ઈશોપનિષદ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 11-18

વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્ તદ્ વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમ્ અશ્નુતે

યત એવમતો વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ દેવતાજ્ઞાનં કર્મ ચેત્યર્થઃ ।
યસ્તદેતદુભયં સહૈકેન પુરુષેણ અનુષ્ઠેયં વેદ તસ્યૈવં સમુચ્ચયકારિણ એવ એકપુરુષાર્થસમ્બન્ધઃ ક્રમેણ સ્યાદિત્યુચ્યતે ।
અવિદ્યયા કર્મણા અગ્નિહોત્રાદિના મૃત્યું સ્વાભાવિકં કર્મ જ્ઞાનં ચ મૃત્યુશબ્દવાચ્યમુભયં તીર્ત્વા અતિક્રમ્ય વિદ્યયા દેવતાજ્ઞાનેનામૃતં દેવતાત્મભાવમશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ ।
તદ્ધ્યમૃતમુચ્યતે યદ્દેવતાત્મગમનમ્

અધુના વ્યાકૃતાવ્યાકૃતોપાસનયોઃ સમુચ્ચિચીષયા પ્રત્યેકં નિન્દોચ્યતે ।
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽસમ્ભૂતિમ્ ઉપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉ સમ્ભૂત્યાં રતાઃ

અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે અસમ્ભૂતિં સમ્ભવનં સમ્ભૂતિઃ સા યસ્ય કાર્યસ્ય સા સમ્ભૂતિઃ તસ્યા અન્યા અસમ્ભૂતિઃ પ્રકૃતિઃ કારણમવિદ્યા અવ્યાકૃતાખ્યા તામસમ્ભૂતિમવ્યાકૃતાખ્યાં પ્રકૃતિં કારણમવિદ્યાં કામકર્મબીજભૂતામદર્શનાત્મિકામુપાસતે યે તે તદનુરૂપમેવાન્ધં તમો ઽદર્શનાત્મકં પ્રવિશન્તિ ।
તતસ્તસ્માદપિ ભૂયો બહુતરમિવ તમઃ પ્રવિશન્તિ ય ઉ સમ્ભૂત્યાં કાર્યબ્રહ્મણિ હિરણ્યગર્ભાખ્યે રતાઃ

અધુનોભયોરુપાસનયોઃ સમુચ્ચયકારણમવયવફલભેદમાહ--
અન્યદ્ એવાહુઃ સંભવાદ્ અન્યદ્ આહુર્ અસંભવાત્ ।
ઇતિ શુશ્રુમ ધીરાણાં યે નસ્ તદ્ વિચચક્ષિરે

અન્યદેવ પૃથગેવાહુઃ ફલં સમ્ભવાત્સમ્ભૂતેઃ કાર્યબ્રહ્મોપાસનાદણિમાદ્યૈશ્વર્યલક્ષણં વ્યાખ્યાતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચાન્યદાહુઃ અસમ્ભવાદસમ્ભૂતેખ્યાકૃતાદ્ અવ્યાકૃતોપાસનાત્ ।
યદુક્તમન્ધન્તમઃ પ્રવિશન્તીતિ પ્રકૃતિલય ઇતિ ચ પૌરાણિકૈરુચ્યત ઇત્યેવં શુશ્રુમ ધીરણાં વચનં યે નસ્તદ્વિચચક્ષિરે વ્યાકૃતાવ્યાકૃતોપાસનફલં વ્યાખ્યાતવન્ત ઇત્યર્થઃ

યત એવમતઃ સમુચ્ચયઃ સમ્ભૂત્યસમ્ભૂત્યુપાસનયોર્યુક્ત એવૈકપુરુષાર્થત્વાચ્ચેત્યાહ--
સંભૂતિં ચ વિનાશં ચ યસ્ તદ્ વેદોભયં સહ ।
વિનાશેન મૃત્યું તીર્ત્વા સંભૂત્યામૃતમ્ અશ્નુતે

