જ્ઞાનસઙ્કલિનીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 1

જ્ઞાનસઙ્કલિનીતન્ત્રમ્
કૈલાશશિખરાસીનં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ ।
પૃચ્છતિ સ્મ મહાદેવી બ્રૂહિ જ્ઞાનં મહેશ્વર

દેવી ઉવાચ
કુતઃ સૃષ્ટિર્ભવેદ્ દેવ કથં સૃષ્ટિર્વિનશ્યતિ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં કથં દેવ સૃષ્ટિસંહારવર્જિતમ્

ઈશ્વર ઉવાચ
અવ્યક્તાચ્ચ ભવેત્ સૃષ્ટિરવ્યક્તાચ્ચ વિનશ્યતિ ।
અવ્યક્તં બ્રહ્મણો જ્ઞાનં સૃષ્ટિસંહાર વર્જિતમ્

ઓઙ્કારાદક્ષરાત્ સર્વાસ્ત્વેતા વિદ્યાશ્ચતુર્દશ ।
મન્ત્ર - પૂજા - તપો - ધ્યાનં કર્માકર્મ તથૈવ ચ

ષડઙ્ગં વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રપુરાણાનિ એતા વિદ્યાશ્ચતુર્દશ

તાવદ્ વિદ્યા ભવેત્ સર્વા યાવદ્ જ્ઞાનં ન જાયતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનં પદં જ્ઞાત્વા સર્વવિદ્યા સ્થિરા ભવેત્

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ સામાન્યગણિકા ઇવ ।
યા પુનઃ શામ્ભવી વિદ્યા ગુપ્તા કુલવધૂરિવ

દેહસ્થાઃ સર્વવિદ્યાશ્ચ દેહસ્થાઃ સર્વદેવતાઃ ।
દેહસ્થાઃ સર્વતીર્થાનિ ગુરુવાક્યેન લભ્યતે

અધ્યાત્મવિદ્યા હિ નૃણાં સૌખ્યમોક્ષકરી ભવેત્ ।
ધર્મ કર્મ તથા જપ્યમેતત્ સર્વં નિવર્તતે

કાષ્ઠમધ્યે યથા વહ્નિઃ પુષ્પે ગન્ધઃ પયોઽમૃતમ્ ।
દેહમધ્યે તથા દેવઃ પુણ્યપાપવિવર્જિતઃ

ઇડા ભગવતી ગઙ્ગા પિઙ્ગલા યમુના નદી ।
ઇડાપિઙ્ગલયોર્મધ્યે સુષુમ્ના ચ સરસ્વતી

ત્રિવેણીસંગમો યત્ર તીર્થરાજઃ સ ઉચ્યતે ।
તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વીત સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

દેવી ઉવાચ
કીદૃશી ખેચરી મુદ્રા વિદ્યા ચ શામ્ભવી પુનઃ ।
કીદૃશ્યધ્યાત્મવિદ્યા ચ તન્મે બ્રૂહિ મહેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ
મનઃ સ્થિરં યસ્ય વિનાવલમ્બનં
વાયુઃ સ્થિરો યસ્ય વિના નિરોધનમ્ ।
દૃષ્ટિઃ સ્થિરા યસ્ય વિનાવલોકનં
સા એવ મુદ્રા વિચરન્તી ખેચરી

બાલસ્ય મૂર્ખસ્ય યથૈવ ચેતઃ
સ્વપ્નેન હીનોઽપિ કરોતિ નિદ્રામ્ ।
તતો ગતઃ પથો નિરાવલમ્બઃ
સા એવ વિદ્યા વિચરન્તી શામ્ભવી

દેવી ઉવાચ
દેવદેવ જગન્નાથ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર ।
દર્શનાનિ કથં દેવ ભવન્તિ ચ પૃથક્ પૃથક્

ઈશ્વર ઉવાચ
ત્રિદણ્ડી ચ ભવેદ્ ભક્તો વેદાભ્યાસરતઃ સદા ।
પ્રકૃતિવાદરતાઃ શાક્તા બૌદ્ધા શૂન્યાતિવાદિનઃ

અતોર્ધ્વં ગામિનો યે વા તત્ત્વજ્ઞા અપિ તાદૃશાઃ ।
સર્વં નાસ્તીતિ ચાર્વાકા જલ્પન્તિ વિષયાશ્રિતાઃ

ઉમા પૃચ્છતિ હે દેવ પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડલક્ષણમ્ ।
પઞ્ચભૂતં કથં દેવ ગુણાઃ કે પઞ્ચવિંશતિઃ

ઈશ્વર ઉવાચ
અસ્થિ માંસં નખં ચૈવ ત્વઙ્લોમાનિ ચ પઞ્ચમમ્ ।
પૃથ્વી પઞ્ચગુણા પ્રોક્તા બ્રહ્મજ્ઞાનેન ભાસતે

શુક્રશોણિતમજ્જા ચ મલં મૂત્રં ચ પઞ્ચમમ્ ।
અપાં પઞ્ચગુણાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મજ્ઞાનેન ભાસતે

નિદ્રા ક્ષુધા તૃષા ચૈવ ક્લાન્તિરાલસ્યપઞ્ચમમ્ ।
તેજઃ પઞ્ચગુણાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મજ્ઞાનેન ભાસતે

ધારણં ચાલનં ક્ષેપં સંકોચં પ્રસરં તથા ।
વાયોઃ પઞ્ચગુણાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મજ્ઞાનેન ભાસતે

કામં ક્રોધં તથા મોહં લજ્જા લોભઞ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
નભઃ પઞ્ચગુણાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મજ્ઞાનેન ભાસતે

આકાશાજ્જાયતે વાયુર્વાયોરુત્પદ્યતે રવિઃ ।
રવેરુત્પદ્યતે તોયં તોયાદુત્પદ્યતે મહી

મહી વિલીયતે તોયે તોયં વિલીયતે રવૌ ।
રવિર્વિલીયતે વાયૌ વાયુર્વિલીયતે તુ ખે

પઞ્ચતત્ત્વાદ્ ભવેત્ સૃષ્ટિસ્તત્ત્વાત્ તત્ત્વં વીલીયતે ।
પઞ્ચતત્ત્વાત્ પરં તત્ત્વં તત્ત્વાતીતં નિરઞ્જનમ્

સ્પર્શનં રસનં ચૈવ ઘ્રાણં ચક્ષુશ્ચ શ્રોત્રકમ્ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયમિદં તત્ત્વં મનઃ સાધકમિન્દ્રિયમ્

બ્રહ્માણ્ડલક્ષણં સર્વં દેહમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્ ।
સાકારાશ્ચ વિનશ્યન્તિ નિરાકારો ન નશ્યતિ

નિરાકારં મનો યસ્ય નિરાકારસમો ભવેત્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સાકારં તુ પરિત્યજેત્

દેવી ઉવાચ
આદિનાથ મયિ બ્રૂહિ સપ્તધાતુઃ કથં ભવેત્ ।
આત્મા ચૈવાન્તરાત્મા ચ પરમાત્મા કથં ભવેત્

ઈશ્વર ઉવાચ
શુક્રશોણિતમજ્જા ચ મેદો માંસં ચ પઞ્ચમમ્ ।
અસ્તિ ત્વક્ ચૈવ સપ્તૈતે શરીરેષુ વ્યવસ્થિતાઃ

શરીરં ચૈવમાત્માનમન્તરાત્મા મનો ભવેત્ ।
પરમાત્મા ભવેચ્છૂન્યં મનો યત્ર વિલીયતે

રક્તધાતુર્ભવેન્માતા શુક્રધાતુર્ભવેત્ પિતા ।
શૂન્યધાતુર્ભવેત્ પ્રાણો ગર્ભપિણ્ડં પ્રજાયતે

દેવી ઉવાચ
કથમુત્પદ્યતે વાચા કથં વાચા વિલીયતે ।
વાક્યસ્ય નિર્ણયં બ્રૂહિ પશ્ય જ્ઞાનમુદાહર

ઈશ્વર ઉવાચ
અવ્યક્તાજ્જાયતે પ્રાણઃ પ્રાણાદુત્પદ્યતે મનઃ ।
મનસોત્પદ્યતે વાચા મનો વાચા વિલીયતે

દેવી ઉવાચ
કસ્મિન્ સ્થાને વસેત્ સૂર્યઃ કસ્મિન્ સ્થાને વસેછશી ।
કસ્મિન્ સ્થાને વસેદ્ વાયુઃ કસ્મિન્ સ્થાને વસેન્મનઃ

ઈશ્વર ઉવાચ
તાલુમૂલે સ્થિતશ્ચન્દ્રો નાભિમૂલે દિવાકરઃ ।
સૂર્યાગ્રે વસતે વાયુશ્ચન્દ્રાગ્રે વસતે મનઃ

સૂર્યાગ્રે વસતે ચિત્તં ચન્દ્રાગ્રે જીવિતં પ્રિયે ।
એતદ્યુક્તં મહાદેવિ ગુરુવાક્યેન લભ્યતે

દેવી ઉવાચ
કસ્મિન્ સ્થાને વસેચ્છક્તિઃ કસ્મિન્ સ્થાને વસેચ્છિવઃ ।
કસ્મિન્ સ્થાને વસેત્ કાલો જરા કેન પ્રજાયતે

ઈશ્વર ઉવાચ
પાતાલે વસતે શક્તિર્બ્રહ્માણ્ડે વસતે શિવઃ ।
અન્તરિક્ષે વસેત્ કાલો જરા તેન પ્રજાયતે

દેવી ઉવાચ
આહારં કાઙ્ક્ષતે કોઽસૌ ભુઞ્જતે પિબતે કથમ્ ।
જાગ્રત્ સ્વપ્નસુષુપ્તૌ ચ કો વાઽસૌ પ્રતિબુધ્યતિ

ઈશ્વર ઉવાચ
આહારં કાઙ્ક્ષતે પ્રાણો ભુઞ્જતેઽપિ હુતાશનઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તૌ ચ વાયુશ્ચ પ્રતિબુધ્યતિ

દેવી ઉવાચ
કો વા કરોતિ કર્માણિ કો વા લપ્યેત પાતકૈઃ ।
કો વા કરોતિ પાપાનિ કો વા પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

શિવ ઉવાચ
મનઃ કરોતિ પાપાનિ મનો લિપ્યેત પાતકૈઃ ।
મનશ્ચ તન્મના ભૂત્વા ન પુણ્યૈર્ન ચ પાતકૈઃ

દેવી ઉવાચ
જીવઃ કેન પ્રકારેણ શિવો ભવતિ કસ્ય ચ ।
કાર્યસ્ય કારણં બ્રૂહિ કથં કિઞ્ચ પ્રસાદનમ્

શિવ ઉવાચ
ભ્રાન્તિબદ્ધો ભવેજ્જીવો ભ્રાન્તિમુક્તઃ સદાશિવઃ ।
કાર્યં હિ કારણં ત્વઞ્ચ પુનર્બોધો વિશિષ્યતે

મનોઽન્યત્ર શિવોઽન્યત્ર શક્તિરન્યત્ર મારુતઃ ।
ઇદં તીર્થમિદં તીર્થં ભ્રમન્તિ તામસા જનાઃ

આત્મતીર્થં ન જાનાતિ કથં મોક્ષો વરાનને ॥
ન વેદં વેદમિત્યાહુર્વેદો બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્યારતો યસ્તુ સ વિપ્રો વેદપારગઃ

મથિત્વા ચતુરો વેદાન્ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ ।
સારં તુ યોગિભિઃ પીતં તક્રં પિબન્તિ પણ્ડિતાઃ

ઉચ્છીષ્ટં સર્વશાસ્ત્રાણિ સર્વા વિદ્યા મુખે મુખે ।
નોચ્છિષ્ટં બ્રહ્મણો જ્ઞાનમવ્યક્તં ચેતનામયમ્

ન તપસ્તપ ઇત્યાહુર્બ્રહ્મચર્યં તપોત્તમમ્ ।
ઊર્ધ્વરેતા ભવેદ્ યસ્તુ સ દેવો ન તુ માનુષઃ

ન ધ્યાનં ધ્યાનમિત્યાહુર્ધ્યાનં શૂન્યગતં મનઃ ।
તસ્ય ધ્યાનપ્રસાદેન સૌખ્યં મોક્ષં ન સંશયઃ

ન હોમં હોમમિત્યાહુઃ સમાધૌ તત્તુ ભૂયતે ।
બ્રહ્માગ્નૌ હૂયતે પ્રાણં હોમકર્મ તદુચ્યતે

પાપકર્મ ભવેદ્ ભવ્યં પુણ્યં ચૈવ પ્રવર્તતે ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તાદ્રૂપ્યં ચ ત્યજેદ્ બુધઃ

યાવદ્ વર્ણં કુલં સર્વં તાવજ્જ્ઞાનં ન જાયતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનપદં જ્ઞાત્વા સર્વવર્ણવિવર્જિતઃ

દેવી ઉવાચ
યત્ત્વયા કથિતં જ્ઞાનં નાહં જાનામિ શઙ્કર ।
નિશ્ચયં બ્રૂહિ દેવેશ મનો યત્ર વિલીયતે

શંકર ઉવાચ
મનો વાક્યં તથા કર્મ તૃતીયં યત્ર લીયતે ।
વિના સ્વપ્નં યથા નિદ્રા બ્રહ્મજ્ઞાનં તદુચ્યતે

એકાકી નિસ્પૃહઃ શાન્તશ્ચિન્તાવિવર્જિતઃ ।
બાલભાવસ્તથા ભાવો બ્રહ્મજ્ઞાનં તદુચ્યતે

શ્લોકાર્ધં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યદુક્તં તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
સર્વચિન્તાપરિત્યાગો નિશ્ચિન્તો યોગ ઉચ્યતે

નિમિષં નિમિષાર્દ્ધં વા સમાધિમધિગચ્છતિ ।
શતજન્માર્જિતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

દેવી ઉવાચ
કસ્ય નામ ભવેચ્છક્તિઃ કસ્ય નામ ભવેચ્છિવઃ ।
એતન્મે બ્રૂહિ ભો દેવ પશ્ચાજ્જ્ઞાનં પ્રકાશય

ઈશ્વર ઉવાચ
ચલચ્ચિત્તે વસેચ્છક્તિઃ સ્થિરચિત્તે વસેચ્છિવઃ ।
સ્થિરચિત્તો ભવેદ્દેવિ સ દેહસ્થોઽપિ સિધ્યતિ

દેવી ઉવાચ
કસ્મિન્ સ્થાને ત્રિધા શક્તિઃ ષટ્ચક્રં ચ તથૈવ ચ ।
એકવિંશતિબ્રહ્માણ્ડં સપ્તપાતાલમેવ ચ

ઈશ્વર ઉવાચ
ઊર્ધ્વશક્તિર્ભવેત્ કણ્ઠઃ અધશક્તિર્ભવેત્ ગુદઃ ।
મધ્યશક્તિર્ભવેન્નાભિઃ શક્ત્યતીતં નિરઞ્જનમ્

આધારં ગુહ્યચક્રં તુ સ્વાધિષ્ઠાનં ચ લિઙ્ગકમ્ ।
ચક્રભેદં મયાખ્યાતં ચક્રાતીતં નમો નમઃ

કાયોર્ધ્વં ચ બ્રહ્મલોકઃ સ્વાધઃ પાતાલમેવ ચ ।
ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખં વૃક્ષાકારં કલેવરમ્

દેવી ઉવાચ
શિવ શંકર ઈશાન બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર ।
દશવાયુઃ કથં દેવ દશદ્વારાણિ ચૈવ હિ

ઈશ્વર ઉવાચ
હૃદિ પ્રાણઃ સ્થિતો વાયુરપાનો ગુદસંસ્થિતઃ ।
સમાનો નાભિદેશે તુ ઉદાનઃ કણ્ઠમાશ્રિતઃ

વ્યાનઃ સર્વગતો દેહે સર્વાગાત્રેષુ સંસ્થિતઃ ।
નાગ ઊર્ધ્વગતો વાયુઃ કૂર્મસ્તીર્થાનિ સંસ્થિતઃ

કૃકરઃ ક્ષોભિતે ચૈવ દેવદત્તોઽપિ જૃમ્ભણે ।
ધનઞ્જયો નાદઘોષે નિવિશેચ્ચૈવ શામ્યતિ

એષ વાયુર્નિરાલમ્બો યોગિનાં યોગસમ્મતઃ ।
નવદ્વારં ચ પ્રાત્યક્ષં દશમં મન ઉચ્યતે

દેવી ઉવાચ
નાડીભેદં ચ મે બ્રૂહિ સર્વગાત્રેષુ સંસ્થિતમ્ ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિની ચૈવ પ્રસૂતા દશનાડિકા

ઈશ્વર ઉવાચ
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચોર્ધ્વગામિની ।
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પ્રસવા ગમનાયતા

અલમ્બુસા યશા ચૈવ દક્ષિણાઙ્ગે ચ સંસ્થિતાઃ ।
કુલશ્ચ શઙ્ખિની ચૈવ વામાઙ્ગે ચ વ્યવસ્થિતાઃ

એતાસુ દશનાડીષુ નાનાનાડીપ્રસૂતિકા ।
દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ શરીરે નાડિકાઃ સ્મૃતાઃ

એતા યો વિન્દતે યોગી સ યોગી યોગલક્ષણઃ ।
જ્ઞાનનાડી ભવેદ્દેવી યોગિનાં સિદ્ધિદાયિની

દેવી ઉવાચ
ભૂતનાથ મહાદેવ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર ।
ત્રયો દેવા કથં દેવ ત્રયો ભાવાસ્ત્રયો ગુણાઃ

ઈશ્વર ઉવાચ
રજોભાવસ્થિતો બ્રહ્મા સત્ત્વભાવસ્થિતો હરિઃ ।
ક્રોધભાવસ્થિતો રુદ્રસ્ત્રયો દેવાસ્ત્રયો ગુણાઃ

એકમૂર્તિસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
નાનાભાવં મનો યસ્ય તસ્ય મુક્તિર્ન જાયતે

વીર્યરૂપી ભવેદ્ બ્રહ્મા વાયુરૂપઃ સ્થિતો હરિઃ ।
મનોરૂપઃ સ્થિતો રુદ્રસ્ત્રયો દેવાસ્ત્રયો ગુણાઃ

દયાભાવસ્થિતો બ્રહ્મા શુદ્ધભાવસ્થિતો હરિઃ ।
અગ્નિભાવસ્થિતો રુદ્રસ્ત્રયો દેવાસ્ત્રયો ગુણાઃ

એકં ભૂતં પરં બ્રહ્મ જગત્ સર્વં ચરાચરમ્ ।
નાનાભાવં મનો યસ્ય તસ્ય મુક્તિર્ન જાયતે

અહં સૃષ્ટિરહં કાલોઽપ્યહં બ્રહ્માઽપ્યહં હરિઃ ।
અહં રુદ્રોઽપ્યહં શૂન્યમહં વ્યાપી નિરઞ્જનમ્

અહં સર્વાત્મકો દેવિ નિષ્કામો ગગનોપમઃ ।
સ્વભાવનિર્મલં સ્વાન્તં સ એવાહં ન સંશયઃ

જિતેન્દ્રિયો ભવેચ્છૂરો બ્રહ્મચારી સુપણ્ડિતઃ ।
સત્યવાદી ભવેદ્ ભક્તો દાતા ધીરો હિતેરતઃ

બ્રહ્મચર્યં તપોમૂલં ધર્મમૂલા દયા સ્મૃતા ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન દયાધર્મં સમાશ્રયેત્

દેવી ઉવાચ
યોગેશ્વર જગન્નાથ ઉમાયાઃ પ્રાણવલ્લભ ।
વેદસન્ધ્યા તપો ધ્યાનં હોમકર્મ કુલં કથમ્

ઈશ્વર ઉવાચ
અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસમં પુણ્યં કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

સર્વદા સર્વતીર્થેષુ યત્ ફલં લભતે શુચિઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસમં પુણ્યં કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

ન મિત્રં ન ચ પુત્રાશ્ચ ન પિતા ન ચ બાન્ધવાઃ ।
ન સ્વામી ચ ગુરોસ્તુલ્યં યદ્દૃષ્ટં પરમં પદમ્

ન ચ વિદ્યાગુરોસ્તુલ્યં ન તીર્થં ન ચ દેવતાઃ ।
ગુરોસ્તુલ્યં ન વૈ કોઽપિ યદ્દૃષ્ટં પરમં પદમ્

એકમપ્યક્ષરં યસ્તુ ગુરુઃ શિષ્યે નિવેદયેત્ ।
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્દત્ત્વા ચાનૃણી ભવેત્

યસ્ય કસ્ય ન દાતવ્યં બ્રહ્મજ્ઞાનં સુગોપિતમ્ ।
યસ્ય કસ્યાપિ ભક્તસ્ય સદ્ગુરુસ્તસ્ય દીયતે

મન્ત્રં પૂજાં તપો ધ્યાનં હોમં જપ્યં બલિક્રિયામ્ ।
સંન્યાસં સર્વકર્માણિ લૌકિકાનિ ત્યજેદ્ બુધઃ

સંસર્ગાદ્ બહવો દોષા નિઃસઙ્ગાદ્ બહવો ગુણાઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન યતિઃ સઙ્ગં પરિત્યજેત્

અકારઃ સાત્ત્વિકો જ્ઞેય ઉકારો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
મકારસ્તામસઃ પ્રોક્તસ્ત્રિભિઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે

અક્ષરા પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા રક્ષરઃ સ્વયમીશ્વરઃ ।
ઈશ્વરાન્નિર્ગતા સા હિ પ્રકૃતિર્ગુણબન્ધના

સા માયા પાલિની શક્તિઃ સૃષ્ટિસંહારકારિણી ।
અવિદ્યા મોહિની યા સા શબ્દરૂપા યશસ્વિની

અકારશ્ચૈવ ઋગ્વેદ ઉકારો યજુરુચ્યતે ।
મકારઃ સામવેદસ્તુ ત્રિષુ યુક્તોઽપ્યથર્વણઃ

ઓઙ્કારસ્તુ પ્લુતો જ્ઞેયસ્ત્રિનાદ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
અકારસ્ત્વથ ભૂર્લોક ઉકારો ભુવ ઉચ્યતે

સવ્યઞ્જનો મકારસ્તુ સ્વર્લોકસ્તુ વિધીયતે ।
અક્ષરૈસ્ત્રિભિરેતૈશ્ચ ભવેદાત્મા વ્યવસ્થિતઃ

અકારઃ પૃથિવી જ્ઞેયા પીતવર્ણેન સંયુતઃ ।
અન્તરીક્ષં ઉકારસ્તુ વિદ્યુદ્વર્ણ ઇહોચ્યતે

મકારઃ સ્વરિતિ જ્ઞેયઃ શુક્લવર્ણેન સંયુતઃ ।
ધ્રુવમેકાક્ષરં બ્રહ્મ ઓં ઇત્યેવં વ્યવસ્થિતમ્

સ્થિરાસનો ભવેન્નિત્યં ચિન્તાનિદ્રાવિવર્જિતઃ ।
આસુ સ જાયતે યોગી નાન્યથા શિવભાષિતમ્

ય ઇદં પઠતે નિત્યં શૃણોતિ ચ દિને દિને ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા શિવલોકં સ ગચ્છતિ

દેવી ઉવાચ
સ્થૂલસ્ય લક્ષણં બ્રૂહિ કથં મનો વિલીયતે ।
પરમાર્થં ચ નિર્વાણં સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્ય લક્ષણમ્

શિવ ઉવાચ
યેન જ્ઞાનેન હે દેવિ વિદ્યતે ન ચ કિલ્બિષી ।
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ।
સ્થૂલરૂપી સ્થિતોઽયં ચ સૂક્ષ્મશ્ચ અન્યથા સ્થિતઃ