jñānasaṅkalinītantram · Chapter 1
jñānasaṅkalinītantram
kailāśaśikharāsīnaṃ devadevaṃ jagadgurum /
pṛcchati sma mahādevī brūhi jñānaṃ maheśvara
devī uvāca
kutaḥ sṛṣṭirbhaved deva kathaṃ sṛṣṭirvinaśyati /
brahmajñānaṃ kathaṃ deva sṛṣṭisaṃhāravarjitam
īśvara uvāca
avyaktācca bhavet sṛṣṭiravyaktācca vinaśyati /
avyaktaṃ brahmaṇo jñānaṃ sṛṣṭisaṃhāra varjitam
oṅkārādakṣarāt sarvāstvetā vidyāścaturdaśa /
mantra - pūjā - tapo - dhyānaṃ karmākarma tathaiva ca
ṣaḍaṅgaṃ vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ /
dharmaśāstrapurāṇāni etā vidyāścaturdaśa
tāvad vidyā bhavet sarvā yāvad jñānaṃ na jāyate /
brahmajñānaṃ padaṃ jñātvā sarvavidyā sthirā bhavet
vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva /
yā punaḥ śāmbhavī vidyā guptā kulavadhūriva
dehasthāḥ sarvavidyāśca dehasthāḥ sarvadevatāḥ /
dehasthāḥ sarvatīrthāni guruvākyena labhyate
adhyātmavidyā hi nṛṇāṃ saukhyamokṣakarī bhavet /
dharma karma tathā japyametat sarvaṃ nivartate
kāṣṭhamadhye yathā vahniḥ puṣpe gandhaḥ payo'mṛtam /
dehamadhye tathā devaḥ puṇyapāpavivarjitaḥ
iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī /
iḍāpiṅgalayormadhye suṣumnā ca sarasvatī
triveṇīsaṃgamo yatra tīrtharājaḥ sa ucyate /
tatra snānaṃ prakurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate
devī uvāca
kīdṛśī khecarī mudrā vidyā ca śāmbhavī punaḥ /
kīdṛśyadhyātmavidyā ca tanme brūhi maheśvara
īśvara uvāca
manaḥ sthiraṃ yasya vināvalambanaṃ
vāyuḥ sthiro yasya vinā nirodhanam /
dṛṣṭiḥ sthirā yasya vināvalokanaṃ
sā eva mudrā vicarantī khecarī
bālasya mūrkhasya yathaiva cetaḥ
svapnena hīno'pi karoti nidrām /
tato gataḥ patho nirāvalambaḥ
sā eva vidyā vicarantī śāmbhavī
devī uvāca
devadeva jagannātha brūhi me parameśvara /
darśanāni kathaṃ deva bhavanti ca pṛthak pṛthak
īśvara uvāca
tridaṇḍī ca bhaved bhakto vedābhyāsarataḥ sadā /
prakṛtivādaratāḥ śāktā bauddhā śūnyātivādinaḥ
atordhvaṃ gāmino ye vā tattvajñā api tādṛśāḥ /
sarvaṃ nāstīti cārvākā jalpanti viṣayāśritāḥ
umā pṛcchati he deva piṇḍabrahmāṇḍalakṣaṇam /
pañcabhūtaṃ kathaṃ deva guṇāḥ ke pañcaviṃśatiḥ
īśvara uvāca
asthi māṃsaṃ nakhaṃ caiva tvaṅlomāni ca pañcamam /
pṛthvī pañcaguṇā proktā brahmajñānena bhāsate
śukraśoṇitamajjā ca malaṃ mūtraṃ ca pañcamam /
apāṃ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate
nidrā kṣudhā tṛṣā caiva klāntirālasyapañcamam /
tejaḥ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate
dhāraṇaṃ cālanaṃ kṣepaṃ saṃkocaṃ prasaraṃ tathā /
vāyoḥ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate
kāmaṃ krodhaṃ tathā mohaṃ lajjā lobhañca pañcamam /
nabhaḥ pañcaguṇāḥ proktā brahmajñānena bhāsate
ākāśājjāyate vāyurvāyorutpadyate raviḥ /
raverutpadyate toyaṃ toyādutpadyate mahī
mahī vilīyate toye toyaṃ vilīyate ravau /
ravirvilīyate vāyau vāyurvilīyate tu khe