સમ્ભૂતિં ચ વિનાશં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ વિનાશો ધર્મો યસ્ય કાર્યસ્ય સ તેન ધર્મિણા અભેદેન ઉચ્યતે વિનાશ ઇતિ, તેન તદુપાસનેનાનૈશ્વર્યમધર્મકામાદિદોષજાતં ચ મૃત્યું તીર્ત્વા-- હિરણ્યગર્ભોપાસનેનાપ્તિ હ્યાણિમાદિપ્રાપ્તિઃ ફલમ્, તેનાનૈશ્વર્યાદિમૃત્યુમતીત્ય અસમ્ભૂત્યા અવ્યાકૃતોપાસનયા અમૃતં પ્રકૃતિલયલક્ષણમશ્નુતે ।
સમ્ભૂતિં ચ વિનાશં ચેત્યત્રાવર્ણલોપેન નિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ પ્રકૃતિલયફલશ્રુત્યનુરોધાત્

માનુષદૈવવિત્તસાધ્યં ફલં શાસ્ત્રલક્ષણં પ્રકૃતિલયાન્તમ્ ।
એતાવતી સંસારગતિઃ ।
અતઃ પરં પૂર્વોક્તમાત્મૈવાભૂદ્વિજાનત ઇતિ સર્વાત્મભાવ એવ સર્વેષણાસંન્યાસજ્ઞાનનિષ્ઠાફલમ્ ।
એવં દ્વિપ્રકારઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણો વેદાર્થો ઽત્ર પ્રકાશિતઃ ।
તત્ર પ્રવૃત્તિલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય વિધિપ્રતિષેધલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય વિધિપ્રતિષેધલક્ષણસ્ય કૃત્સ્નસ્ય પ્રકાશને પ્રવર્ગ્યાન્તં બ્રાહ્મણમુપયુક્તમ્ ।
નિવૃત્તિલક્ષણસ્ય વેદાર્થસ્ય પ્રકાશને ઽત ઊર્ધ્વં બૃહદારણ્યકમુપયુક્તમ્ ।
તત્ર નિષેકાદિશ્મશાનાન્તં કર્મ કુર્વન્ જિજીવિષેદ્યો વિદ્યયા સહાપરબ્રહ્મવિષયયા તદુક્તં ઽવિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમસ્નુતેઽ ઇતિ ।
તત્ર કેન માર્ગેણામૃતત્વમશ્નુત ઇત્યુચ્યતે ।
તદ્યત્તત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષ એતદુભયં સત્યમ્ ।
બ્રહ્મોપાસીનો યથોક્તકર્મકૃચ્ચ યઃ સો ઽન્તકાલે પ્રાપ્તે સત્યાત્માનમાત્મનઃ પ્રાપ્તિદ્વારં યાચતે ઽહિરણ્મયેન પાત્રેણઽ ઇતિ ।
હિરણ્મયેન પાત્રેણ સત્યસ્યાપિહિતં મુખમ્ ।
તત્ ત્વં પૂષન્ન્ અપાવૃણુ સત્યધર્માય દૃષ્ટયે

હિરણ્મયમિવ હિરણ્મયં જ્યોતિર્મયમિત્યેતત્ ।
તેન પાત્રેણેવ અપિધાનભૂતેન સત્યસ્યૈવાદિત્યમણ્ડલસ્થસ્ય બ્રાહ્મણો ઽપિહિતમ્ આચ્છાદિતં મુખં દ્વારમ્ ।
તત્ત્વં હે પૂષન્નપાવૃણ્વપસારય સત્યસ્ય ઉપાસનાત્સત્યં ધર્મો યસ્ય મમ સો ઽહં સત્યધર્મા તસ્મૈ મહ્યમથવા યથાભૂતસ્ય ધર્મસ્યાનુષ્ઠાત્રે દૃષ્ટયે તવ સત્યાત્મન ઉપલબ્ધયે

પૂષન્ન્ એકર્ષે યમ સૂર્ય પ્રાજાપત્ય વ્યૂહ રશ્મીન્ સમૂહ તેજઃ ।
યત્ તે રૂપં કલ્યાણતમં તત્ તે પશ્યામિ યો ઽસાવ્ અસૌ પુરુષઃ સો ઽહમ્ અસ્મિ

