Language

ENहिગુ
Scripture Library

jñānasaṅkalinītantram · Chapter 1

1

jñānasaṅkalinītantram
kailāśaśikharāsīnaṃ devadevaṃ jagadgurum /
pṛcchati sma mahādevī brūhi jñānaṃ maheśvara

2

devī uvāca
kutaḥ sṛṣṭirbhaved deva kathaṃ sṛṣṭirvinaśyati /
brahmajñānaṃ kathaṃ deva sṛṣṭisaṃhāravarjitam

3

īśvara uvāca
avyaktācca bhavet sṛṣṭiravyaktācca vinaśyati /
avyaktaṃ brahmaṇo jñānaṃ sṛṣṭisaṃhāra varjitam

4

oṅkārādakṣarāt sarvāstvetā vidyāścaturdaśa /
mantra - pūjā - tapo - dhyānaṃ karmākarma tathaiva ca

5

ṣaḍaṅgaṃ vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
dharmaśāstrapurāṇāni etā vidyāścaturdaśa

6

tāvad vidyā bhavet sarvā yāvad jñānaṃ na jāyate /
brahmajñānaṃ padaṃ jñātvā sarvavidyā sthirā bhavet

7

vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva /
yā punaḥ śāmbhavī vidyā guptā kulavadhūriva

8

dehasthāḥ sarvavidyāśca dehasthāḥ sarvadevatāḥ /
dehasthāḥ sarvatīrthāni guruvākyena labhyate

9

adhyātmavidyā hi nṛṇāṃ saukhyamokṣakarī bhavet /
dharma karma tathā japyametat sarvaṃ nivartate

10

kāṣṭhamadhye yathā vahniḥ puṣpe gandhaḥ payo'mṛtam /
dehamadhye tathā devaḥ puṇyapāpavivarjitaḥ

11

iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī /
iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnā ca sarasvatī

12

triveṇīsaṃgamo yatra tīrtharājaḥ sa ucyate /
tatra snānaṃ prakurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate

13

devī uvāca
kīdṛśī khecarī mudrā vidyā ca śāmbhavī punaḥ /
kīdṛśyadhyātmavidyā ca tanme brūhi maheśvara

14

īśvara uvāca
manaḥ sthiraṃ yasya vināvalambanaṃ
vāyuḥ sthiro yasya vinā nirodhanam /
dṛṣṭiḥ sthirā yasya vināvalokanaṃ
sā eva mudrā vicarantī khecarī

15

bālasya mūrkhasya yathaiva cetaḥ
svapnena hīno'pi karoti nidrām /
tato gataḥ patho nirāvalambaḥ
sā eva vidyā vicarantī śāmbhavī

16

devī uvāca
devadeva jagannātha brūhi me parameśvara /
darśanāni kathaṃ deva bhavanti ca pṛthak pṛthak

17

īśvara uvāca
tridaṇḍī ca bhaved bhakto vedābhyāsarataḥ sadā /
prakṛtivādaratāḥ śāktā bauddhā śūnyātivādinaḥ

18

atordhvaṃ gāmino ye vā tattvajñā api tādṛśāḥ /
sarvaṃ nāstīti cārvākā jalpanti viṣayāśritāḥ

19

umā pṛcchati he deva piṇḍabrahmāṇḍalakṣaṇam /
pañcabhūtaṃ kathaṃ deva guṇāḥ ke pañcaviṃśatiḥ

20

īśvara uvāca
asthi māṃsaṃ nakhaṃ caiva tvaṅlomāni ca pañcamam /
pṛthvī pañcaguṇā proktā brahmajñānena bhāsate

21

śukraśoṇitamajjā ca malaṃ mūtraṃ ca pañcamam /
apāṃ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate

22

nidrā kṣudhā tṛṣā caiva klāntirālasyapañcamam /
tejaḥ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate

23

dhāraṇaṃ cālanaṃ kṣepaṃ saṃkocaṃ prasaraṃ tathā /
vāyoḥ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate

24

kāmaṃ krodhaṃ tathā mohaṃ lajjā lobhañca pañcamam /
nabhaḥ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate

25

ākāśājjāyate vāyurvāyorutpadyate raviḥ /
raverutpadyate toyaṃ toyādutpadyate mahī

26

mahī vilīyate toye toyaṃ vilīyate ravau /
ravirvilīyate vāyau vāyurvilīyate tu khe

27

pañcatattvād bhavet sṛṣṭistattvāt tattvaṃ vīlīyate /
pañcatattvāt paraṃ tattvaṃ tattvātītaṃ nirañjanam