pañcatattvād bhavet sṛṣṭistattvāt tattvaṃ vīlīyate /
pañcatattvāt paraṃ tattvaṃ tattvātītaṃ nirañjanam
sparśanaṃ rasanaṃ caiva ghrāṇaṃ cakṣuśca śrotrakam /
pañcendriyamidaṃ tattvaṃ manaḥ sādhakamindriyam
brahmāṇḍalakṣaṇaṃ sarvaṃ dehamadhye vyavasthitam /
sākārāśca vinaśyanti nirākāro na naśyati
nirākāraṃ mano yasya nirākārasamo bhavet /
tasmāt sarvaprayatnena sākāraṃ tu parityajet
devī uvāca
ādinātha mayi brūhi saptadhātuḥ kathaṃ bhavet /
ātmā caivāntarātmā ca paramātmā kathaṃ bhavet
īśvara uvāca
śukraśoṇitamajjā ca medo māṃsaṃ ca pañcamam /
asti tvak caiva saptaite śarīreṣu vyavasthitāḥ
śarīraṃ caivamātmānamantarātmā mano bhavet /
paramātmā bhavecchūnyaṃ mano yatra vilīyate
raktadhāturbhavenmātā śukradhāturbhavet pitā /
śūnyadhāturbhavet prāṇo garbhapiṇḍaṃ prajāyate
devī uvāca
kathamutpadyate vācā kathaṃ vācā vilīyate /
vākyasya nirṇayaṃ brūhi paśya jñānamudāhara
īśvara uvāca
avyaktājjāyate prāṇaḥ prāṇādutpadyate manaḥ /
manasotpadyate vācā mano vācā vilīyate
devī uvāca
kasmin sthāne vaset sūryaḥ kasmin sthāne vasechaśī /
kasmin sthāne vased vāyuḥ kasmin sthāne vasenmanaḥ
īśvara uvāca
tālumūle sthitaścandro nābhimūle divākaraḥ /
sūryāgre vasate vāyuścandrāgre vasate manaḥ
sūryāgre vasate cittaṃ candrāgre jīvitaṃ priye /
etadyuktaṃ mahādevi guruvākyena labhyate
devī uvāca
kasmin sthāne vasecchaktiḥ kasmin sthāne vasecchivaḥ /
kasmin sthāne vaset kālo jarā kena prajāyate
īśvara uvāca
pātāle vasate śaktirbrahmāṇḍe vasate śivaḥ /
antarikṣe vaset kālo jarā tena prajāyate
devī uvāca
āhāraṃ kāṅkṣate ko'sau bhuñjate pibate katham /
jāgrat svapnasuṣuptau ca ko vā'sau pratibudhyati
īśvara uvāca
āhāraṃ kāṅkṣate prāṇo bhuñjate'pi hutāśanaḥ /
jāgratsvapnasuṣuptau ca vāyuśca pratibudhyati
devī uvāca
ko vā karoti karmāṇi ko vā lapyeta pātakaiḥ /
ko vā karoti pāpāni ko vā pāpaiḥ pramucyate
śiva uvāca
manaḥ karoti pāpāni mano lipyeta pātakaiḥ /
manaśca tanmanā bhūtvā na puṇyairna ca pātakaiḥ
devī uvāca
jīvaḥ kena prakāreṇa śivo bhavati kasya ca /
kāryasya kāraṇaṃ brūhi kathaṃ kiñca prasādanam
śiva uvāca
bhrāntibaddho bhavejjīvo bhrāntimuktaḥ sadāśivaḥ /
kāryaṃ hi kāraṇaṃ tvañca punarbodho viśiṣyate
mano'nyatra śivo'nyatra śaktiranyatra mārutaḥ /
idaṃ tīrthamidaṃ tīrthaṃ bhramanti tāmasā janāḥ
ātmatīrthaṃ na jānāti kathaṃ mokṣo varānane //
na vedaṃ vedamityāhurvedo brahma sanātanam /
brahmavidyārato yastu sa vipro vedapāragaḥ
mathitvā caturo vedān sarvaśāstrāṇi caiva hi /
sāraṃ tu yogibhiḥ pītaṃ takraṃ pibanti paṇḍitāḥ
ucchīṣṭaṃ sarvaśāstrāṇi sarvā vidyā mukhe mukhe /
nocchiṣṭaṃ brahmaṇo jñānamavyaktaṃ cetanāmayam
na tapastapa ityāhurbrahmacaryaṃ tapottamam /
ūrdhvaretā bhaved yastu sa devo na tu mānuṣaḥ
na dhyānaṃ dhyānamityāhurdhyānaṃ śūnyagataṃ manaḥ /
tasya dhyānaprasādena saukhyaṃ mokṣaṃ na saṃśayaḥ
na homaṃ homamityāhuḥ samādhau tattu bhūyate /
brahmāgnau hūyate prāṇaṃ homakarma taducyate
pāpakarma bhaved bhavyaṃ puṇyaṃ caiva pravartate /
tasmāt sarvaprayatnena tādrūpyaṃ ca tyajed budhaḥ
yāvad varṇaṃ kulaṃ sarvaṃ tāvajjñānaṃ na jāyate /
brahmajñānapadaṃ jñātvā sarvavarṇavivarjitaḥ
devī uvāca
yattvayā kathitaṃ jñānaṃ nāhaṃ jānāmi śaṅkara /
niścayaṃ brūhi deveśa mano yatra vilīyate
śaṃkara uvāca
mano vākyaṃ tathā karma tṛtīyaṃ yatra līyate /
vinā svapnaṃ yathā nidrā brahmajñānaṃ taducyate
ekākī nispṛhaḥ śāntaścintāvivarjitaḥ /
bālabhāvastathā bhāvo brahmajñānaṃ taducyate
ślokārdhaṃ tu pravakṣyāmi yaduktaṃ tattvadarśibhiḥ /
sarvacintāparityāgo niścinto yoga ucyate
nimiṣaṃ nimiṣārddhaṃ vā samādhimadhigacchati /
śatajanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati
devī uvāca
kasya nāma bhavecchaktiḥ kasya nāma bhavecchivaḥ /
etanme brūhi bho deva paścājjñānaṃ prakāśaya
īśvara uvāca
calaccitte vasecchaktiḥ sthiracitte vasecchivaḥ /
sthiracitto bhaveddevi sa dehastho'pi sidhyati
devī uvāca
kasmin sthāne tridhā śaktiḥ ṣaṭcakraṃ ca tathaiva ca /
ekaviṃśatibrahmāṇḍaṃ saptapātālameva ca
īśvara uvāca
ūrdhvaśaktirbhavet kaṇṭhaḥ adhaśaktirbhavet gudaḥ /
madhyaśaktirbhavennābhiḥ śaktyatītaṃ nirañjanam
ādhāraṃ guhyacakraṃ tu svādhiṣṭhānaṃ ca liṅgakam /
cakrabhedaṃ mayākhyātaṃ cakrātītaṃ namo namaḥ
kāyordhvaṃ ca brahmalokaḥ svādhaḥ pātālameva ca /
ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ vṛkṣākāraṃ kalevaram
devī uvāca
śiva śaṃkara īśāna brūhi me parameśvara /
daśavāyuḥ kathaṃ deva daśadvārāṇi caiva hi
īśvara uvāca
hṛdi prāṇaḥ sthito vāyurapāno gudasaṃsthitaḥ /
samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamāśritaḥ
vyānaḥ sarvagato dehe sarvāgātreṣu saṃsthitaḥ /
nāga ūrdhvagato vāyuḥ kūrmastīrthāni saṃsthitaḥ
kṛkaraḥ kṣobhite caiva devadatto'pi jṛmbhaṇe /
dhanañjayo nādaghoṣe niviśeccaiva śāmyati
eṣa vāyurnirālambo yogināṃ yogasammataḥ /
navadvāraṃ ca prātyakṣaṃ daśamaṃ mana ucyate
devī uvāca
nāḍībhedaṃ ca me brūhi sarvagātreṣu saṃsthitam /
śaktiḥ kuṇḍalinī caiva prasūtā daśanāḍikā
īśvara uvāca
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā cordhvagāminī /
gāndhārī hastijihvā ca prasavā gamanāyatā
alambusā yaśā caiva dakṣiṇāṅge ca saṃsthitāḥ /
kulaśca śaṅkhinī caiva vāmāṅge ca vyavasthitāḥ
etāsu daśanāḍīṣu nānānāḍīprasūtikā /
dvisaptatisahasrāṇi śarīre nāḍikāḥ smṛtāḥ
etā yo vindate yogī sa yogī yogalakṣaṇaḥ /
jñānanāḍī bhaveddevī yogināṃ siddhidāyinī
devī uvāca
bhūtanātha mahādeva brūhi me parameśvara /
trayo devā kathaṃ deva trayo bhāvāstrayo guṇāḥ
īśvara uvāca
rajobhāvasthito brahmā sattvabhāvasthito hariḥ /
krodhabhāvasthito rudrastrayo devāstrayo guṇāḥ
ekamūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ /
nānābhāvaṃ mano yasya tasya muktirna jāyate
vīryarūpī bhaved brahmā vāyurūpaḥ sthito hariḥ /
manorūpaḥ sthito rudrastrayo devāstrayo guṇāḥ
dayābhāvasthito brahmā śuddhabhāvasthito hariḥ /
agnibhāvasthito rudrastrayo devāstrayo guṇāḥ
ekaṃ bhūtaṃ paraṃ brahma jagat sarvaṃ carācaram /
nānābhāvaṃ mano yasya tasya muktirna jāyate
ahaṃ sṛṣṭirahaṃ kālo'pyahaṃ brahmā'pyahaṃ hariḥ /
ahaṃ rudro'pyahaṃ śūnyamahaṃ vyāpī nirañjanam
ahaṃ sarvātmako devi niṣkāmo gaganopamaḥ /
svabhāvanirmalaṃ svāntaṃ sa evāhaṃ na saṃśayaḥ
jitendriyo bhavecchūro brahmacārī supaṇḍitaḥ /
satyavādī bhaved bhakto dātā dhīro hiterataḥ
brahmacaryaṃ tapomūlaṃ dharmamūlā dayā smṛtā /
tasmāt sarvaprayatnena dayādharmaṃ samāśrayet
devī uvāca
yogeśvara jagannātha umāyāḥ prāṇavallabha /
vedasandhyā tapo dhyānaṃ homakarma kulaṃ katham
īśvara uvāca
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca /
brahmajñānasamaṃ puṇyaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
sarvadā sarvatīrtheṣu yat phalaṃ labhate śuciḥ /
brahmajñānasamaṃ puṇyaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
na mitraṃ na ca putrāśca na pitā na ca bāndhavāḥ /
na svāmī ca gurostulyaṃ yaddṛṣṭaṃ paramaṃ padam
na ca vidyāgurostulyaṃ na tīrthaṃ na ca devatāḥ /
gurostulyaṃ na vai ko'pi yaddṛṣṭaṃ paramaṃ padam
ekamapyakṣaraṃ yastu guruḥ śiṣye nivedayet /
pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yaddattvā cānṛṇī bhavet
yasya kasya na dātavyaṃ brahmajñānaṃ sugopitam /
yasya kasyāpi bhaktasya sadgurustasya dīyate
mantraṃ pūjāṃ tapo dhyānaṃ homaṃ japyaṃ balikriyām /
saṃnyāsaṃ sarvakarmāṇi laukikāni tyajed budhaḥ
saṃsargād bahavo doṣā niḥsaṅgād bahavo guṇāḥ /
tasmāt sarvaprayatnena yatiḥ saṅgaṃ parityajet
akāraḥ sāttviko jñeya ukāro rājasaḥ smṛtaḥ /
makārastāmasaḥ proktastribhiḥ prakṛtirucyate
akṣarā prakṛtiḥ proktā rakṣaraḥ svayamīśvaraḥ /
īśvarānnirgatā sā hi prakṛtirguṇabandhanā
sā māyā pālinī śaktiḥ sṛṣṭisaṃhārakāriṇī /
avidyā mohinī yā sā śabdarūpā yaśasvinī
akāraścaiva ṛgveda ukāro yajurucyate /
makāraḥ sāmavedastu triṣu yukto'pyatharvaṇaḥ
oṅkārastu pluto jñeyastrināda iti saṃjñitaḥ /
akārastvatha bhūrloka ukāro bhuva ucyate
savyañjano makārastu svarlokastu vidhīyate /
akṣaraistribhiretaiśca bhavedātmā vyavasthitaḥ
akāraḥ pṛthivī jñeyā pītavarṇena saṃyutaḥ /
antarīkṣaṃ ukārastu vidyudvarṇa ihocyate
makāraḥ svariti jñeyaḥ śuklavarṇena saṃyutaḥ /
dhruvamekākṣaraṃ brahma oṃ ityevaṃ vyavasthitam
sthirāsano bhavennityaṃ cintānidrāvivarjitaḥ /
āsu sa jāyate yogī nānyathā śivabhāṣitam
ya idaṃ paṭhate nityaṃ śṛṇoti ca dine dine /
sarvapāpaviśuddhātmā śivalokaṃ sa gacchati
devī uvāca
sthūlasya lakṣaṇaṃ brūhi kathaṃ mano vilīyate /
paramārthaṃ ca nirvāṇaṃ sthūlasūkṣmasya lakṣaṇam
śiva uvāca
yena jñānena he devi vidyate na ca kilbiṣī /
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca /
sthūlarūpī sthito'yaṃ ca sūkṣmaśca anyathā sthitaḥ
Original text: jñānasaṅkalinītantram · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0