હે પૂષન્! જગતઃ પોષણાત્પૂષા રવિસ્તથૈક એવ ઋષતિ ગચ્છતિ ઇત્યેકર્ષિઃ-- હે એકર્ષે! તથા સર્વસ્ય સંયમનાદ્યમઃ-- હે યમ! તથા રશ્મીનાં પ્રાણાનાં રસાનાઞ્ચ સ્વીકરણાત્ સૂર્યઃ-- હે સૂર્ય! પ્રજાપતેરપત્યં પ્રાજાપત્યઃ-- હે પ્રાજાપત્ય! વ્યૂહ વિગમય રશ્મીન્સ્વાન્ ।
સમૂહ એકીકુરુ ઉપસંહરતે તેજસ્તાપકં જ્યોતિઃ ।
યત્તે તવ રૂપં કલ્યાણતમમ્ અત્યન્તશોભનં તત્તે તવાત્મનઃ પ્રસાદાત્ પશ્યામિ ।
કિઞ્ચાહં ન તુ ત્વાં ભૃત્યવદ્યાચે યો ઽસાવાદિત્યમણ્ડલસ્થો વ્યાહૃત્યવયવઃ પુરુષઃ પુરુષાકારત્વાત્પૂર્ણં વાનેન પ્રાણબુદ્ધયાત્મના જગત્સમસ્તમિતિ પુરુષઃ પુરિ શયનાદ્વા પુરુષઃ સો ઽહમસ્મિ ભવામિ

વાયુર્ અનિલમ્ અમૃતમ્ અથેદં ભસ્માન્તં શરીરમ્ ।
ઓં ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મર

અથેદાનીં મમ મરિષ્યતો વાયુઃ પ્રાણો ઽધ્યાત્મપરિચ્છેદં હિત્વાધિદૈવતાત્માનં સર્વાત્મકમનિલમમૃતં સૂત્રાત્માનં પ્રતિપદ્યતામિતિ વાક્યશેષઃ ।
લિઙ્ગં ચેદં જ્ઞાનકર્મસંસ્કૃતમુત્ક્રામત્વિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, માર્ગયાચનસામર્થ્યાત્ ।
અથેદં શરીરમગ્નૌ હુતં ભસ્માન્તં ભૂયાત્ ।
ઓમ્ ઇતિ યથોપાસનમ્ ઓંપ્રતીકાત્મકત્વાત્સત્યાત્મકમગ્ન્યાખ્યં બ્રહ્માભેદેનોચ્યતે ।
હે ક્રતો! સઙ્કલ્પાત્મક! સ્મર યન્મમ સ્મર્તવ્યં તસ્ય કાલો ઽયં પ્રત્યુપસ્થિતો ઽતઃ સ્મર ।
એતાવન્તં કાલં ભાવિતં કૃતમગ્ને સ્મર યન્મયા બાલ્યપ્રભૃત્યનુષ્ઠિતં કર્મ તચ્ચ સ્મર ।
ક્રતો સ્મર કૃતં સ્મરેતિ પુનર્વચનમાદરાર્થમ્

પુનરન્યેન મન્ત્રેણ માર્ગં યાચતે--
અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્ વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ ।
યુયોધ્ય્ અસ્મજ્ જુહુરાણમ્ એનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમ ઉક્તિં વિધેમ

હે અગ્ને! નય ગમય સુપથા શોભનેન માર્ગેણ ।
સુપ્રથેતિ વિશેષણં દક્ષિણમાર્ગનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
નિર્વિણ્ણો ઽહં દક્ષિણેન માર્ગેણ ગતાગતલક્ષણેનાતો યાચે ત્વાં પુનઃ પુનર્ગમનાગમનવર્જિતેન શોભનેન પથા નય ।
રાયે ધનાય કર્મફલભોગાયેત્યર્થઃ, અસ્માન્યથોક્તધર્મફલવિશિષ્ટાન્ વિશ્વાનિ સર્વાણિ હે દેવ! વયુનાનિ કર્માણિ પ્રજ્ઞાનાનિ વા વિદ્વાઞ્જાનન્ ।
કિઞ્ચ યુયોધિ વિયોજય વિનાશય અસ્મદસ્મત્તો જુહુરાણં કુટિલં વઞ્ચનાત્મકમેનઃ પાપમ્ ।
તતો વયં વિશુદ્ધાઃ સન્ત ઇષ્ટં પ્રાપ્સ્યામ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
કિન્તુ વયમિદાનીં તે ન શક્નુમઃ પરિચર્યાં કર્તુમ્ ।
ભૂયિષ્ઠાં બહુતરાં તે તુભ્યં નમ ઉક્તિં નમસ્કારવચનં વિધેમ નમસ્કારેણ પરિચરેમ ઇત્યર્થઃ ।
ઽઅવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે ।ઽ (ઈ.ઉ.11) ઽવિનાશેન મૃત્યું તીર્ત્વાસમ્ભૂત્યામૃતમશ્નુતેઽ (ઈ.ઉ.14) ઇતિ શ્રુત્વા કેચિત્સંશયં કુર્વન્તિ ।
અતસ્તન્નિરાકરણાર્થં સંક્ષેપતો વિચારણાં કરિષ્યામઃ ।
તત્ર તાવક્તિન્નિમિત્તઃ સંશય ઇત્યુચ્યતે ।
વિદ્યાશબ્દેન મુખ્યા પરમાત્મવિદ્યૈવ કસ્માન્ન ગૃહ્યતે ઽમૃતત્વઞ્ચ ।
નાનુક્તાયાઃ પરમાત્મવિદ્યાયાઃ કર્મણશ્ચ વિરોધાત્સમુચ્ચયાનુપપત્તિઃ ।
સત્યમ્ ।
વિરોધસ્તુ નાવગમ્યતે વિરોધાવિરોધયોઃ શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વાત્ ।
યથાવિદ્યાનુષ્ઠાનં વિદ્યોપાસનઞ્ચ શાસ્ત્રપ્રમાણકં તથા તદ્વિરોધાવિરોધાવપિ ।
યથા ચ ન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનીતિ શાસ્ત્રાદવગતં પુનઃ શાસ્ત્રેણૈવ બાધ્યતે ઽધ્વરે પશું હિંસ્યાદિતિ ।
એવં વિદ્યાવિદ્યયોરપિ સ્યાત્ ।
વિદ્યાકર્મણોશ્ચ સમુચ્ચયઃ ।
ન"દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યા"(ક.ઉ.1 । 2 । 4) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચેતિ વચનાદવિરોધ ઇતિ ચેત્?
ન ; હેતુસ્વરૂપફલવિરોધાત્ ।
વિદ્યાવિદ્યાવિરોધાવિરોધયોર્વિકલ્પાસમ્ભવાત્સમુચ્ચયવિધાનાદવિરોધ એવેતિ ચેત્?
ન? સહસમ્ભવાનુપપત્તેઃ ।
ક્રમેણૈકાશ્રયે સ્યાતાં વિદ્યાવિદ્યે ઇતિ ચેત્?
ન ; વિદ્યોત્પત્તૌ અવિદ્યાયા હ્યાસ્તત્વાત્તદાશ્રયે ઽવિદ્યાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યગ્નિરુષ્ણઃ પ્રકાશશ્ચેતિ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ યસ્મિન્નાશ્રયે તદુત્પન્નં તસ્મિન્નેવાશ્રયે શીતો ઽગ્નિરપ્રકાશો વેત્યવિદ્યાયા ઉત્પત્તિર્નાપિ સંશયો ઽજ્ઞાનં વા"યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ"(ઈ.ઉ.7) ઇતિ શોકમોહાદ્યસમ્ભવશ્રુતેઃ ।
અવિદ્યાસમ્ભવાત્તદુપાદાનસ્ય કર્મણો ઽપ્યનુપપત્તિમ્ અવોચામ ।
અમૃતમશ્નુત ઇત્યાપેક્ષિકમ્ અમૃતમ્ ।
વિદ્યાશબ્દેન પરમાત્મવિદ્યાગ્રહણે હિરણ્મયેનેત્યાદિના દ્વારમાર્ગાદિયાચનમનુપપન્નં સ્યાત્ ।
તસ્માદુપાસનયા સમુચ્ચયો ન પરમાત્મવિજ્ઞાનેનેતિ યથાસ્માભિર્વ્યાખ્યાત એવ મન્ત્રાણામર્થ ઇત્યુપરમ્યતે