ્યં ભયેનાહમ્ અચિન્તયમ્ ॥

હતપ્રાણિસહસ્રાઙ્ગસ્રવદ્રુધિરચર્ચિતૈઃ ।
મુર્હૂર્તાદ્ એવ તદ્વ્યાધૈર્ અથારણ્યમ્ અપૂર્યત ॥

સેનાપતિઃ સ નિસ્ત્રિંશો મૃગયાજનિતશ્રમઃ ।
નિષસાદ તતઃ પમ્પાસરસસ્ તીરશાદ્વલે ॥

ક્ષણં વિશ્રમ્ય પીત્વાપઃ પ્રાશ્ય બાલમૃણાલિકાઃ ।
પુલિન્દૈઃ સહ સેનાનીઃ સ જગામ યથાગતમ્ ॥

એકો જરત્પુલિન્દસ્ તુ પાપસ્ તત્ર વ્યલમ્બત ।
પ્રાંશુર્ ભયઙ્કરાકારઃ કૃતાન્તસ્યેવ કિઙ્કરઃ ॥

અજાતપિશિતપ્રાપ્તિર્ અનુભૂતવૃથાશ્રમઃ ।
યમદૂતીમ્ ઇવ દૃશં સ દદૌ તત્ર શાલ્મલૌ ॥

સ દુરારોહતાં તસ્ય જાનન્ન્ અપિ મહાતરોઃ ।
જાતાનધ્યવસાયો ઽપિ યત્નમ્ આરોહણે ઽકરોત્ ॥

અથાહમ્ અસમત્રાસવિપર્યાસિતમાનસઃ ।
અવિશં પિતુર્ ઉત્સઙ્ગં તત્પક્ષાવૃતવિગ્રહઃ ॥

સ તુ પાપસ્ તમ્ આરુહ્ય તરું નીડનિવાસિનઃ ।
હત્વા હત્વા યથાશક્તિ શુકાન્ ભૂમાવ્ અપાતયત્ ॥

ક્રમેણ સ દુરાચારસ્ તાતસ્યાપિ શિરોધરમ્ ।
બભઞ્જ તં ચ ચિક્ષેપ ક્ષિતૌ વિગતજીવિતમ્ ॥

તદા મમ ન તચ્છોકો નાન્યત્ કિઞ્ચિચ્ ચ ચેતસિ ।
કેવલં સહજાતેન ભયેનૈવાસ્મિ વિપ્લુતઃ ॥

તતો ઽહં પિતુર્ ઉત્સઙ્ગાદ્વિનિર્ગત્ય સસાધ્વસમ્ ।
અન્તરં તરુશીર્ણાનાં પર્ણાનાં તૂર્ણમાવિશમ્ ॥

પાપઃ સો ઽપ્ય્ અવરુહ્યાથ શાલ્મલેર્ મૂલવર્તિનઃ ।
શુકાન્ ગતાસૂન્ આદાય વ્યાધાન્ અનુસરન્ન્ અગાત્ ॥

અહં વિધિનિયોગાત્ તુ તેન દુષ્કૃતકારિણા ।
જીર્ણપર્ણસવર્ણત્વાત્તદાનીં નાવધારિતઃ ॥

તતો દૂરમ્ અતિક્રાન્તે તસ્મિન્ દારુણકર્મણિ ।
સંજાતજીવિતાશં માં પિપાસા પર્યબાધત ॥

અનુડ્ડયનસામર્થ્યાત્ પદ્ભ્યામ્ એવ યથાતથા ।
પમ્પાપુલિનપર્યન્તં ગન્તુમ્ ઐચ્છં પિપાસિતઃ ॥

તથાપ્ય્ અતિનિરુત્સાહઃ પતન્ મુહુર્ ઇતસ્ તતઃ ।
તમ્ એવ પાપકર્માણં શઙ્કમાનઃ પદે પદે ॥

ચિરં હા તાત તાતેતિ શોચન્ કણ્ઠાન્તવર્તિભિઃ ।
પ્રાણૈર્ આયાસ્યમાનો ઽહમ્ અતિષ્ઠમ્ અતિનિષ્ઠુરઃ ॥

તસ્માદ્ અનતિદૂરે ઽસ્તિ સરસસ્ તપસાં નિધેઃ ।
નિર્ધૂતક્લેશજાલસ્ય જાબાલેર્ આશ્રમો મુનેઃ ॥

તતસ્ તસ્મિન્ સુતસ્ તસ્ય સરસિ સ્નાતુમ્ આગતઃ ।
હારીતનામા માં તત્ર તદવસ્થં વ્યલોકયત્ ॥

કષ્ટં કેનાપિ પાપેન પાતિતઃ શુકશાવકઃ ।
કુલાયાત્ક્લામ્યતીત્યુક્ત્વા કૃપયા માં કરે ઽગ્રહીત્ ॥

અપાયયત્ પયોબિન્દૂન્ મરુતાશ્વાસયન્ મુહુઃ ।
કૃતાહ્નિકશ્ ચ કારુણ્યાદ્ અનયત્ પિતુર્ આશ્રમમ્ ॥

સમાશ્વસ્તસ્ય હારીતતાતં દૃષ્ટ્યૈવ પશ્યતઃ ।
પદં સ્થિરમ્ ઇવ ન્યસ્તં હૃદિ મે જીવિતાશયા ॥

નીડચ્યુતો ઽયમાનીતો મયા વિહગપોતકઃ ।
ઇતિ પિત્રે પ્રણમ્યાસૌ પાણિસ્થં મામદર્શયત્ ॥

અથ જાબાલિમ્ અદ્રાક્ષં સાક્ષાદ્ ઇવ પિતામહમ્ ।
મહાત્મભિઃ પરિવૃતં સાનુકમ્પૈસ્ તપોધનૈઃ ॥

જરાધવલમૂર્ધાનં ધામ્ના પ્રસરતા બહિઃ ।
અનતિસ્ફુટસંલક્ષ્યશરીરાવયવાકૃતિમ્ ॥

સ તુ માં ક્ષણમ્ ઉદ્વીક્ષ્ય સ્મયમાન ઇવાવદત્ ।
ઇદં હિ ભુજ્યતે ઽનેન ફલં સ્વસ્યૈવ કર્મણઃ ॥

ત્રિકાલદર્શી ભગવાન્સ હિ દિવ્યેન ચક્ષુષા ।
વિશ્વં પશ્યતિ પાણિસ્થબદરામલકાદિવત્ ॥

વચસ્ તદ્ આકર્ણ્ય કુતૂહલાકુલાઃ સમેત્ય સર્વે મુનયસ્ ત મબ્રુવન્ ।
બભૂવ કો ઽયં ભગવન્ ભવાન્તરે કિમ્ અસ્ય વા દુશ્ચરિતં તદ્ ઉચ્યતામ્ ॥

અભ્યર્થિતો મુનિભિર્ ઇત્ય્ ઉપરુધ્યમાનસ્ તાન્ અબ્રવીત્ કુરુત તાવદહઃક્રિયાઃ સ્વાઃ ।
સાંધ્યં વિધાય વિધિમ્ અસ્ખલિતાવધાનમ્ આકર્ણયિષ્યથ કથાં પૃથુમ્ એતદીયામ્ ॥

ઉક્તાસ્ તથા ભગવતા મુનયો નિજેન કર્મક્રમેણ દિવસં ગમયાંબભૂવુઃ ।
હારીતહસ્તવિહિતૈશ્ ચ મનોવિનોદૈસ્ તૈસ્ તૈર્ આનીયત મયાપિ દિનાવશેષઃ ॥