Language

ENहिગુ
Scripture Library

Isha Upanishad (with commentary) · Verses 11-18

11

vidyāṃ cāvidyāṃ ca yas tad vedobhayaṃ saha |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtam aśnute

11

yata evamato vidyāṃ cāvidyāṃ ca devatājñānaṃ karma cetyarthaḥ /
yastadetadubhayaṃ sahaikena puruṣeṇa anuṣṭheyaṃ veda tasyaivaṃ samuccayakāriṇa eva ekapuruṣārthasambandhaḥ krameṇa syādityucyate /
avidyayā karmaṇā agnihotrādinā mṛtyuṃ svābhāvikaṃ karma jñānaṃ ca mṛtyuśabdavācyamubhayaṃ tīrtvā atikramya vidyayā devatājñānenāmṛtaṃ devatātmabhāvamaśnute prāpnoti /
taddhyamṛtamucyate yaddevatātmagamanam

12

adhunā vyākṛtāvyākṛtopāsanayoḥ samuccicīṣayā pratyekaṃ nindocyate /
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'sambhūtim upāsate |
tato bhūya iva te tamo ya u sambhūtyāṃ ratāḥ

12

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye asambhūtiṃ sambhavanaṃ sambhūtiḥ sā yasya kāryasya sā sambhūtiḥ tasyā anyā asambhūtiḥ prakṛtiḥ kāraṇamavidyā avyākṛtākhyā tāmasambhūtimavyākṛtākhyāṃ prakṛtiṃ kāraṇamavidyāṃ kāmakarmabījabhūtāmadarśanātmikāmupāsate ye te tadanurūpamevāndhaṃ tamo 'darśanātmakaṃ praviśanti /
tatastasmādapi bhūyo bahutaramiva tamaḥ praviśanti ya u sambhūtyāṃ kāryabrahmaṇi hiraṇyagarbhākhye ratāḥ

13

adhunobhayorupāsanayoḥ samuccayakāraṇamavayavaphalabhedamāha--
anyad evāhuḥ saṃbhavād anyad āhur asaṃbhavāt |
iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nas tad vicacakṣire

13

anyadeva pṛthagevāhuḥ phalaṃ sambhavātsambhūteḥ kāryabrahmopāsanādaṇimādyaiśvaryalakṣaṇaṃ vyākhyātavanta ityarthaḥ /
tathā cānyadāhuḥ asambhavādasambhūtekhyākṛtād avyākṛtopāsanāt /
yaduktamandhantamaḥ praviśantīti prakṛtilaya iti ca paurāṇikairucyata ityevaṃ śuśruma dhīraṇāṃ vacanaṃ ye nastadvicacakṣire vyākṛtāvyākṛtopāsanaphalaṃ vyākhyātavanta ityarthaḥ

14

yata evamataḥ samuccayaḥ sambhūtyasambhūtyupāsanayoryukta evaikapuruṣārthatvāccetyāha--
saṃbhūtiṃ ca vināśaṃ ca yas tad vedobhayaṃ saha |
vināśena mṛtyuṃ tīrtvā saṃbhūtyāmṛtam aśnute

14

sambhūtiṃ ca vināśaṃ ca yastadvedobhayaṃ saha vināśo dharmo yasya kāryasya sa tena dharmiṇā abhedena ucyate vināśa iti, tena tadupāsanenānaiśvaryamadharmakāmādidoṣajātaṃ ca mṛtyuṃ tīrtvā-- hiraṇyagarbhopāsanenāpti hyāṇimādiprāptiḥ phalam, tenānaiśvaryādimṛtyumatītya asambhūtyā avyākṛtopāsanayā amṛtaṃ prakṛtilayalakṣaṇamaśnute /
sambhūtiṃ ca vināśaṃ cetyatrāvarṇalopena nirdeśo draṣṭavyaḥ prakṛtilayaphalaśrutyanurodhāt