28

sparśanaṃ rasanaṃ caiva ghrāṇaṃ cakṣuśca śrotrakam /
pañcendriyamidaṃ tattvaṃ manaḥ sādhakamindriyam

29

brahmāṇḍalakṣaṇaṃ sarvaṃ dehamadhye vyavasthitam /
sākārāśca vinaśyanti nirākāro na naśyati

30

nirākāraṃ mano yasya nirākārasamo bhavet /
tasmāt sarvaprayatnena sākāraṃ tu parityajet

31

devī uvāca
ādinātha mayi brūhi saptadhātuḥ kathaṃ bhavet /
ātmā caivāntarātmā ca paramātmā kathaṃ bhavet

32

īśvara uvāca
śukraśoṇitamajjā ca medo māṃsaṃ ca pañcamam /
asti tvak caiva saptaite śarīreṣu vyavasthitāḥ

33

śarīraṃ caivamātmānamantarātmā mano bhavet /
paramātmā bhavecchūnyaṃ mano yatra vilīyate

34

raktadhāturbhavenmātā śukradhāturbhavet pitā /
śūnyadhāturbhavet prāṇo garbhapiṇḍaṃ prajāyate

35

devī uvāca
kathamutpadyate vācā kathaṃ vācā vilīyate /
vākyasya nirṇayaṃ brūhi paśya jñānamudāhara

36

īśvara uvāca
avyaktājjāyate prāṇaḥ prāṇādutpadyate manaḥ /
manasotpadyate vācā mano vācā vilīyate

37

devī uvāca
kasmin sthāne vaset sūryaḥ kasmin sthāne vasechaśī /
kasmin sthāne vased vāyuḥ kasmin sthāne vasenmanaḥ

38

īśvara uvāca
tālumūle sthitaścandro nābhimūle divākaraḥ /
sūryāgre vasate vāyuścandrāgre vasate manaḥ

39

sūryāgre vasate cittaṃ candrāgre jīvitaṃ priye /
etadyuktaṃ mahādevi guruvākyena labhyate

40

devī uvāca
kasmin sthāne vasecchaktiḥ kasmin sthāne vasecchivaḥ /
kasmin sthāne vaset kālo jarā kena prajāyate

41

īśvara uvāca
pātāle vasate śaktirbrahmāṇḍe vasate śivaḥ /
antarikṣe vaset kālo jarā tena prajāyate

42

devī uvāca
āhāraṃ kāṅkṣate ko'sau bhuñjate pibate katham /
jāgrat svapnasuṣuptau ca ko vā'sau pratibudhyati

43

īśvara uvāca
āhāraṃ kāṅkṣate prāṇo bhuñjate'pi hutāśanaḥ /
jāgratsvapnasuṣuptau ca vāyuśca pratibudhyati

44

devī uvāca
ko vā karoti karmāṇi ko vā lapyeta pātakaiḥ /
ko vā karoti pāpāni ko vā pāpaiḥ pramucyate

45

śiva uvāca
manaḥ karoti pāpāni mano lipyeta pātakaiḥ /
manaśca tanmanā bhūtvā na puṇyairna ca pātakaiḥ

46

devī uvāca
jīvaḥ kena prakāreṇa śivo bhavati kasya ca /
kāryasya kāraṇaṃ brūhi kathaṃ kiñca prasādanam

47

śiva uvāca
bhrāntibaddho bhavejjīvo bhrāntimuktaḥ sadāśivaḥ /
kāryaṃ hi kāraṇaṃ tvañca punarbodho viśiṣyate

48

mano'nyatra śivo'nyatra śaktiranyatra mārutaḥ /
idaṃ tīrthamidaṃ tīrthaṃ bhramanti tāmasā janāḥ

49

ātmatīrthaṃ na jānāti kathaṃ mokṣo varānane //
na vedaṃ vedamityāhurvedo brahma sanātanam /
brahmavidyārato yastu sa vipro vedapāragaḥ

50

mathitvā caturo vedān sarvaśāstrāṇi caiva hi /
sāraṃ tu yogibhiḥ pītaṃ takraṃ pibanti paṇḍitāḥ

51

ucchīṣṭaṃ sarvaśāstrāṇi sarvā vidyā mukhe mukhe /
nocchiṣṭaṃ brahmaṇo jñānamavyaktaṃ cetanāmayam

52

na tapastapa ityāhurbrahmacaryaṃ tapottamam /
ūrdhvaretā bhaved yastu sa devo na tu mānuṣaḥ

53

na dhyānaṃ dhyānamityāhurdhyānaṃ śūnyagataṃ manaḥ /
tasya dhyānaprasādena saukhyaṃ mokṣaṃ na saṃśayaḥ

54

na homaṃ homamityāhuḥ samādhau tattu bhūyate /
brahmāgnau hūyate prāṇaṃ homakarma taducyate

55

pāpakarma bhaved bhavyaṃ puṇyaṃ caiva pravartate /
tasmāt sarvaprayatnena tādrūpyaṃ ca tyajed budhaḥ

56

yāvad varṇaṃ kulaṃ sarvaṃ tāvajjñānaṃ na jāyate /
brahmajñānapadaṃ jñātvā sarvavarṇavivarjitaḥ

57

devī uvāca
yattvayā kathitaṃ jñānaṃ nāhaṃ jānāmi śaṅkara /
niścayaṃ brūhi deveśa mano yatra vilīyate

59

śaṃkara uvāca
mano vākyaṃ tathā karma tṛtīyaṃ yatra līyate /
vinā svapnaṃ yathā nidrā brahmajñānaṃ taducyate

60

ekākī nispṛhaḥ śāntaścintāvivarjitaḥ /
bālabhāvastathā bhāvo brahmajñānaṃ taducyate

61

ślokārdhaṃ tu pravakṣyāmi yaduktaṃ tattvadarśibhiḥ /
sarvacintāparityāgo niścinto yoga ucyate

62

nimiṣaṃ nimiṣārddhaṃ vā samādhimadhigacchati /
śatajanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

63

devī uvāca
kasya nāma bhavecchaktiḥ kasya nāma bhavecchivaḥ /
etanme brūhi bho deva paścājjñānaṃ prakāśaya

64

īśvara uvāca
calaccitte vasecchaktiḥ sthiracitte vasecchivaḥ /
sthiracitto bhaveddevi sa dehastho'pi sidhyati

65

devī uvāca
kasmin sthāne tridhā śaktiḥ ṣaṭcakraṃ ca tathaiva ca /
ekaviṃśatibrahmāṇḍaṃ saptapātālameva ca

66

īśvara uvāca
ūrdhvaśaktirbhavet kaṇṭhaḥ adhaśaktirbhavet gudaḥ /
madhyaśaktirbhavennābhiḥ śaktyatītaṃ nirañjanam

67

ādhāraṃ guhyacakraṃ tu svādhiṣṭhānaṃ ca liṅgakam /
cakrabhedaṃ mayākhyātaṃ cakrātītaṃ namo namaḥ

68

kāyordhvaṃ ca brahmalokaḥ svādhaḥ pātālameva ca /
ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ vṛkṣākāraṃ kalevaram

69

devī uvāca
śiva śaṃkara īśāna brūhi me parameśvara /
daśavāyuḥ kathaṃ deva daśadvārāṇi caiva hi

70

īśvara uvāca
hṛdi prāṇaḥ sthito vāyurapāno gudasaṃsthitaḥ /
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamāśritaḥ

71

vyānaḥ sarvagato dehe sarvāgātreṣu saṃsthitaḥ /
nāga ūrdhvagato vāyuḥ kūrmastīrthāni saṃsthitaḥ

72

kṛkaraḥ kṣobhite caiva devadatto'pi jṛmbhaṇe /
dhanañjayo nādaghoṣe niviśeccaiva śāmyati

73

eṣa vāyurnirālambo yogināṃ yogasammataḥ /
navadvāraṃ ca prātyakṣaṃ daśamaṃ mana ucyate

74

devī uvāca
nāḍībhedaṃ ca me brūhi sarvagātreṣu saṃsthitam /
śaktiḥ kuṇḍalinī caiva prasūtā daśanāḍikā

75

īśvara uvāca
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā cordhvagāminī /
gāndhārī hastijihvā ca prasavā gamanāyatā

76

alambusā yaśā caiva dakṣiṇāṅge ca saṃsthitāḥ /
kulaśca śaṅkhinī caiva vāmāṅge ca vyavasthitāḥ

77

etāsu daśanāḍīṣu nānānāḍīprasūtikā /
dvisaptatisahasrāṇi śarīre nāḍikāḥ smṛtāḥ

78

etā yo vindate yogī sa yogī yogalakṣaṇaḥ /
jñānanāḍī bhaveddevī yogināṃ siddhidāyinī

79

devī uvāca
bhūtanātha mahādeva brūhi me parameśvara /
trayo devā kathaṃ deva trayo bhāvāstrayo guṇāḥ

80

īśvara uvāca
rajobhāvasthito brahmā sattvabhāvasthito hariḥ /
krodhabhāvasthito rudrastrayo devāstrayo guṇāḥ

81

ekamūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ /
nānābhāvaṃ mano yasya tasya muktirna jāyate

82

vīryarūpī bhaved brahmā vāyurūpaḥ sthito hariḥ /
manorūpaḥ sthito rudrastrayo devāstrayo guṇāḥ

83

dayābhāvasthito brahmā śuddhabhāvasthito hariḥ /
agnibhāvasthito rudrastrayo devāstrayo guṇāḥ

84

ekaṃ bhūtaṃ paraṃ brahma jagat sarvaṃ carācaram /
nānābhāvaṃ mano yasya tasya muktirna jāyate

85

ahaṃ sṛṣṭirahaṃ kālo'pyahaṃ brahmā'pyahaṃ hariḥ /
ahaṃ rudro'pyahaṃ śūnyamahaṃ vyāpī nirañjanam

86

ahaṃ sarvātmako devi niṣkāmo gaganopamaḥ /
svabhāvanirmalaṃ svāntaṃ sa evāhaṃ na saṃśayaḥ

87

jitendriyo bhavecchūro brahmacārī supaṇḍitaḥ /
satyavādī bhaved bhakto dātā dhīro hiterataḥ

88

brahmacaryaṃ tapomūlaṃ dharmamūlā dayā smṛtā /
tasmāt sarvaprayatnena dayādharmaṃ samāśrayet

89

devī uvāca
yogeśvara jagannātha umāyāḥ prāṇavallabha /
vedasandhyā tapo dhyānaṃ homakarma kulaṃ katham

90

īśvara uvāca
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca /
brahmajñānasamaṃ puṇyaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

91

sarvadā sarvatīrtheṣu yat phalaṃ labhate śuciḥ /
brahmajñānasamaṃ puṇyaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

92

na mitraṃ na ca putrāśca na pitā na ca bāndhavāḥ /
na svāmī ca gurostulyaṃ yaddṛṣṭaṃ paramaṃ padam

93

na ca vidyāgurostulyaṃ na tīrthaṃ na ca devatāḥ /
gurostulyaṃ na vai ko'pi yaddṛṣṭaṃ paramaṃ padam

94

ekamapyakṣaraṃ yastu guruḥ śiṣye nivedayet /
pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yaddattvā cānṛṇī bhavet

95

yasya kasya na dātavyaṃ brahmajñānaṃ sugopitam /
yasya kasyāpi bhaktasya sadgurustasya dīyate

96

mantraṃ pūjāṃ tapo dhyānaṃ homaṃ japyaṃ balikriyām /
saṃnyāsaṃ sarvakarmāṇi laukikāni tyajed budhaḥ

97

saṃsargād bahavo doṣā niḥsaṅgād bahavo guṇāḥ /
tasmāt sarvaprayatnena yatiḥ saṅgaṃ parityajet

98

akāraḥ sāttviko jñeya ukāro rājasaḥ smṛtaḥ /
makārastāmasaḥ proktastribhiḥ prakṛtirucyate

99

akṣarā prakṛtiḥ proktā rakṣaraḥ svayamīśvaraḥ /
īśvarānnirgatā sā hi prakṛtirguṇabandhanā

100

sā māyā pālinī śaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakāriṇī /
avidyā mohinī yā sā śabdarūpā yaśasvinī

101

akāraścaiva ṛgveda ukāro yajurucyate /
makāraḥ sāmavedastu triṣu yukto'pyatharvaṇaḥ

102

oṅkārastu pluto jñeyastrināda iti saṃjñitaḥ /
akārastvatha bhūrloka ukāro bhuva ucyate

103

savyañjano makārastu svarlokastu vidhīyate /
akṣaraistribhiretaiśca bhavedātmā vyavasthitaḥ

104

akāraḥ pṛthivī jñeyā pītavarṇena saṃyutaḥ /
antarīkṣaṃ ukārastu vidyudvarṇa ihocyate

105

makāraḥ svariti jñeyaḥ śuklavarṇena saṃyutaḥ /
dhruvamekākṣaraṃ brahma oṃ ityevaṃ vyavasthitam

106

sthirāsano bhavennityaṃ cintānidrāvivarjitaḥ /
āsu sa jāyate yogī nānyathā śivabhāṣitam

107

ya idaṃ paṭhate nityaṃ śṛṇoti ca dine dine /
sarvapāpaviśuddhātmā śivalokaṃ sa gacchati

108

devī uvāca
sthūlasya lakṣaṇaṃ brūhi kathaṃ mano vilīyate /
paramārthaṃ ca nirvāṇaṃ sthūlasūkṣmasya lakṣaṇam

109

śiva uvāca
yena jñānena he devi vidyate na ca kilbiṣī /
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca /
sthūlarūpī sthito'yaṃ ca sūkṣmaśca anyathā sthitaḥ

Original text: jñānasaṅkalinītantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc