જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 22

પટલઃ - 22
અથ વૈષ્ણવાચારલક્ષણં નામ દ્વાવિંશઃ પટલઃ। 22-1
નારદ :---
[યતિપ્રભૃતીનાં વૈષ્ણવાનાં સ્વરૂપપ્રશ્નઃ]
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્વૈષ્ણવાનાં ચ લક્ષણમ્।
સર્વેષાં યતિપૂર્વાણામાચારં ચ વિશેષતઃ

દાનં પ્રદાનં દ્વિવિધં યેષામુક્તં ત્વયા ફલમ્।
તાનહં તુ કથં નામ વેદ્મિ વૈ લક્ષણં વિના

શ્રીભગવાન્ ---
[ભાગવતધર્મૈકનિષ્ઠાનાં સામ્યેઽપિ ભેદે કારણમ્] 22-2
ભગવદ્ધર્મતન્ત્ર્રાણાં પઞ્ચકાલનિષેવિણામ્।
અપ્રતિગ્રાહકાણાં ચ કણભિક્ષાભિવર્તિનામ્

બાહ્યાભ્યન્તરતુલ્યાનાં શ્રદ્ધાસંયમસેવિનામ્।
નારાયણૈકનિષ્ઠાનાં યેઽસ્મિન્જાતા મહાકુલે

ઊનાધિકેન વિપ્રેન્દ્ર કર્મણાઽનિષ્ઠિતેન ચ।
કાલહ્રાસવશાચ્ચૈવ વૈષમ્યમુપયાન્તિ ચ

[યતીનાં લક્ષણમ્] 22-3
સંસ્કૃતાશ્ચ નિષેકાદ્યૈઃ પિત્રા વા ગુરુણા ત્વનુ।
સ્વયં વિવેકભાવસ્થા બ્રહ્મચારિગુણૈર્યુતાઃ

સર્વભૂતસ્થિતં વિષ્ણું પશ્યન્ત્યમલયા ધિયા।
સર્વે ભૂતાસ્તદન્તસ્થા ભાવયન્તીતિ સર્વદા

કર્મણા મનસા વાચા યજન્ત્યેકમધોક્ષજમ્।
આદ્યદ્વિજેન્દ્રવેશ્મભ્યસ્તદભાવાન્મહામતે

ષટ્કર્મરતવિપ્રેભ્યો નિત્યં ચાયાચિતેન તુ।
સિદ્ધાન્નેન ચ (1)વર્તન્તો મુણ્ડિતશ્મશ્રુમસ્તકાઃ

(1. વર્તન્તે અ.)
કાષાયવાસોધર્ત્તારો દણ્ડમાત્રપિરગ્રહાઃ।
તે વિપ્રા યતયઃ શુદ્ધાઃ સત્વસ્થા વૈષ્ણવાઃ સ્મૃતાઃ

[એકાન્તિલક્ષણમ્] 22-4
ભ્રાન્ત્વા મિક્ષાં ચ ષટ્‌કર્મનિરતેભ્યસ્તુ સત્કૃતામ્।
અપરિગ્રહવાન્યો વૈ તયા સંપૂજયેત્પ્રભુમ્

પુમાન્ગોપ્તારમવ્યક્તમષ્ટાઙ્ગવિધિના મહત્।
ગુણિના સહ શિષ્યેણ વસત્યેકો વિચારધીઃ

કુલક્રમેણાધિકારી સ એકાન્તીહ વૈષ્ણવઃ।
[વૈખાનસલક્ષણમ્] 22-5
યઃ પરિગ્રહવાન્વિપ્રઃ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

યાચિતેન દ્રિજેંદ્રાચ્ચ પ્રાપ્તેનાયાચિતેન તુ।
ધનેન ક્ષત્રિયાદ્વૈશ્યાત્કુટુમ્બમપિ પાલયન્

વિદ્ધિ વૈખાનસઃ સોઽપિ જટી છત્રી સિતામ્બરઃ।
[કર્મસાત્ત્વતસ્ય લક્ષણમ્] 22-6
મુખ્યત્વેન ક્રિયાર્થં યઃ કુટુંબસ્ય ચ પાલને

આત્મનો ભરણે ચાપિ ઇત્યુ(ઉદ્યુ?)ક્તશ્ચોપસર્પતિ।
વૃત્ત્યર્થમપિ રાજાનં સ વિપ્રઃ કર્મસાત્ત્વતઃ

[શિખિનો લક્ષણમ્] 22-7
સ્ફુરત્યવિરતં યસ્ય વૈષ્ણવં યજનં હૃદિ।
પ્રાધાન્યેનાથ પિત્ર્યાદિ તદર્થં કૃષિપૂર્વકમ્

સમાચરતિ વૈ કર્મ શિખી સાક્ષાદ્વિજોત્તમઃ।
(1)મય્યપેક્ષાવશેનૈવ યદ્યપ્યુત્કૃષ્ટતાં ગતઃ

(1.મયા ય્. ત્રય્યં અ.)
તથાપિ ચાતુરાશ્રમ્યં સર્વેષાં વિહિતં સદા।
[વૈખનસાદિભ્યો વૈષ્ણવેભ્યો ભગવત્પૂજનશેષભૂતવૃત્તિપ્રદાનાં ફલવિશેષઃ] 22-8
ભગવત્પૂજનાર્થં તુ ત્રણાયાં યઃ પ્રયચ્છતિ

મઠં સાયતનં કૃત્વા વૃત્તિપૂર્વમકણ્ટકમ્।
દાસીકર્મકરોપેતં શુદ્ધવેદવરાન્વિતમ્

તે યાન્તિ ભગવત્સ્થાનં ભક્તાનાં સદનં મહત્।
[ગૃહસ્થેભ્યો વૈષ્ણવેબ્યો ગ્રામાદિદાને ફલમ્] 22-9
ભગવદ્યજનાર્થં વા સાત્ત્વિકેન તુ ચેતસા

મઠાયતનભિન્નં ચ ગ્રામભૂદ્રવિણં મહત્।
ગૃહાશ્રમરતાનાં ચ વૈષ્ણવાનાં નિવેદયેત્

ન્યાયોપાયવિધિપ્રાપ્તં યસ્સ મોક્ષમવાપ્નુયાત્।
[બ્રાહ્મણાદન્યતો વૃત્તિગ્રહણપ્રતિષેધઃ] 22-10
અલાભાચ્ચૈવ ભિક્ષાણામસામર્થ્યાત્તથાઽઽત્મનઃ

સ્વકર્મણિ હ્યલોપાર્થં પુત્રાદેર્ભરણાય ચ।
અત્યાપદ્યપિ જાતાયાં કુટુમ્બી વૈષ્ણવો દ્વિજઃ

બ્રાહ્મણાદેવ ગૃહ્ણીયાદ્વૃત્તિં દેવમઠાશ્રિતામ્।
કેવલાં ગ્રામપૂર્વાં વા યાચિતાયાચિતાત્તથા

આપ્રભાતાન્નિશાન્તેન કર્મણા વૈષ્ણવેન ચ।
ક્રિયમાણેન તદુત તદર્થમઘમેતિ વૈ

ઇત્યેતદ્યતિપૂર્વામાં વૈપ્ણવાનાં ચ લક્ષણમ્।
કથિતં મુનિશાર્દૂલ આપ્તાદીનામથો શૃણુ

[આપ્તલક્ષણમ્] 22-11
યે યજન્તિ ક્રમાદ્દેવં પઞ્ચકાલ્યેન કર્મણા।
દ્વિજાતીનાં ચતુર્ણાં તુ અધિકારં દદત્યપિ

શુદ્ધે તુ ભગવન્માર્ગે સત્ત્વસ્થાસ્સાત્ત્વતાશ્ચ તે।
અસંકીર્ણા દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રપૂર્વકૈઃ

વિશેષદેવતાયાગૈરમુખ્યૈર્નાતિનિર્મલૈઃ।
વાસુદેવં વિના [ચાતુરાત્મ્યં ત] ત્પ્રભવાદિના

સંન્યાસકર્મ (કર્મસંન્યાસ ?) યોગેન ફલસંપદ્વિનૈવ હિ।
વેદાન્તવિધિ(ન્તાર્થવિ ?)શેષજ્ઞાશ્ચતુર્ણામુપરિ સ્થિતાઃ

[અઞ્જલિકારિલક્ષણમ્] 22-12 ?
(1)મોક્ષાર્થમપિ વિપ્રેન્દ્ર સ્થિતાસ્તેઽઞ્જલિકારિણઃ।
પ્રતિભાત્યધિકં યેષાં યત્સ્યાત્સંસ્થાપને હરેઃ

(1. અઞ્જલિકારિલક્ષણપરસ્ય `મોક્ષાર્થમપીઽ ત્યસ્ય `આરમ્ભિણસ્તેઽ બોદ્ધવ્યા વૈષ્ણવા બ્રાહ્મણાદય ઇત્યસ્યાનન્તરં પાઠો યુક્તઃ। અત્ર ત્વસઙ્ગતઃ।)
ધનં સમાર્જ્ય યત્નેન પ્રતિષ્ઠામાચરન્તિ યે।
વૈષ્ણવીં ભક્તિયુત્કેન ચેતસા કીર્તયન્તિ ચ

ભગવદ્ભાવિનો વિપ્રા ઇત્યાપ્તાસ્સમુદાહૃનાઃ।
[અનાપ્તલક્ષણમ્] 22-13
વર્ણધર્મમનુજ્ઝિત્ય હ્યાપ્તાદિષ્ટેન કર્મણા

યજન્તિ શ્રદ્ધયા દેવમનાપ્તાસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ।
[આરમ્ભિલક્ષણમ્] 22-14
વિનાતેનાર્થસિધ્યર્થં વિશ્વાત્માનં યજન્તિ યે

આરમ્ભિણસ્તે બોદ્ધવ્યા વૈષ્ણવા વ્રાહાણાદયઃ।
[સંપ્રવર્તિલક્ષણમ્] 22-15
શ્રદ્ધયા યે પ્રવર્તન્તે સ્વયં સંપૂજને હરેઃ

અમાર્ગેણ તુ વિપ્રેન્દ્ર વિદ્ધિ તાન્સંપ્રવર્તિનઃ।
લિઙ્ગૈરેતૈસ્તુ બોદ્ધવ્યાસ્સદૈવાપ્તાદયો મુને

અથાતો યોગિપૂર્વાણાં વૈષ્ણવાનાં સમાસતઃ।
વિપ્રાદિમૌદ્ગલાન્તાનાં લક્ષણં ચાવધારય

[યોગિનાં લક્ષણમ્] 22-16
શય્યાસનપથિસ્થશ્ચ હૃદ્ગતં સંસ્મરેત્પ્રભુમ્।
નિષ્કલાદિપ્રભેદેન અથવાયતને હરેઃ

નિમીલિતાક્ષોપવિષ્ટસ્સમાધિં ચાભ્યસેત્સદા।
નમો નારાયણાયેતિ વાસુદેવેતિ વા વદેત્

કર્મણા મનસા વાચા નાનિષ્ટં કસ્યચિત્સ્મરેત્।
લિંઙ્ગૈરેતૈસ્તુ બોદ્ધવ્યા ભગવદ્યોગ સેવિનઃ

[જપનિષ્ઠાનાં લક્ષણમ્] 22-17
યો નુ શુદ્ધશ્શાન્તમના દણ્ડી કાષાયવસ્ત્રભૃત્।
ભગવદ્ભાવિજન્તૂનાં સાભિલાષં નિરીક્ષતે

પૌત્રદીપ(1)કપદ્માક્ષસ્ફાટિકેનામલેન વા।
ગણિત્રેણ કરસ્થેન ભજમાનો જપેદ્ધરિમ્

(1. જીવક અ.)
મનસા મુનિશાર્દુલ વિષ્ણોરર્ચાપરઃ સ્થિતઃ।
જપેદુપાંશુના મન્ત્રમાદરાદ્વા સ્તુતિં પઠેત્

જપનિષ્ઠં તુ તં વિદ્ધિ વૈષ્ણવે શાસને સ્થિતમ્।
[તાપાસલક્ષણમ્] 22-18
યત્કિઞ્ચિદ્વ્રતમાતિષ્ઠેત્તત્તદ્ભગવદાશ્રિતમ્

ચાન્દ્રાયણપરાકાદીનેકાદશ્યાદિકં ચરેત્।
સદૈવાયતને વિષ્ણોસ્તદભાવે ગૃહસ્થિતઃ

ઉત્તિષ્ઠન્સંસ્મરેદ્વિષ્ણુમુપવિષ્ટસ્તથૈવ ચ।
માસોપવાસી ભિક્ષાશી વિષ્ણ્વાયતનલોલુપઃ

વ્રતાન્તે પત્રપુષ્પાદ્યૈઃ પૂજયેદ્ભગવન્મયાન્।
ઔદકીમાચરેચ્છુદ્ધિમેકદ્વિત્રિજલાપ્લવઃ

ક્ષાળનં વસનાભ્યાં વા તાભ્યાં વા પરિવર્તનમ્।
સમીપવર્તિનાં(નો ?)નિત્યમુદ્ધોધયતિ યત્નતઃ

નક્તોપવાસપૂજાયામેકાદશ્યાં પ્રયત્નતઃ।
યસ્ત્વેવમાદિ સતતમાચરેત્પ્રયતાત્મવાન્

વૈષ્ણવસ્તાપસઃ પ્રોક્તઃ પયોમૂલફલાશનઃ।
[શાસ્ત્રજ્ઞલક્ષણમ્] 22-19
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રાણિ ઇતિહાસાંશ્ચ વૈષ્ણવાન્

વેત્તિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તાન્ શૃણુયાદ્વ્યાકરોત્યપિ।
પ્રણષ્ટપાઠવાક્યાનાં કૃત્વા વસ્તુવિચારણમ્

તજ્જ્ઞૈસ્સહ પ્રયત્નાદ્વૈ હ્યાગમં સંસ્કરોતિ યઃ।
અતન્દ્રિતઃ સદા વિદ્ધિ તં શાસ્ત્રજ્ઞં હિ વૈષ્ણવમ્

[શાસ્ત્રધારકલક્ષણમ્] 22-20
શ્રદ્ધયા યઃ સમુચ્ચિત્પ યત્ર કુત્રચિદાગમમ્।
બ્રહ્મ ધ્યાયંસ્તથા પશ્ચાત્સન્ધારયતિ યત્નતઃ

પૂજયત્યર્ધ્યપુષ્પાદ્યૈશ્શાસ્ત્રાપીઠં ક્રમેણ તુ।
દદાતિ વૈષ્ણવાનાં ચ ગોપયત્યકૃતાત્મનામ્

અન્યદર્શનભત્કાનાં વિદ્ધિ તં શાસ્ત્રધારકમ્।
ઇત્યેતત્કથિતં વિપ્ર વૈષ્ણવાનાં ચ લક્ષણમ્

[ઉક્તલક્ષણલક્ષિતાનાં વૈષ્ણવાનાં યાગપૂજાર્હત્વવિધાનમ્] 22-21
યજસ્વ પૂજયસ્વૈતાન્ ભક્ત્યા ભાવેન નારદ।
સમુદ્દિશ્ય નિમિત્તં યચ્છ્રાદ્ધં યજતિ વૈષ્ણવે

યત્યાદિપઞ્ચકેવાઽથ હ્યનાપ્તે બ્રાહ્મણે દ્વિજ।
તસ્મિન્નઞ્જલિકારે વાઽઽરમ્ભિણેઽથ પ્રવર્તિને

તદક્ષયં પિતૄણાં તુ વિશેષાન્મન્ત્રસંસ્કૃતમ્।
ષડેતેઽર્હાશ્ચ વિપ્રેન્દ્ર પિતૃકર્મણિ સર્વદા

જપહોમવ્રતાદીનામાસત્કાઃ ષડિમે ત્વપિ।
દાનકર્મણિ દિવ્યે ચ પ્રાયઃ ક્ષત્રાદયઃ સ્મૃતાઃ

ભવન્તિ યાદૃશાશ્ચૈવ તાપસા જપિનસ્તુ વા।
દૈવે પિત્ર્યે દ્વિજશ્રેષ્ઠ યોગી ચાર્હતિ સર્વદા

યદ્વયઃ પૂર્ણમાસીત્તુ કિં તુ યોગપરો યદિ।
તસ્ય બ્રહ્મમયો દેહો વિશેષાદ્વૈષ્ણવસ્ય ચ

તસ્માત્સ(1) પૂજનીયો હિ યથાશક્તિ ચ સર્વદા।
દુર્લભા ભગવદ્યાગા ભાવિનો ભુવિ માનવાઃ

(1. ત્સંપૂ અ.)
તદ્દર્શનાત્તદાલાપાત્સુલભં શાશ્વતં પદમ્।
[પઞ્ચકાલભેદઃ] 22-22 ?
નારદ :---
એકો હિ શ્રૂયતે દેવ કાલો લોકે ન ચાપરઃ

પઞ્ચ કાલાસ્ત્વયોદ્દિષ્ટાઃ કિમેતન્મેઽત્ર સંશયઃ।
શ્રીગવાન્ ---
[પઞ્ચકાલભેદઃ તત્ર કર્તવ્યકર્મભેદશ્ચ] 22-23
એકસ્યૈવ હિ કાલસ્ય વાસરીયસ્ય નારદ

આપ્રભાતાન્નિશાન્તં વૈ પઞ્જધા પરિકલ્પના।
પૃથક્કર્મવશાત્કાર્યા ન કાલા બહવઃ સ્થિતાઃ

નારદ :---
એકકાલસ્થિતાનાં ચ કર્મણાં લક્ષણં વદ।
પરિજ્ઞાતૈસ્તુ યૈસ્સમ્યક્કૃતકૃત્યો ભવામ્યહમ્

શ્રીભગવાન્ ---
બ્રાહ્માન્મુદૂર્તાદારભ્ય પ્રાગંશં વિપ્ર વાસરે।
જપધ્યાનાર્ચનસ્તોત્રૈઃ કર્મવાક્ચિત્તસંયુતૈઃ

અભિગચ્છેજ્જગદ્યોનિં તચ્ચાભિગમનં સ્મૃતમ્।
તતઃ પુષ્પફલાદીનામુત્થાયાર્જનમાચરેત્

ભગવદ્યાગનિષ્પત્તિકારણં પ્રહરં પરમ્।
તદુપાદાનસંજ્ઞં વૈ કર્મકાલપદાશ્રિતમ્

તતોઽષ્ટાઙ્ગેન યાગેન પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્।
(1)સાર્ધં તુ? પ્રહરં વિપ્ર ઇજ્યાકાલસ્તુ સ સ્મૃતઃ

(1. સાઘકઃ અ.)
શ્રવણં ચિન્તનં વ્યાખ્યા તતઃ પાઠસમન્વિતા।
(2)અધ્યાયસંજ્ઞં તં વિદ્ધિ કાલાંશં મુનિસત્તમ

(2. સ્વાધ્યાય અ.)
દિનાવસાને સંપ્રાપ્તે પૂજાં કૃત્વા સમભ્યસેત્।
યોગં નિશાવસાને ચ વિશ્રમૈરન્તરીકૃતમ્

પઞ્ચમો યોગસંજ્ઞોઽસૌ કાલાંશો બ્રહ્મસિદ્ધિદઃ।
નારદ :---
શ્રુતો મયાઽખિલઃ પૂર્વં ભગવદ્યાગ ઉત્તમઃ

તસ્યાડ્ગાનિ વિભાગેન શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પુનઃ।
શ્રીભગવાન્ ---
અન્તઃકરણયાગાદિ યાવદાત્મનિવેદનમ્

તદાદ્યમઙ્ગં યાગસ્ય નામ્નાઽભિમનં મહત્।
પૂજનં ચાર્ઘ્યપુષ્પાદ્યૈર્ભોગૈર્યદખિલં મુને

બાહ્યોપચારૈસ્તદ્વિદ્ધિ ભોગસંજ્ઞં તુ નારદ।
મધ્વાજ્યાક્તેન દગ્ના વૈ પૂજા ચ પશુનાઽપિ વા

તત્તૃતીયં હિ યાગાઙ્ગં તુર્યમન્તેન પૂજનમ્।
નિવેદિતસ્ય યદ્દાનં પૂર્વોક્તવિધિના મુને

સંપ્રદાનં તુ તન્નામ યાગાઙ્ગં પઞ્ચમં સ્મૃતમ્।
વહ્નિસન્તર્પણં ષષ્ઠં પિતૃયાગસ્તુ સપ્તમઃ

પ્રાણાગ્નિહવનં નામ્ના ત્વનુયાગસ્તદષ્ટમમ્।
ઇત્યેતત્કથિતં સમ્યક્ યત્ત્વયા પરિચોદિતમ્

પ્રદદાત્યચિરાદ્યદ્વૈ તન્નિષ્ઠાનાં પરં પદમ્।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યંસહિતાયાં વૈષ્ણવાચારલક્ષણં નામ દ્વાવિંશઃ પટલઃ।
* * * * *