15

mānuṣadaivavittasādhyaṃ phalaṃ śāstralakṣaṇaṃ prakṛtilayāntam /
etāvatī saṃsāragatiḥ /
ataḥ paraṃ pūrvoktamātmaivābhūdvijānata iti sarvātmabhāva eva sarveṣaṇāsaṃnyāsajñānaniṣṭhāphalam /
evaṃ dviprakāraḥ pravṛttinivṛttilakṣaṇo vedārtho 'tra prakāśitaḥ /
tatra pravṛttilakṣaṇasya vedārthasya vidhipratiṣedhalakṣaṇasya vedārthasya vidhipratiṣedhalakṣaṇasya kṛtsnasya prakāśane pravargyāntaṃ brāhmaṇamupayuktam /
nivṛttilakṣaṇasya vedārthasya prakāśane 'ta ūrdhvaṃ bṛhadāraṇyakamupayuktam /
tatra niṣekādiśmaśānāntaṃ karma kurvan jijīviṣedyo vidyayā sahāparabrahmaviṣayayā taduktaṃ 'vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamasnute' iti /
tatra kena mārgeṇāmṛtatvamaśnuta ityucyate /
tadyattatsatyamasau sa ādityo ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe 'kṣanpuruṣa etadubhayaṃ satyam /
brahmopāsīno yathoktakarmakṛcca yaḥ so 'ntakāle prāpte satyātmānamātmanaḥ prāptidvāraṃ yācate 'hiraṇmayena pātreṇa' iti /
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham /
tat tvaṃ pūṣann apāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye

15

hiraṇmayamiva hiraṇmayaṃ jyotirmayamityetat /
tena pātreṇeva apidhānabhūtena satyasyaivādityamaṇḍalasthasya brāhmaṇo 'pihitam ācchāditaṃ mukhaṃ dvāram /
tattvaṃ he pūṣannapāvṛṇvapasāraya satyasya upāsanātsatyaṃ dharmo yasya mama so 'haṃ satyadharmā tasmai mahyamathavā yathābhūtasya dharmasyānuṣṭhātre dṛṣṭaye tava satyātmana upalabdhaye

16

pūṣann ekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ |
yat te rūpaṃ kalyāṇatamaṃ tat te paśyāmi yo 'sāv asau puruṣaḥ so 'ham asmi

16

he pūṣan! jagataḥ poṣaṇātpūṣā ravistathaika eva ṛṣati gacchati ityekarṣiḥ-- he ekarṣe! tathā sarvasya saṃyamanādyamaḥ-- he yama! tathā raśmīnāṃ prāṇānāṃ rasānāñca svīkaraṇāt sūryaḥ-- he sūrya! prajāpaterapatyaṃ prājāpatyaḥ-- he prājāpatya! vyūha vigamaya raśmīnsvān /
samūha ekīkuru upasaṃharate tejastāpakaṃ jyotiḥ /
yatte tava rūpaṃ kalyāṇatamam atyantaśobhanaṃ tatte tavātmanaḥ prasādāt paśyāmi /
kiñcāhaṃ na tu tvāṃ bhṛtyavadyāce yo 'sāvādityamaṇḍalastho vyāhṛtyavayavaḥ puruṣaḥ puruṣākāratvātpūrṇaṃ vānena prāṇabuddhayātmanā jagatsamastamiti puruṣaḥ puri śayanādvā puruṣaḥ so 'hamasmi bhavāmi

17

vāyur anilam amṛtam athedaṃ bhasmāntaṃ śarīram |
oṃ krato smara kṛtaṃ smara krato smara kṛtaṃ smara

17

athedānīṃ mama mariṣyato vāyuḥ prāṇo 'dhyātmaparicchedaṃ hitvādhidaivatātmānaṃ sarvātmakamanilamamṛtaṃ sūtrātmānaṃ pratipadyatāmiti vākyaśeṣaḥ /
liṅgaṃ cedaṃ jñānakarmasaṃskṛtamutkrāmatviti draṣṭavyam, mārgayācanasāmarthyāt /
athedaṃ śarīramagnau hutaṃ bhasmāntaṃ bhūyāt /
om iti yathopāsanam oṃpratīkātmakatvātsatyātmakamagnyākhyaṃ brahmābhedenocyate /
he krato! saṅkalpātmaka! smara yanmama smartavyaṃ tasya kālo 'yaṃ pratyupasthito 'taḥ smara /
etāvantaṃ kālaṃ bhāvitaṃ kṛtamagne smara yanmayā bālyaprabhṛtyanuṣṭhitaṃ karma tacca smara /
krato smara kṛtaṃ smareti punarvacanamādarārtham

18

punaranyena mantreṇa mārgaṃ yācate--
agne naya supathā rāye asmān viśvāni deva vayunāni vidvān |
yuyodhy asmaj juhurāṇam eno bhūyiṣṭhāṃ te nama uktiṃ vidhema

18

he agne! naya gamaya supathā śobhanena mārgeṇa /
supratheti viśeṣaṇaṃ dakṣiṇamārganivṛttyartham /
nirviṇṇo 'haṃ dakṣiṇena mārgeṇa gatāgatalakṣaṇenāto yāce tvāṃ punaḥ punargamanāgamanavarjitena śobhanena pathā naya /
rāye dhanāya karmaphalabhogāyetyarthaḥ, asmānyathoktadharmaphalaviśiṣṭān viśvāni sarvāṇi he deva! vayunāni karmāṇi prajñānāni vā vidvāñjānan /
kiñca yuyodhi viyojaya vināśaya asmadasmatto juhurāṇaṃ kuṭilaṃ vañcanātmakamenaḥ pāpam /
tato vayaṃ viśuddhāḥ santa iṣṭaṃ prāpsyāma ityabhiprāyaḥ /
kintu vayamidānīṃ te na śaknumaḥ paricaryāṃ kartum /
bhūyiṣṭhāṃ bahutarāṃ te tubhyaṃ nama uktiṃ namaskāravacanaṃ vidhema namaskāreṇa paricarema ityarthaḥ /
'avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute /' (ī.u.11) 'vināśena mṛtyuṃ tīrtvāsambhūtyāmṛtamaśnute' (ī.u.14) iti śrutvā kecitsaṃśayaṃ kurvanti /
atastannirākaraṇārthaṃ saṃkṣepato vicāraṇāṃ kariṣyāmaḥ /
tatra tāvaktinnimittaḥ saṃśaya ityucyate /
vidyāśabdena mukhyā paramātmavidyaiva kasmānna gṛhyate 'mṛtatvañca /
nānuktāyāḥ paramātmavidyāyāḥ karmaṇaśca virodhātsamuccayānupapattiḥ /
satyam /
virodhastu nāvagamyate virodhāvirodhayoḥ śāstrapramāṇakatvāt /
yathāvidyānuṣṭhānaṃ vidyopāsanañca śāstrapramāṇakaṃ tathā tadvirodhāvirodhāvapi /
yathā ca na hiṃsyātsarvā bhūtānīti śāstrādavagataṃ punaḥ śāstreṇaiva bādhyate 'dhvare paśuṃ hiṃsyāditi /
evaṃ vidyāvidyayorapi syāt /
vidyākarmaṇośca samuccayaḥ /
na"dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyā"(ka.u.1 / 2 / 4) iti śruteḥ /
vidyāṃ cāvidyāṃ ceti vacanādavirodha iti cet?
na ; hetusvarūpaphalavirodhāt /
vidyāvidyāvirodhāvirodhayorvikalpāsambhavātsamuccayavidhānādavirodha eveti cet?
na? sahasambhavānupapatteḥ /
krameṇaikāśraye syātāṃ vidyāvidye iti cet?
na ; vidyotpattau avidyāyā hyāstatvāttadāśraye 'vidyānupapatteḥ /
na hyagniruṣṇaḥ prakāśaśceti vijñānotpattau yasminnāśraye tadutpannaṃ tasminnevāśraye śīto 'gniraprakāśo vetyavidyāyā utpattirnāpi saṃśayo 'jñānaṃ vā"yasmin sarvāṇi bhūtānyātmaivābhūdvijānataḥ /
tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ"(ī.u.7) iti śokamohādyasambhavaśruteḥ /
avidyāsambhavāttadupādānasya karmaṇo 'pyanupapattim avocāma /
amṛtamaśnuta ityāpekṣikam amṛtam /
vidyāśabdena paramātmavidyāgrahaṇe hiraṇmayenetyādinā dvāramārgādiyācanamanupapannaṃ syāt /
tasmādupāsanayā samuccayo na paramātmavijñāneneti yathāsmābhirvyākhyāta eva mantrāṇāmartha ityuparamyate

Original text: Īśopaniṣad (or Īśāvāsyopaniṣad), Kāṇva recension with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc