Jayakhya Samhita · Chapter 22
paṭalaḥ - 22
atha vaiṣṇavācāralakṣaṇaṃ nāma dvāviṃśaḥ paṭalaḥ/ 22-1
nārada :---
[yatiprabhṛtīnāṃ vaiṣṇavānāṃ svarūpapraśnaḥ]
śrotumicchāmi bhagavanvaiṣṇavānāṃ ca lakṣaṇam/
sarveṣāṃ yatipūrvāṇāmācāraṃ ca viśeṣataḥ
dānaṃ pradānaṃ dvividhaṃ yeṣāmuktaṃ tvayā phalam/
tānahaṃ tu kathaṃ nāma vedmi vai lakṣaṇaṃ vinā
śrībhagavān ---
[bhāgavatadharmaikaniṣṭhānāṃ sāmye'pi bhede kāraṇam] 22-2
bhagavaddharmatantrrāṇāṃ pañcakālaniṣeviṇām/
apratigrāhakāṇāṃ ca kaṇabhikṣābhivartinām
bāhyābhyantaratulyānāṃ śraddhāsaṃyamasevinām/
nārāyaṇaikaniṣṭhānāṃ ye'sminjātā mahākule
ūnādhikena viprendra karmaṇā'niṣṭhitena ca/
kālahrāsavaśāccaiva vaiṣamyamupayānti ca
[yatīnāṃ lakṣaṇam] 22-3
saṃskṛtāśca niṣekādyaiḥ pitrā vā guruṇā tvanu/
svayaṃ vivekabhāvasthā brahmacāriguṇairyutāḥ
sarvabhūtasthitaṃ viṣṇuṃ paśyantyamalayā dhiyā/
sarve bhūtāstadantasthā bhāvayantīti sarvadā
karmaṇā manasā vācā yajantyekamadhokṣajam/
ādyadvijendraveśmabhyastadabhāvānmahāmate
ṣaṭkarmarataviprebhyo nityaṃ cāyācitena tu/
siddhānnena ca (1)vartanto muṇḍitaśmaśrumastakāḥ
(1. vartante A.)
kāṣāyavāsodharttāro daṇḍamātrapiragrahāḥ/
te viprā yatayaḥ śuddhāḥ satvasthā vaiṣṇavāḥ smṛtāḥ
[ekāntilakṣaṇam] 22-4
bhrāntvā mikṣāṃ ca ṣaṭkarmaniratebhyastu satkṛtām/
aparigrahavānyo vai tayā saṃpūjayetprabhum
pumāngoptāramavyaktamaṣṭāṅgavidhinā mahat/
guṇinā saha śiṣyeṇa vasatyeko vicāradhīḥ
kulakrameṇādhikārī sa ekāntīha vaiṣṇavaḥ/
[vaikhānasalakṣaṇam] 22-5
yaḥ parigrahavānvipraḥ pūjayetparameśvaram
yācitena drijeṃdrācca prāptenāyācitena tu/
dhanena kṣatriyādvaiśyātkuṭumbamapi pālayan
viddhi vaikhānasaḥ so'pi jaṭī chatrī sitāmbaraḥ/
[karmasāttvatasya lakṣaṇam] 22-6
mukhyatvena kriyārthaṃ yaḥ kuṭuṃbasya ca pālane
ātmano bharaṇe cāpi ityu(udyu?)ktaścopasarpati/
vṛttyarthamapi rājānaṃ sa vipraḥ karmasāttvataḥ
[śikhino lakṣaṇam] 22-7
sphuratyavirataṃ yasya vaiṣṇavaṃ yajanaṃ hṛdi/
prādhānyenātha pitryādi tadarthaṃ kṛṣipūrvakam
samācarati vai karma śikhī sākṣādvijottamaḥ/
(1)mayyapekṣāvaśenaiva yadyapyutkṛṣṭatāṃ gataḥ
(1.mayā Y. trayyaṃ A.)
tathāpi cāturāśramyaṃ sarveṣāṃ vihitaṃ sadā/
[vaikhanasādibhyo vaiṣṇavebhyo bhagavatpūjanaśeṣabhūtavṛttipradānāṃ phalaviśeṣaḥ] 22-8
bhagavatpūjanārthaṃ tu traṇāyāṃ yaḥ prayacchati
maṭhaṃ sāyatanaṃ kṛtvā vṛttipūrvamakaṇṭakam/
dāsīkarmakaropetaṃ śuddhavedavarānvitam
te yānti bhagavatsthānaṃ bhaktānāṃ sadanaṃ mahat/
[gṛhasthebhyo vaiṣṇavebyo grāmādidāne phalam] 22-9
bhagavadyajanārthaṃ vā sāttvikena tu cetasā
maṭhāyatanabhinnaṃ ca grāmabhūdraviṇaṃ mahat/
gṛhāśramaratānāṃ ca vaiṣṇavānāṃ nivedayet
nyāyopāyavidhiprāptaṃ yassa mokṣamavāpnuyāt/
[brāhmaṇādanyato vṛttigrahaṇapratiṣedhaḥ] 22-10
alābhāccaiva bhikṣāṇāmasāmarthyāttathā''tmanaḥ
svakarmaṇi hyalopārthaṃ putrāderbharaṇāya ca/
atyāpadyapi jātāyāṃ kuṭumbī vaiṣṇavo dvijaḥ
brāhmaṇādeva gṛhṇīyādvṛttiṃ devamaṭhāśritām/
kevalāṃ grāmapūrvāṃ vā yācitāyācitāttathā
āprabhātānniśāntena karmaṇā vaiṣṇavena ca/
kriyamāṇena taduta tadarthamaghameti vai
ityetadyatipūrvāmāṃ vaipṇavānāṃ ca lakṣaṇam/
kathitaṃ muniśārdūla āptādīnāmatho śṛṇu
[āptalakṣaṇam] 22-11
ye yajanti kramāddevaṃ pañcakālyena karmaṇā/
dvijātīnāṃ caturṇāṃ tu adhikāraṃ dadatyapi
śuddhe tu bhagavanmārge sattvasthāssāttvatāśca te/
asaṃkīrṇā dvijaśreṣṭha brahmarudrendrapūrvakaiḥ
viśeṣadevatāyāgairamukhyairnātinirmalaiḥ/
vāsudevaṃ vinā [cāturātmyaṃ ta] tprabhavādinā
saṃnyāsakarma (karmasaṃnyāsa ?) yogena phalasaṃpadvinaiva hi/
vedāntavidhi(ntārthavi ?)śeṣajñāścaturṇāmupari sthitāḥ
[añjalikārilakṣaṇam] 22-12 ?
(1)mokṣārthamapi viprendra sthitāste'ñjalikāriṇaḥ/
pratibhātyadhikaṃ yeṣāṃ yatsyātsaṃsthāpane hareḥ
(1. añjalikārilakṣaṇaparasya `mokṣārthamapī' tyasya `ārambhiṇaste' boddhavyā vaiṣṇavā brāhmaṇādaya ityasyānantaraṃ pāṭho yuktaḥ/ atra tvasaṅgataḥ/)
dhanaṃ samārjya yatnena pratiṣṭhāmācaranti ye/
vaiṣṇavīṃ bhaktiyutkena cetasā kīrtayanti ca
bhagavadbhāvino viprā ityāptāssamudāhṛnāḥ/
[anāptalakṣaṇam] 22-13
varṇadharmamanujjhitya hyāptādiṣṭena karmaṇā
yajanti śraddhayā devamanāptāste prakīrtitāḥ/
[ārambhilakṣaṇam] 22-14
vinātenārthasidhyarthaṃ viśvātmānaṃ yajanti ye
ārambhiṇaste boddhavyā vaiṣṇavā vrāhāṇādayaḥ/
[saṃpravartilakṣaṇam] 22-15
śraddhayā ye pravartante svayaṃ saṃpūjane hareḥ
amārgeṇa tu viprendra viddhi tānsaṃpravartinaḥ/
liṅgairetaistu boddhavyāssadaivāptādayo mune
athāto yogipūrvāṇāṃ vaiṣṇavānāṃ samāsataḥ/
viprādimaudgalāntānāṃ lakṣaṇaṃ cāvadhāraya
[yogināṃ lakṣaṇam] 22-16
śayyāsanapathisthaśca hṛdgataṃ saṃsmaretprabhum/
niṣkalādiprabhedena athavāyatane hareḥ
nimīlitākṣopaviṣṭassamādhiṃ cābhyasetsadā/
namo nārāyaṇāyeti vāsudeveti vā vadet
karmaṇā manasā vācā nāniṣṭaṃ kasyacitsmaret/
liṃṅgairetaistu boddhavyā bhagavadyoga sevinaḥ
[japaniṣṭhānāṃ lakṣaṇam] 22-17
yo nu śuddhaśśāntamanā daṇḍī kāṣāyavastrabhṛt/
bhagavadbhāvijantūnāṃ sābhilāṣaṃ nirīkṣate
pautradīpa(1)kapadmākṣasphāṭikenāmalena vā/
gaṇitreṇa karasthena bhajamāno japeddharim
(1. jīvaka A.)
manasā muniśārdula viṣṇorarcāparaḥ sthitaḥ/
japedupāṃśunā mantramādarādvā stutiṃ paṭhet
japaniṣṭhaṃ tu taṃ viddhi vaiṣṇave śāsane sthitam/
[tāpāsalakṣaṇam] 22-18
yatkiñcidvratamātiṣṭhettattadbhagavadāśritam
cāndrāyaṇaparākādīnekādaśyādikaṃ caret/
sadaivāyatane viṣṇostadabhāve gṛhasthitaḥ
uttiṣṭhansaṃsmaredviṣṇumupaviṣṭastathaiva ca/
māsopavāsī bhikṣāśī viṣṇvāyatanalolupaḥ
vratānte patrapuṣpādyaiḥ pūjayedbhagavanmayān/
audakīmācarecchuddhimekadvitrijalāplavaḥ
kṣāḻanaṃ vasanābhyāṃ vā tābhyāṃ vā parivartanam/
samīpavartināṃ(no ?)nityamuddhodhayati yatnataḥ
naktopavāsapūjāyāmekādaśyāṃ prayatnataḥ/
yastvevamādi satatamācaretprayatātmavān
vaiṣṇavastāpasaḥ proktaḥ payomūlaphalāśanaḥ/
[śāstrajñalakṣaṇam] 22-19
purāṇaṃ dharmaśāstrāṇi itihāsāṃśca vaiṣṇavān
vetti vedāntasiddhāntān śṛṇuyādvyākarotyapi/
praṇaṣṭapāṭhavākyānāṃ kṛtvā vastuvicāraṇam
tajjñaissaha prayatnādvai hyāgamaṃ saṃskaroti yaḥ/
atandritaḥ sadā viddhi taṃ śāstrajñaṃ hi vaiṣṇavam
[śāstradhārakalakṣaṇam] 22-20
śraddhayā yaḥ samuccitpa yatra kutracidāgamam/
brahma dhyāyaṃstathā paścātsandhārayati yatnataḥ
pūjayatyardhyapuṣpādyaiśśāstrāpīṭhaṃ krameṇa tu/
dadāti vaiṣṇavānāṃ ca gopayatyakṛtātmanām
anyadarśanabhatkānāṃ viddhi taṃ śāstradhārakam/
ityetatkathitaṃ vipra vaiṣṇavānāṃ ca lakṣaṇam
[uktalakṣaṇalakṣitānāṃ vaiṣṇavānāṃ yāgapūjārhatvavidhānam] 22-21
yajasva pūjayasvaitān bhaktyā bhāvena nārada/
samuddiśya nimittaṃ yacchrāddhaṃ yajati vaiṣṇave
yatyādipañcakevā'tha hyanāpte brāhmaṇe dvija/
tasminnañjalikāre vā''rambhiṇe'tha pravartine
tadakṣayaṃ pitṝṇāṃ tu viśeṣānmantrasaṃskṛtam/
ṣaḍete'rhāśca viprendra pitṛkarmaṇi sarvadā
japahomavratādīnāmāsatkāḥ ṣaḍime tvapi/
dānakarmaṇi divye ca prāyaḥ kṣatrādayaḥ smṛtāḥ
bhavanti yādṛśāścaiva tāpasā japinastu vā/
daive pitrye dvijaśreṣṭha yogī cārhati sarvadā
yadvayaḥ pūrṇamāsīttu kiṃ tu yogaparo yadi/
tasya brahmamayo deho viśeṣādvaiṣṇavasya ca
tasmātsa(1) pūjanīyo hi yathāśakti ca sarvadā/
durlabhā bhagavadyāgā bhāvino bhuvi mānavāḥ
(1. tsaṃpū A.)
taddarśanāttadālāpātsulabhaṃ śāśvataṃ padam/
[pañcakālabhedaḥ] 22-22 ?
nārada :---
eko hi śrūyate deva kālo loke na cāparaḥ
pañca kālāstvayoddiṣṭāḥ kimetanme'tra saṃśayaḥ/
śrīgavān ---
[pañcakālabhedaḥ tatra kartavyakarmabhedaśca] 22-23
ekasyaiva hi kālasya vāsarīyasya nārada
āprabhātānniśāntaṃ vai pañjadhā parikalpanā/
pṛthakkarmavaśātkāryā na kālā bahavaḥ sthitāḥ
nārada :---
ekakālasthitānāṃ ca karmaṇāṃ lakṣaṇaṃ vada/
parijñātaistu yaissamyakkṛtakṛtyo bhavāmyaham
śrībhagavān ---
brāhmānmudūrtādārabhya prāgaṃśaṃ vipra vāsare/
japadhyānārcanastotraiḥ karmavākcittasaṃyutaiḥ
abhigacchejjagadyoniṃ taccābhigamanaṃ smṛtam/
tataḥ puṣpaphalādīnāmutthāyārjanamācaret
bhagavadyāganiṣpattikāraṇaṃ praharaṃ param/
tadupādānasaṃjñaṃ vai karmakālapadāśritam
tato'ṣṭāṅgena yāgena pūjayetparameśvaram/
(1)sārdhaṃ tu? praharaṃ vipra ijyākālastu sa smṛtaḥ
(1. sāghakaḥ A.)
śravaṇaṃ cintanaṃ vyākhyā tataḥ pāṭhasamanvitā/
(2)adhyāyasaṃjñaṃ taṃ viddhi kālāṃśaṃ munisattama
(2. svādhyāya A.)
dināvasāne saṃprāpte pūjāṃ kṛtvā samabhyaset/
yogaṃ niśāvasāne ca viśramairantarīkṛtam
pañcamo yogasaṃjño'sau kālāṃśo brahmasiddhidaḥ/
nārada :---
śruto mayā'khilaḥ pūrvaṃ bhagavadyāga uttamaḥ
tasyāḍgāni vibhāgena śrotumicchāmyahaṃ punaḥ/
śrībhagavān ---
antaḥkaraṇayāgādi yāvadātmanivedanam
tadādyamaṅgaṃ yāgasya nāmnā'bhimanaṃ mahat/
pūjanaṃ cārghyapuṣpādyairbhogairyadakhilaṃ mune
bāhyopacāraistadviddhi bhogasaṃjñaṃ tu nārada/
madhvājyāktena dagnā vai pūjā ca paśunā'pi vā
tattṛtīyaṃ hi yāgāṅgaṃ turyamantena pūjanam/
niveditasya yaddānaṃ pūrvoktavidhinā mune
saṃpradānaṃ tu tannāma yāgāṅgaṃ pañcamaṃ smṛtam/
vahnisantarpaṇaṃ ṣaṣṭhaṃ pitṛyāgastu saptamaḥ
prāṇāgnihavanaṃ nāmnā tvanuyāgastadaṣṭamam/
ityetatkathitaṃ samyak yattvayā paricoditam
pradadātyacirādyadvai tanniṣṭhānāṃ paraṃ padam/
iti śrīpāñcarātre jayākhyaṃsahitāyāṃ vaiṣṇavācāralakṣaṇaṃ nāma dvāviṃśaḥ paṭalaḥ/
* * * * *
Original text: jayākhyasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0