હેતુબિન્દુટીકા · અધ્યાય 2

[આદિવાક્યસ્ય પ્રયોજનપ્રકટનમ્ ।]
"પરોક્ષે"- ત્યાદિના પ્રકરણારમ્ભે પ્રયોજનમાહ ।
તચ્ચ શ્રોતૃજનપ્રવૃત્ત્યર્થમ્ ઇતિ કેચિત્ ।
તદુક્તમ્[મ્-
"સર્વસ્યૈવ હિ શા]સ્ત્રસ્ય કર્મણો વાપિ કસ્યચિત્ ।
યાવત્ પ્રયોજનં નોક્તં તાવત્ તત્ કેન ગૃહ્યતામ્ ॥"
ઇતિ । તદયુક્તમ્ । યતો ઽસ્ય પ્રકરણસ્યેદં પ્રયોજનમિતિ [પ્રદર્શને પ્રયો]જનવિશેષં પ્રતિ ઉપાયતાં પ્રકરણસ્ય નિશ્ચિત્યાનુપાયે પ્રવૃત્ત્યસમ્ભવાત્ ( હ્બ્ટ્ 2 ) પ્રેક્ષાવતાં તદર્થિતયા પ્ર[કરણશ્રવણાદૌ પ્રવૃત્તિઃ] સ્યાદિતિ તદભિધાનસ્યાર્થવત્તા વર્ણ્યતે । ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ । યતઃ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનાર્થિનાં તદુપાયે તદ્ભાવનિશ્ચયાત્ । યથા કૃષીવ[લાદીનાં સસ્યા]દ્યુપાયે બીજાદાવબીજાદિવિવેકેનાવધૃતબીજાદિભાવાનામ્ । અન્યથા હ્યનિશ્ચિતોપાયાનામુપેયાર્થિનાં પ્રવૃત્તૌ પ્રેક્ષાવત્તૈવ હીયેત । ઉપેયે તુ [પ્રમા]ણવ્યાપારાસમ્ભવાદનિશ્ચયે ઽપિ વિવેચિતોપાયાઃ પ્રતિબન્ધવૈકલ્યયોરસમ્ભવે ‘યોગ્યમેતદ્વિવક્ષિતં કાર્યં નિષ્પાદયિતુમ્ઽ; ઇતિ સં[ભાવનયા પ્રવૃત્તૌ] પ્રેક્ષાવત્તાતો ન હીયેરન્ ।
નિશ્ચયશ્ચ પ્રમાણાદેવ । ન ચ પ્રયોજનવાક્યસ્ય પ્રામાણ્યમસ્તિ, શાબ્દાનાં બહિરર્થે પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । વિવક્ષાયાં [તસ્ય પ્રામાણ્યે ઽપિ યથા] વસ્તુપ્રવૃત્તિનિયમાભાવાત્ ન તતઃ પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનવિસે(શે)ષં પ્રતિ ઉપાયતાનિશ્ચયઃ સમસ્તિ । ન હિ યે યથા યમર્થં વિવક્ષન્તિ તે તથૈવ તમનુ[તિષ્ઠન્તિ વિ]સંવાદનાભિપ્રાયાણામન્યથાભિધાયાન્યથાપ્રવૃત્તિદર્શનાલ્લોકે સર્વત્રાનાશ્વાસાત્ ।
પ્રયોજનવિશેષોપન્યાસાત્ પ્રકરણસ્ય તદુપાયતા[વિષયે સંશયઃ જ]ન્યતે તતસ્તદ્ભાવનિર્ધારણાય કૃષીવલાદેરિવ બીજાદ્યવધૃતયે પ્રવૃત્તિર્યુક્તેતિ ચેત્; ન, પ્રયોજનવિશેષોપાયતાસંશયસ્ય તદભિધા[નાત્ પ્રાગપિ] ભાવાત્ । તત્સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે તસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ । અનુમાનાદિવ્યુત્પત્ત્યર્થાનાં ચ પ્રકરણાનાં દર્શનાત્ કિમસ્યાનુમા[નવ્યુત્પાદનં પ્ર]યોજનમન્યદ્ધા, ન વા કિઞ્ચિદપીત્યેવંરૂપશ્ચ સંશયઃ પ્રાક્ પ્રવર્તમાનઃ કેન નિવાર્યેત । અપિ ચ કિમિદં નિષ્પ્રયોજનમ્, ઉત પ્રયોજન[વત્, અથાસ્મદભિમ]તેન વા પ્રયોજનેન તદ્વદિતિ જિજ્ઞાસોઃ પ્રવૃત્તિસમ્ભવે વ્યર્થ એવ પ્રયોજનવાક્યોપન્યાસઃ ।
તસ્માદ્ ‘યત્ પ્રયોજનરહિતં વાક્યમ્, તદર્થો વા, ન તત્ પ્રેક્ષાવતારભ્યતે કર્તું પ્રતિપાદયિતું વા । તદ્યથા ( હ્બ્ટ્ 3 ) દશદાડિમાદિવાક્યં કાકદન્ત[પરીક્ષા ચ । નિષ્પ્રયોજનં ચેદં] પ્રકરણં તદર્થો વાઽ; ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા પ્રત્યવતિષ્ઠમાનસ્ય તદસિદ્ધતોદ્ભાવનાર્થમાદૌ પ્રયોજનવાક્યોપન્યાસઃ ।
[પ્રકરણતદભિધેયયોઃ પ્રયોજનચિન્તા ।]
તત્ર "તદ્યુત્પાદનાર્થમ્" ઇતિ વાક્યેન સ્વયમસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનમાહ । યથાસ્વમભિધેયપ્રતીતિર્હિ વાક્યસ્ય પ્રયોજનમ્ । તચ્ચેહાસ્તિ પદાનામવાન્તરવાક્યાનાં ચ પરસ્પરસંસર્ગાત્ સમાસાર્થપ્રતીતેઃ । તથા હિ- અનુમાનમત્ર પ્રકરણે વ્યુત્પાદ્યત ઇતિ તદ્ અભિધેયમ્ । તસ્યૈવ તચ્છબ્દેન સમ્બન્ધાત્ । યદ્યપિ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તૌ ગુ[ણભૂતમનુ]માનં તથાપિ વક્તુરભિપ્રાયાનુવિધાયિતયા શબ્દવૃત્તેઃ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે । અન્યથા પ્રધાનસંસ્પર્સો(ર્શો)પિ કથં સ્યાત્? । શબ્દાનાં સ્વ[ભાવતઃ] સમ્બદ્ધા(ન્ધા)યોગાત્ । "પક્ષધર્મ" ઇત્યાદિના ચાનુમાનસ્યૈવ વ્યુત્પાદનાત્ । તસ્ય વ્યુત્પત્તિ [રવિપરીતસ્વરૂ]પપ્રતીતિરસ્ય પ્રકરણસ્ય પ્રયોજનમ્, તત્સાધ્યત્વાત્ । અત એવ ચાનુમાનવ્યુત્પત્તિવિષયં પ્રકરણ[વ્યાપારં પ્રતિપાદ]યિતું ણિચા નિર્દિશતિ- "તદ્વયુત્પાદનાર્થમ્" ઇતિ । તતશ્ચ પ્રકરણપ્રયોજનયોઃ સાધ્યસાધનલક્ષણઃ સમ્બન્ધો ઽપ્યુક્તો ભવતિ । યદ્યપિ શબ્દવૃત્તેના[નુમાનવ્યુત્પત્તિવિ]ષયસ્ય પ્રકરણવ્યાપારસ્ય પ્રાધાન્યં તથાપિ વસ્તુવૃત્તેન વ્યુત્પત્તેરેવ પ્રધાનતા તસ્યાસ્તત્સાધ્યત્વાત્ । ઇતરસ્ય ચ તદુપાયત્વેનાપ્રધાનત્વાત્ । તસ્માદનુમાનવ્યુત્પત્તિ રેવ પ્રયોજનતયા પ્રતીયતે ન પ્રકરણવ્યાપાર ઇતિ ।
"પરોક્ષાર્થપ્રતિ[પત્તેઃ અમુમાનાશ્રય]ત્વાત્" ઇત્યનેન તુ પ્રકરણાર્થસ્યાનુમાનલક્ષણસ્ય પ્રયોજનમાહ । ન હિ વાક્યસ્ય સ્વાર્થપ્રતીતિલક્ષણં ફલમસ્તીત્યેતા[વતૈવ પ્રેક્ષાવાન્ પ્રવ]ર્તતે ઽપિ તુ તદભિધેયાર્થસ્ય પુરુષાર્થોપયોગિત્વે સતિ । તચ્ચેહાસ્તિ યતઃ પરોક્ષાર્થસ્ય યા પ્રતિપત્તિઃ- નિશ્ચયઃ- તસ્યા અનુમા[નં- ત્રિરૂપલિઙ્ગમ્] કારણે કાર્યોપચારાત્ । અનન્યોપાયસાધ્યતાં દર્શયિતું પરમતનિરાસાર્થમ્ ( હ્બ્ટ્ 4 ) આશ્રયઃ- કારણમ્, અનુમાનમાશ્રયો યસ્યેતિ સામાન્યેન વિગૃહ્ય । [તદનુ ચ] કસ્યાનુમાનાશ્રયત્વાદિતિ વિશેષાપેક્ષાયામ્-યદ્યપિ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિશબ્દસમ્બન્ધે સ્ત્રીત્વં ગમ્યતે તથાપિ તત્ પદસંસ્કારવેલાયાં બુદ્ધ્યસંનિહિતત્વાત્ બહિરઙ્ગમિતિ ન સ્ત્રીપ્રત્યયનિમિત્તં યથા ભૂતમિયં બ્રાહ્મણી, આવપનમિયમુષ્ટ્રિકેતિ ।
[સર્વપરોક્ષપ્રતીતેર્લિઙ્ગજત્વાદેવાનુમાનત્વસૂચનમ્ ।]
અનેન ચ સર્વા પરોક્ષા[ર્થ]પ્રતિપત્તિઃ પ્રમાણભૂતા, અન્યસ્માત્ તત્પ્રતિપત્ત્યયોગાત્, ત્રિરૂપલિઙ્ગાશ્રયૈવેત્યુક્તં ભવતિ અનુમાનાશ્રયત્વાદેવેતિ અવધારણાત્ । [તતશ્ચ શબ્દાદી]નાં સતિ પ્રામાણ્યે ઽનુમાનતા, અન્યથા તેષામપિ વ્યુત્પાદ્યતાપ્રસઙ્ગો નિમિત્તસ્ય સમાનત્વાત્ ।
તથા હિ- સર્વા પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિઃ પ્ર[માણભૂતા], ન સ્વતન્ત્રા ભવતિ । તસ્યાઃ સ્વાર્થપ્રતિબન્ધાભાવેન નિયમેન તત્સંવાદાયોગાત્ । અવિસંવાદલક્ષણત્વાચ્ચ પ્રમાણસ્ય । અન્યતો ઽપિ [યદિ સ્યા]ત્ સર્વતઃ સર્વપ્રતિપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ધર્મ્યસમ્બન્ધે ઽપિ સર્વત્ર પ્રતીતિં જનયેત્, પ્રત્યાસત્તિવિપ્રકર્ષાભાવાત્ । એવમ્ભૂતશ્ચ ત્રિરૂપ[લિઙ્ગમેવાર્થો ભવ]તીતિ સર્વા પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તિસ્ત્રિરૂપલિઙ્ગજત્વેનાનુમાનાત્ ન ભિદ્યત ઇતિ । એષ ચાર્થઃ "પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ", કસ્ય?, પરોક્ષા[ર્થપ્રતિપત્તે]રિતિ પ્રકૃતેન સંબન્ધાદ્ દર્શિતઃ, પક્ષધર્મ એવ તદંશેન વ્યાપ્ત એવ ચ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેર્હેતુરિત્યવધારણાત્ ।
[સ્વલક્ષણસ્યૈવ વસ્તુત્વં ન સામાન્યસ્યેતિ સ્થાપનમ્]
અર્થગ્રહણં તુ પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેરિત્ય[નુમા]નસ્યાપિ સ્વલક્ષણવિષયં પ્રામાણ્યં દર્શયિતુમ્ । અર્થક્રિયાસમર્થો હ્યર્થઃ, સ્વલક્ષણં ચૈવમાત્મકમ્ । અત એવ- "વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ"- [ઇતિ વ]ક્ષ્યતિ । અન્યથાનુમાનાત્ તત્ર પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદર્થક્રિયાર્થિનઃ ।

સામાન્યસ્યાવસ્તુત્વે ઽપિ જ્ઞાનમાત્રલક્ષણત્વાત્ તદર્થક્રિયાયાઃ તસ્યાશ્ચ તદુ[ત્પાદ્ય]ત્વેન સિદ્ધત્વાત્ । ન હિ જાતિર્દાહપાકાદાવુપયુજ્યતે, સ્વલક્ષણસ્યૈવ તત્રોપયોગાત્ । તત્સમ્બન્ધાત્ તત્ર પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્; ન, નિત્યસ્યાનુપકાર[કત્વેન] કેનચિત્સમ્બન્ધાભાવાત્ । સત્યપિ ચ સમ્બન્ધે કથમન્યપ્રતિપત્તાવન્યત્ર પ્રવૃત્તિઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । સમવાયસ્ય સૂક્ષ્મત્વેનાનવસિતવિવેકસ્યાવસાયાદ્ ભ્રાન્ત્યા તત્ર પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્; એવં તર્હિ ભ્રાન્તિમાત્રમેવાસ્તુ, કિમન્તર્ગડુના સામાન્યેન? । નિર્બ્બીજભ્રાન્ત્યયોગાદિતિ ચેત્; તા એવ વ્યક્તયસ્તદેકકા[ર્યકારિણ્યો ભ્રાન્તેર્બીજમ્] । વર્ણાકૃતિસમાનાકારં હિ સામાન્યજ્ઞાનમ્ । ન ચ સામાન્યં તદ્રૂપમ્, તત્ કથં તદ્ ભ્રાન્તેર્બ્બીજમ્ । સાદૃશ્યનિબન્ધના હિ ભ્રાન્તિરિષ્યતે પરૈઃ । વ્યક્તય એવ ચા[સમાનજા]તીયવ્યાવૃત્તાઃ સામાન્યાકારજ્ઞાનસ્વરૂપાસ્તતસ્તા એવ ભ્રાન્તિબીજમ્, અતદ્રૂપવ્યાવૃત્તેસ્તાસુ ભાવાત્ । વસ્તુભૂતસ્ય તુ સામાન્યસ્ય સમ્બન્ધ[આસંભવે]ન તાસુ ભાવાયોગાચ્ચ ।
યૈસ્તુ વ્યક્ત્યાત્મકમેવ સામાન્યં કલ્પિતં તૈઃ સ્વલક્ષણવિષયમનુમાનસ્ય પ્રામાણ્યમભ્યુપગતમેવ ભવતિ । સ્વલક્ષણાત્મકં તુ સામાન્યં કથમનુમાને પ્રતિભાસતે ઇતિ ચિન્ત્યમ્ । ન ચ વ્યક્તિરૂપમપાસ્યાપરં સામાન્યસ્ય રૂપમિષ્યતે, વૈશેષિકદર્શનોપગમપ્રસઙ્ગાત્ । ...........................................................................................................
[1. હેતોઃ સામાન્યનિરૂપણમ્ ।]
[1. હેતોસ્ત્રિત્વેન વ્યાપ્તિઃ કથં ફલિતેતિ ચર્ચા ।]
.............હિ કથિતમ્ । તત્ર કાર્યસ્વભાવયોર્વિધિસાધનત્વાન્ન પ્રતિષેધે સાધ્યે વ્યાપારઃ । અનુપલબ્ધિતો ઽપિ ન હેત્વન્તરાભાવનિશ્ચયો યતઃ સા ચતુર્દ્ધાવસ્થિતા સ્વભાવ[કારણ]વ્યાપકાનુપલબ્ધયો વિરુદ્ધ વિધિશ્ચેતિ । તુલ્યયોગ્યતારૂપસ્યૈકજ્ઞાનસંસર્ગિણઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિરન્યોપલબ્ધિરૂપા અભાવવ્યવહારહેતુરિષ્યતે । ન [ચ હેત્વન્]તરમત્યન્તાભાવતયોપગતમનુક્રાન્તરૂપમ્, યદિ હિ સ્યાદ્દેશાદિનિષેધ એવાસ્ય સ્યાત્ નાત્યન્તાભાવઃ । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધી તુ સિદ્ધે કાર્ય[કારણ]વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે ભવતઃ । ન ચ હેત્વન્તરેત્યન્તાસત્તયાઙ્ગીકૃતે પ્રકારો ઽયં સમ્ભવતિ । તત્ કથં તે તદભાવં ગમયિષ્યતઃ । વિરોધો ઽપ્યવિકલ[કારણસ્ય] ભવતો ઽન્યભાવે ઽભાવાદવગમ્યત ઇતિ વિરુદ્ધોપલબ્ધિરપ્યસમ્ભવિની । સમ્ભવે વા કારણાનુપલબ્ધ્યાદીનાં કથમત્યન્તનિષેધઃ? ઇત્યાશઙ્કયાહ- "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" ઇતિ । "તતઃ" ત્રિવિધાદ્ધેતોઃ "અપરે" અન્યે "હેત્વાભાસાઃ" યતસ્તતસ્ત્રિધૈવ સ ઇતિ ।
એવં મન્યતે- ઇહ યદ્ યત્ર નિયમ્યતે [તદ્ધિ]પર્યયેણ તદ્વિપક્ષસ્ય વ્યાપ્તૌ સ નિયમઃ સિદ્ધ્યતિ । યથા યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમેવેતિ સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકેષુ નિયમ ઉચ્યમાનઃ સત્ત્વવિપર્યયેણા[સ]ત્ત્વેન ક્ષણિકવિપક્ષસ્યાક્ષણિકસ્ય વ્યાપ્તૌ સિદ્ધ્યતિ । એવમિહાપિ ત્રિત્વે હેતુર્નિયમ્યમાનો હેતુવિપર્યયેણ હેત્વાભાસત્વેન ત્રિસંખ્યાબા[હ્યસ્યાર્થ]સ્ય વ્યાપ્તૌ ત્રિસંખ્યાયામેવ નિયતો ભવતિ । તતસ્ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તાનામર્થાનાં હેત્વાભાસતાં દર્શયતિ । તેન સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા [કાર્ય-સ્વ]ભાવાનુપલમ્ભવ્યતિરિક્તાનામર્થાનાં હેતુત્વાભાવનિશ્ચય ઇતિ । હેતુતદાભાસયોશ્ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયૈવ વિરોધો [હેતુલ]ક્ષણપ્રતીતિકાલ ( હ્બ્ટ્ 7 ) એવ પ્રતિપન્નઃ । તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનાદેવ તદ્વિપરીતસ્યાન્યતયા તદાભાસતાપ્રતીતેઃ, પરસ્પરમિતરેતરરૂપાભાવ[નિશ્ચ]યાત્ । તત્ર ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તેષ્વર્થેષુ હેત્વાભાસત્વમુપલભ્યમાનં સ્વવિરુદ્ધં હેતુત્વં નિરાકરોતિ । તે ચ હેતુત્રયબાહ્યા અર્થા નાત્યન્તાસત્ત[યોપ]ગતા નાપિ હેતુત્વં તેષુ નિષિધ્યમાનં, કેવલં વ્યામોહાત્ હેતુત્વમન્યત્ર પ્રસિદ્ધમેવ તત્રારોપિતમાશઙ્કિતં વા તદ્વિરુદ્ધોપલમ્ભાદપસાર્યતે । તત્ કિમુચ્યતે- "[અત્યન્તાસંભ]વિનઃ કથં વિરોધઃ" ઇતિ । ન ચ સહાનવસ્થાનલક્ષણ એવ વિરોધો યેન તન્ન્યાયઃ સર્વત્રોપવર્ણ્યેત । નાપિ યદ્ યત્ર પ્રતિષિધ્યતે તસ્ય તત્રૈવ વિરો[ધઃ પ્રતિ]પત્તવ્યો યેન "કથમસતઃ કેનચિદ્ વિરોધગતિઃ?" ઇતિ ચોદ્યેત । ન હિ નાત્ર શીતસ્પર્શો ઽગ્નેરિતિ સાધ્યધર્મિણ્યેવ શીતસ્પર્શસ્યાગ્નિના વિરોધ[સંબ]ન્ધો (?) યથા તુ અસ્યાન્યત્ર પ્રતીતવિરોધસ્યાગ્નિના સાધ્યધર્મિણિ નિષેધઃ તથા હેત્વાભાસત્વોપલમ્ભાદ્ હેતુત્રયબાહ્યેષ્વર્થેષુ હેતુત્વનિરાસઃ । [અત્યન્તાસ]તો ઽપિ ચ લાક્ષણિકો વિરોધઃ પ્રતીયતે યથા ક્ષણિકત્વેનાક્ષણિકત્વસ્ય તસ્ય વસ્તુનિ ક્વચિદપ્યસમ્ભવાત્, ભાવેન વા યદ્વદભાવસ્ય સર્વ[શક્તિવિરહલ]લક્ષણસ્યેત્યલં દુર્મતિવિષ્પન્દિતેષ્વત્યાદરેણેતિ સ્થિતમેતત્- ત્રિત્વે હેતુત્વં નિયમ્યમાનં [તદ્વિપર્યયસ્યા] ઽપિ ચ વ્યાપ્તૌ સત્યાં તત્ર નિયતં ભવતીત્યભિપ્રાયવતા વિપર્યયવ્યાપ્તિં પ્રદર્શયિતુમિદમુક્તમ્- "હેત્વાભાસ(સા)સ્તતો ઽપરે" ઇતિ ।
[2. ત્રિવિધબાહ્યાર્થાનાં હેત્વાભાસત્વેન વ્યાપ્તેશ્ચર્ચા ।]
તત્રૈતત્સ્યાત્- ક્ષણિકવિપક્ષ[સ્ય સત્ત્વ]વિપર્યયેણ વ્યાપ્તિર્બાધકપ્રમાણવશાદવસિતા ઇહ તુ ત્રિસઙ્ખ્યાબાહ્યાનામર્થાનાં હેત્વાભાસત્વેન વ્યાપ્તિઃ કતરેણ પ્રમાણેનાવસિતેત્ય [ત્રાહ]- "અવિનાભાવનિયમાત્" ઇતિ । ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તે લિઙ્ગતયોપગતે શઙ્કયમાને વા વસ્તુનિ પક્ષધર્મતાસદ્ભાવે ઽપ્યવિનાભાવાભાવા[દિત્યર્થઃ] । ( હ્બ્ટ્ 8 ) તથા ચ વક્ષ્યતિ- "ન સ ત્રિવિધાદ્ધેતોરન્યત્રાસ્તીત્યત્રૈવ નિયત ઉચ્યતે" ઇતિ । અવિનાભાવવૈકલ્યં ચ હેત્વાભાસત્વેનાસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકસામાન્ય[ધર્મે]ણ વ્યાપ્તં પ્રમેયત્વાદૌ નિશ્ચિતમિતિ હેત્વાભાસત્વે સાધ્યે ઽવિનાભાવવૈકલ્યં સ્વભાવહેતુઃ ।
અવિનાભાવવૈકલ્યં ચ ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તત્વાદેવ [તદન્યેષાં] [વ્યાપ]કાનુપલબ્ધિતઃ સિદ્ધમ્ । તથા હિ- તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામવિનાભાવો વ્યાપ્તઃ, તયોસ્તત્રાવશ્યંભાવાત્ । તસ્ય ચ તયોરેવ ભાવાદતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ચ [તદનાયત્તત]યા તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ । તદુક્તમ્-
"કાર્યકારણભાવાદ્વા સ્વભાવાદ્વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ન ન દર્શનાત્ ॥
[અવશ્યંભાવ]નિયમઃ કઃ પરસ્યાન્યથા પરૈઃ ।
અન(અર્થા)ન્તરનિમિત્તે વા ધર્મે વાસસિ રાગવત્ ॥" ઇતિ ।

રૂપાદિનાપિ હિ રસાદેરવિનાભાવો ન સ્વ[તઃ કિન્તુ સ્વકાર]ણાવ્યભિચારદ્વારક ઇતિ તત્કારણોત્પત્તિરેવાવિનાભાવનિબન્ધનમ્ । અન્યથા તદનાયત્તસ્ય તત્કારણાનાયત્તસ્ય વા તેના[વિનાભાવકલ્પ]નાયાં સર્વસ્ય સર્વાર્થૈરવિનાભાવઃ સ્યાત્, અવિશેષાત્ । એકાર્થસમવાયનિમિત્તો રૂપરસાદેરવિનાભાવ ઇતિ ચેત્ । નનુ સમવાયો ઽપ્યાધાર્યા[ધાર]ભૂતાનામુપવર્ણ્યતે । સ ચાધારાધેયભાવસ્તદાત્માનુપકારેતિપ્રસઙ્ગતો ન સિધ્યતીત્યેકસામગ્ર્યધીનતૈવૈકાર્થસમવાયો[ઽવસે]યઃ । અન્યો વા વસ્તુભૂતઃ સંબન્ધો ઽસમ્ભવી તથા સમ્બન્ધપરીક્ષાયાં વિસ્તરતઃ શાસ્ત્રકૃતા પ્રતિપાદિમેવેતિ તત એવાવધાર્યમ્ । અસ - - ન વા ( હ્બ્ટ્ 9 ) જ(નન્વસત્યપિ જ)ન્યજનકભાવે, તાદાત્મ્યે વા, તેનૈવાવિનાભાવો નાન્યેનેત્યત્ર વસ્તુસ્વભાવૈરેવોત્તરં વાચ્યમ્ યે એવં ભવન્તિ નાસ્માભિઃ, કે[વલં વયં દ્રષ્ટાર] ઇતિ ચેત્; આકસ્મિકસ્તર્હિ સ વસ્તૂનાં સ્વભાવ ઇતિ ન કસ્યચિન્ન સ્યાત્ । ન હ્યહેતોર્દ્દેશકાલદ્રવ્યનિયમો યુક્તઃ । [તદ્ધિ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદુપ]નીયેત ન વા યસ્ય યત્ર કિઞ્ચિદાયત્તમનાયત્તં વા । અન્યથા વિશેષાભાવાદિષ્ટદેશકાલદ્રવ્યવદન્યદેશાદિભાવઃ કે[ન વાર્યેત વિશેષાભાવાત્ । તતો ય]દ્યેનાવિનાભૂતં દૃશ્યતે તસ્ય તેનાવ્યભિચારકારણં તત્ત્વચિન્તકૈરભિધાનીયમ્, ન તુ પાદપ્રસારિકાવલમ્બનીયા । તચ્ચાવ્યભિચારકારણમ્ યથોક્તાદન્યન્ન યુજ્યતે ઇતિ તદ્વિકલા ન હેતુલક્ષણભાજ ઇતિ । તથા ચાહ-
"સંયોગ્યાદિષુ યેષ્વસ્તિ પ્રતિબન્ધો ન તાદૃશઃ ।
ન તે હેતવ [ઇત્યુક્તં] વ્યભિચારસ્ય સંભવાત્ ॥" ઇતિ ।
અત્ર પ્રયોગઃ- યસ્ય યેન સહ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી ન સ્તો ન સ તદવિનાભાવી, યથા પ્રમેયત્વાદિરનિત્યત્વાદિના, ન સ્તશ્ચ કેનચિત્ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિ સ્વભાવકાર્યવ્યતિરેકિણામર્થાનામિતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્તુ સ્વભાવહેતાવન્તર્ભાવિતેતિ તસ્યાઃ [તાદાત્મ્ય]લક્ષણ એવ પ્રતિબન્ધઃ । વ્યાપકકારણાનુપલબ્ધી તુ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણપ્રતિબન્ધવશાદેવ વ્યાપ્યકાર્યયોર્નિવૃત્તિ સાધયતઃ ।
[તદુક્તમ્-
"તસ્મા]ત્ તન્માત્રસંબદ્ધઃ સ્વભાવો ભાવમેવ વા ।
નિવર્તયેત્કારણં વા કાર્યમવ્યભિચારતઃ ॥" ઇતિ ।
તદેવં હેતુલક્ષણં 1 સંખ્યાનિયમઃ 2 તદુપદર્શ[કં ચ પ્રમાણ]મ્ 3 અત્ર શ્લોકે નિર્દિષ્ટમિતિ ।
[3. અવિનાભાવનિયમાદિત્યસ્ય પ્રકારાન્તરેણ વ્યાખ્યાનમ્]
અથવા ‘ત્રિધૈવ સઃઽ; ઇતિ સ પક્ષધર્મસ્ત્રિપ્રકાર એવ સ્વભાવકાર્યાનુપલમ્ભાખ્યસ્તદંશેન વ્યાપ્તો નાન્યઃ । [સ] ત્રિપ્રકારસ્તદંશેન ( હ્બ્ટ્ 10 ) વ્યાપ્ત એવેતિ સમ્બન્ધઃ । કિં કારણમ્? । "અવિનાભાવનિયમાત્" । અવિનાભાવસ્ય- વ્યાપ્તેઃ । ત્રિવિધ એવ પક્ષધર્મે નિયમાત્ । ત્રિવિધસ્ય ચ પક્ષધર્મસ્યાવિનાભાવનિયમાત્ । તેન ચ [સ્વ]ભાવકાર્યાનુપલમ્ભાત્મકત્રિવિધપક્ષધર્મવ્યતિરિક્તા ન તદંશેન વ્યાપ્તા ઇતિ । ત્રિવિધશ્ચ કાર્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિરૂપઃ પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્ત એવેતિ ન તસ્યાહેતુત્વમિત્યુક્તં ભવતિ । તતસ્ત્રિવિધહેતુબાહ્યેષ્વવિ[નાભા]બાદ્ધેતુવ્યવહારં કુર્વન્તઃ, ત્રિવિધે ચ હેતાવવિનાભાવસ્યાવશ્યમ્ભાવા[ભાવા]દહેતુત્વમાચક્ષાણા નિરસ્તા ભવન્તિ ।
[4. હેત્વાભાસલક્ષણાનભિધાનેપિ તત્સૂચનમ્ ।]
તત્રૈતત્ સ્યાત્- હેત્વાભાસાનમપિ [લક્ષણમ્]ભિધાનીયં તત્ર શિષ્યાણાં હેતુવ્યવહારનિવૃત્તય ઇત્યાહ "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" ઇતિ । "તતઃ" પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્ત ઇતિ હેતુલક્ષણાદ્ "અપરે" અ[ન્યે ત]લક્ષણવિકલા હેત્વાભાસા ગમ્યન્ત એવેતિ ન તલ્લક્ષણમુચ્યતે । તથા હિ- "પક્ષધર્મઃ" ઇત્યુક્તે યત્ર પક્ષધર્મતા નાસ્તિ ન સ હેતુઃ । "તદંશેન વ્યાપ્તઃ" ઇતિ વચને યત્ર તદંશવ્યાપ્તિવિરહો વિપર્યયવ્યાપ્તેર્વ્યાપકસ્ય વા તત્રાવશ્યમ્ભાવાભાવાત્, તે હેતુરૂપવિકલતયા "હેત્વાભાસાઃ" અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા ગમ્યન્ત એવ । તથા હિ- યલ્લક્ષણો યો ઽર્થઃ શિષ્યસ્ય વ્યુત્પાદિતઃ તલ્લક્ષણવિરહિતે ન તદ્વયવહારં સ્વયમેવ પ્રવર્તયિષ્યતિ અ[તદ્રૂપ]પરિહારેણૈવ તદ્રૂપપ્રતિપત્તેરિતિ ન તત્ર યત્નઃ ફલવાન્ ભવતિ । યત્ત્વન્યત્ર હેત્વાભાસવ્યુત્પાદનં તન્મન્દબુદ્ધીનધિકૃત્ય । ઇદં તુ પ્રકરણં વિપુલમતીનુદ્દિશ્ય પ્રણીતમ્ "સંક્ષેપતઃ" ઇતિ વચનાત્ । ત એવ હિ સંક્ષેપોક્તં યથાવદવગન્તું ક્ષમાઃ ન મન્દમતયઃ, તેષાં વિસ્તરાભિધાનમન્તરેણ યથાવદર્થપ્રતિપત્તેરભાવાત્ । અત એવાર્થાક્ષિપ્તોપન્યાસપૂર્વકમેવ હેત્વાભાસલક્ષણં તત્રોપવર્ણિતમિતિ । તદત્ર વ્યાખ્યાને હેતુલક્ષણં 1 હેતુસંખ્યાનિયમઃ 2 ( હ્બ્ટ્ 11 ) તસ્ય ચ ત્રિવિધસ્ય હેતુત્વાવધારણં 3 તદુભયકારણં 4 શ્લિષ્ટનિર્દ્દેશા[ખ્યાનં 5] હેત્વાભાસલક્ષણાનભિધાનકારણં 6 ચેતિ ષડર્થાઃ શ્લોકે ઽત્ર નિર્દિષ્ટા ઇતિ ।
કિઞ્ચ- ઇદમપિ સાધુ દૃશ્યતે- "ત્રિધૈવ" કાર્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિ[ભેદ]ભિન્નઃ સ હેતુઃ । તથા, ત્રિધૈવ પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકરૂપભેદાત્ "ત્રિપ્રકાર એવ" ત્રિરૂપ એવ । તદંશવ્યાપ્તિવચનેનાન્વયવ્યતિરેકયોરભિધાનાત્ । નાબાધિતવિષયત્વાદિરૂપાન્તરયોગ્યપિ સ હેતુઃ । કુતઃ? યતઃ "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" "તતઃ" ત્રિવિધાત્ સ્વભા[વા]દેઃ, પક્ષધર્માદિરૂપત્રયયોગિનો વા "અપરે" અન્યે સંયોગ્યાદયો ઽબાધિતવિષયત્વાદિવ્યતિરિક્તરૂપવન્તો વા । કસ્માદ્? । અવિનાભાવસ્ય અત્રૈવ ત્રિવિધ એવ ત્રિરૂપ એવ ચ હેતૌ નિયમાદન્યત્ર સ્વભાવાદિવ્યતિરિક્ત(ક્તે) રૂપાન્તરસમ્ભવિનિ વા અવિનાભાવાભાવાદિત્યર્થઃ । ન હિ સ્વભાવાદિવ્ય[તિ]રિક્તે પ્રતિબન્ધનિબન્ધનસ્યાવિનાભાવસ્ય સંભવઃ તદ્વતિ વા રૂપાન્તરસ્ય । યથા ચા(ચ) સત્યેવાવિનાભાવે રૂપાન્તરસ્ય ન સમ્ભવસ્તથા "ષડ્લક્ષણ" ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ ।
[5. દિઙ્નાગાનુસારેણ પક્ષશબ્દસ્ય ધર્મિમાત્રપરત્વમ્ ।]
"પક્ષધર્મઃ" ઇત્યત્ર હેતુલક્ષણે ઽપિ ક્રિયમાણે યદિ સમુદાયઃ પક્ષે(ક્ષો) ગૃહ્યતે યો ઽનુમાનવિષયસ્તદા સર્વો હેતુરસિદ્ધઃ, સિદ્ધૌ વાનુમાનવૈયર્થ્યમિત્યાહ "પક્ષો ધર્મી" ઇતિ । કથં પુનઃ સમુદાયવચનઃ પક્ષશબ્દો ધર્મિમાત્રે વર્તત ઇતિ ચેત્? "અવયવે સમુદાયોપચારાત્" । પક્ષાખ્યસ્ય હિ સમુદાયસ્ય દ્વાવવયવૌ ધર્મી ધર્મશ્ચ । તદત્ર ધર્મિમાત્રે સમુદાયોપચારાત્ પક્ષશબ્દો વર્તતે । તદેકદેશત્વં ચ સમુદાયોપચારનિમિત્તમિતિ ન સાધ્યધર્મિણો ઽન્યત્ર તત્પ્રસઙ્ગઃ । તદુક્તમ્-
"સમુદાયસ્ય સાધ્યત્વાત્ ધર્મમાત્રે [ચ]ધર્મિણિ ।
અમુખ્યે ઽપ્યેકદેશત્વાત્ સાધ્યત્વમુપચર્યતે ॥ "ઇતિ ।
[6. દિઙ્નાગવ્યાખ્યાને ઈશ્વરસેનાક્ષેપસ્તતુદ્ધારશ્ચ ।]
તદેતદાચાર્યીયં વ્યાખ્યાનમીશ્વરસેનેનાક્ષિપ્તં પરિહર્તું પૂર્વપક્ષયન્નાહ "પ્રયો[જને]" ત્યાદિના ।
"નર્તે, પ્રયોજનાદિષ્ટ્રં(ષ્ટં) મુખ્યશબ્દાર્થલઙ્ઘનમ્ ।"

ઇત્યસતિ પ્રયોજને નોપચારો યુક્તઃ । તતો ધર્મિધર્મ ઇત્યેવાસ્ત્વિતિ પરઃ । "ન" પ્રયોજનાભાવઃ । કુતઃ? સર્વશ્ચાસૌ વિવાદાશ્રયો ઽન્યો વા ધર્મી યસ્તસ્ય પ્રતિષેધો ઽર્થઃ પ્રયોજનં યસ્યોપચારસ્ય તદ્ભાવસ્તસ્માત્ "સર્વધર્મિધર્મપ્રતિષેધાર્થત્વાદુપચારસ્ય" ઇતિ પ્રયોજનાભાવાદિત્યસિદ્ધો હેતુઃ ।
ક એવં સતિ ગુણઃ? ઇતિ ચેદાહ "એવં હિ" ઉપચારે સતિ "ચાક્ષુષત્વાદિ" આદિગ્રહણાત્ ‘કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાત્ઽ; ઇત્યાદિ વ્યધિકરણાસિદ્ધં "પરિહૃતં" હેતુત્વેન નિરસ્તં "ભવતિ" । ધર્મિધર્મ ઇતિ તુ સામાન્યે [નાભિ]ધાનાત્ તેષામપિ હેતુતા સ્યાદિતિ ।
અસત્યુપચારે ધર્મિગ્રહણાદપ્યેતત્ સિધ્યતિ । તતો ઽનર્થક એવોપચાર ઇત્યાહ પરઃ- "ધર્મવચનેનાપિ" ન કેવલં ધ[ર્મિવ]ચનેન । "ધર્મ્યાશ્રયસિદ્ધૌ" ધર્મિણ આશ્રયણમાશ્રયઃ પરિગ્રહસ્તસ્ય સિદ્ધિસ્તસ્યાં સત્યામ્ । કિં પુનર્દ્ધર્મસ્ય ધર્મ્યાક્ષેપનિમિત્તમિતિ ચેત્? "પરા[શ્રયત્વા]ત્"- ધર્મિપરતન્ત્રત્વાત્ "ધર્મસ્ય" અવશ્યમસૌ ધર્મિણમાક્ષિપતિ । તતો ધર્મિવચનમતિરિચ્યમાનં વિશિષ્ટં સાધ્યધર્મિણમેવ પ્રતિપાદયતિ, [ન ધર્મિમાત્રમ્] । સ્યાન્મતમ્- ધર્મિગ્રહણાદ્ વિશિષ્ટો ઽત્ર ધર્મી કશ્ચિદભિપ્રેત ઇતિ ગમ્યેત । સ તુ સાધ્યધર્મીતિ કુતઃ? ઇત્યાહ- "પ્રત્યાસત્તે"ર્ન્યાયાત્ । પ્રત્યાસત્તિશ્ચાત્ર ધર્મિ[વચનસામર્થ્યાદ]ભિપ્રેતેતિ ગમ્યતે । વ્યાપ્તૌ તુ ન્યાયે ધર્મવચનેનાપિ ધર્મિમાત્રાક્ષેપત્ ધર્મિગ્રહણવૈયર્થ્યમ્ । પ્રત્યાસન્નતા ચ સાધ્યધર્મિણ એવ, તત્ર પ્રથમં ( હ્બ્ટ્ 13 ) હે[તૂપ]દર્શનાત્ । ન પ્રત્યાસત્તેઃ સાધ્યધર્મિપરિગ્રહઃ । કુતઃ? । "દૃષ્ટાન્તધર્મિણો ઽપિ" ન કેવલં સાધ્યધર્મિણઃ પ્રત્યાસત્તેઃ । કદાચિદ્ વ્યાપ્તિદર્શનપૂર્વકે પ્રયોગે દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યપિ પ્રથમં હેતુસદ્ભાવોપદર્શનાત્ ।
યદિ ન પ્રત્યાસત્તેઃ સાધ્યધર્મિસિદ્ધિઃ પારિશેષ્યાત્ તર્હિ ભવિષ્યતિ । યતઃ "તદંશવ્યાપ્ત્યા" હેતુભૂતયા "દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ" ધર્મસ્ય સત્વ(ત્ત્વ)સિદ્ધેઃ । નહિ દૃષ્ટાન્તમન્તરેણ હેતોઃ સાધ્યેન વ્યાપ્તિઃ પ્રદર્શયિતું શક્યત ઇતિ મન્યતે । તતો ધર્મિગ્રહણાદ્વયતિરિચ્યમાનાત્ સાધ્યધર્મિણ એવ પરિગ્રહઃ । "તદંશેન" ઇતિ ચ તચ્છબ્દેન ધર્મવચનાક્ષિપ્તો ધર્મી સમ્ભન્ત્સ્યત ઇતિ તત્સમ્બન્ધનાર્થમપિ ધર્મિગ્રહણં નાશઙ્કનીયમ્ । યત્ર પ્રયોજનાન્તરં ન સમ્ભવતિ સ પારિશેષ્યવિષયઃ, ધર્મિવચનસ્ય ત્વન્યદપિ પ્રયોજનં સમ્ભાવ્યતે । તત્ કુતઃ પારિશેષ્યાત્ "ધર્મિવચનાત્ સાધ્યધર્મિપરિગ્રહઃ"? ઇતિ મન્યમાનઃ સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "સિદ્ધે તદંશવ્યાપ્ત્યા દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સત્વ(ત્ત્વે) પુનર્દ્ધર્મિણો વચનં દૃષ્ટાન્તધર્મિણ એવ યો ધર્મઃ સ હેતુરિતિ નિયમાર્થમાશઙ્કયેત । તતશ્ચ ચાક્ષુષત્વાદય એવ હેતવઃ સ્યુઃ, ન કૃતકત્વાદય ઇતિ અનિષ્ટમેવ સ્યાત્ તસ્માદુપચારઃ કર્તવ્યઃ" ઇતિ ।
કિં પુનસ્તર્કશાસ્ત્ર દૃષ્ટં ક્વચિત્ નિયમાર્થવચનમિત્ય આહ- "દૃષ્ટં સજાતીય એવ" ઇત્યાદિ । "તત્ર યઃ સન્ સજાતીયે-" [ન્યાયમુખ 7] ઇત્યત્રાચાર્યીયે હેતુલક્ષણે ‘સજાતીય એ[વ] સત્વ(ત્ત્વ)મિઽત્યવધારણેન સિદ્ધે ઽપિ હેતોર્વ્યતિરેકે । કુત્ર? । સાધ્યાભાવે । યદેતત્ "અસંસ્તદત્યયે" [ન્યાયમુખ 7] ઇતિ અસત્વ(ત્ત્વ)વચનં તન્નિયમાર્થમાચાર્યેણ વ્યાખ્યાત[મ્ અ]સત્યેવ નાસ્તિતા યથા સ્યાત્ નાન્યત્ર ન વિરુદ્ધ ઇતિ । તથેહાપિ ધર્મિવચનં તત્રૈવ ભાવનિયમાર્થમાશઙ્કયેત । કદા? સિદ્ધે ઽપિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ [સ]ત્વે(ત્ત્વે) । કુતઃ? તદંશવ્યાપ્તિવચનાત્ । ( હ્બ્ટ્ 14 ) ક્વ ભાવનિયમાર્થમ્? "[ત]ત્રૈવ" દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ, સતિ ચાશઙ્કાસમ્ભવે । કુતઃ? । પારિશેષ્યાત્ સાધ્યધર્મિપરિગ્રહઃ । નનુ અપક્ષધર્મસ્યાહેતુત્વાત્ ન નિયમાર્થતાશઙ્કા । તથા હિ- સાધ્યધર્મેણ વ્યાપ્તો ઽપિ ધર્મો યદિ ક્વચિદ્ ધર્મિણ્યુપલભ્યેત તદા તત્રૈવ સ્વવ્યાપકપ્રતીતિં જનયેત્ નાન્યત્ર [પ્રત્યા]સત્તિવિપ્રકર્ષાભ્યાં યથાક્રમમ્ । અનુપલવ્ધસ્તુ ક્વચિદ્ ધર્મિણિ કથં ગમકઃ? । તથાભાવે વા સર્વત્ર સ્વવ્યાપકં ગમયેત્ પ્રત્યાસત્તિવિપ્રકર્ષાભાવાદે[વેત્યત] આહ- "તસ્માત્ સામર્થ્યાત્" ઇત્યાદિ । યદિદમનન્તરં સામર્થ્યં સમુપવર્ણિતમ્ આસ્માત્ સામર્થ્યાદર્થસ્ય સાધ્યધર્મિપરિગ્રહલક્ષણસ્ય ભવતિ પ્રતીતિ[ર્પ]ટુધિયાં શ્રોતૃણામ્, કિન્ત્વશબ્દકમર્થં સ્વયમનુસરતાં પ્રતિપત્તિગૌરવં સ્યાત્ । તદુપચારમાત્રાત્ સ્વયમશબ્દકાર્થાભ્યૂહરહિતાદ્ ધર્મિધર્મ ઇત્યને [ન પ]ક્ષધર્મ ઇતિ "સમાનનિર્દ્દેશાત્ [પ્રતિપત્તિગૌરવં ચ] પરિહૃતં ભવતિ ।" "પ્રતિપત્તિગૌરવં ચ" ઇતિ ‘ચઽશબ્દેનૈતદાહ- યે પરોપદેશમાકાઙ્ક્ષન્તિ તૈરયમર્થો લક્ષણ[વચ]નાદ્ બોદ્ધવ્ય ઇતિ ।
યથાલક્ષણં પ્રતીતેરપક્ષધર્મો ન હેતુરિતિ કુતઃ? ઇયમાશઙ્કા । તતસ્તેષાં લક્ષણાનુસારિણાં નિયમાશઙ્કાપરિહારાર્થં ચોપચારકર[ણમિ]તિ ।
[7. પક્ષધર્મ ઇત્યત્ર નિયમવ્યવસ્થા ।]
ઇહ વ્યવચ્છેદફલત્વાત્ શબ્દપ્રયોગસ્યાવશ્યમેવાવધારયિતવ્યમ્ । ષષ્ઠીસમાસાચ્ચ પક્ષધર્મ ઇત્યત્ર નાન્યઃ સમાસઃ સમ્ભવતિ । તથા ચ પક્ષસ્યૈવ ધર્મ [ઇ]ત્યેવમવધારણાત્ તદંશવ્યાપ્તિર્વિરુધ્યત ઇતિ વિરુદ્ધલક્ષણતામુદ્ભાવયન્નાહ "પક્ષસ્ય ધર્મત્વે ત્વં(તં) પક્ષં વિશેષણમન્યતો વ્યવચ્છેદકમપેક્ષત" ઇતિ "તદ્વિશેષણાપેક્ષસ્ય" ધર્મસ્ય "અન્યત્ર" પક્ષીકૃતાદન્યસ્મિન્ સપક્ષે "અનનુવૃત્તિઃ" । તથા હિ- યઃ પક્ષેણ વિશેષ્યતે સ પક્ષસ્યૈવ ભવતિ નાન્ય[સ્ય] । યથા- યો દેવદત્તસ્ય પુત્રઃ સ તસ્યૈવ પુત્રો ન યજ્ઞદત્તસ્યાપિ । ( હ્બ્ટ્ 15 ) તતો ઽન્યત્રાનનુવૃત્તેઃ "અસાધારણતા"- સાધારણતા ન સ્યાત્ । તદં શવ્યાપ્તિવિરોધ [ઇ]તિ યાવત્ । સાધારણતાયાસ્ત્વ(યાશ્ચ) તદંશવ્યાપ્ત્યા પ્રતિપાદનાત્ । તતો યદિ પક્ષધર્મો ન ત[દંશે]ન વ્યાપ્તિઃ, અથ તદંશવ્યાપ્તિર્ન પક્ષધર્મ ઇતિ વ્યાહતં લક્ષણમિતિ ।

નનુ ચ તદંશવ્યાપ્તિર્નામ સાધ્યધર્મસ્ય વ્યાપકસ્ય તત્ર હેતૌ સતિ તદાધારધર્મિણિ ભાવ, એવ, વ્યાપ્યસ્ય વા હેતોસ્તત્રૈવ વ્યાપકે સાધ્યધર્મે સત્યેવ ભાવ ઇતિ સ્વસાધ્યાવિનાભાવલક્ષણા વક્ષ્યતે । ન ચાનયાવશ્યં પક્ષીકૃતાદન્યત્ર વૃત્તિરાક્ષિપ્યતે, યતો લક્ષણવ્યાઘાત આશઙ્ક્યેત । તથા હિ- તત્રૈવ પક્ષીકૃતે સત્યેવ સાધ્યધર્મે હેતુર્વર્તમાનસ્તદંશવ્યાપ્તિં પ્રતિપદ્યત એવ । યૈવ ચાસ્ય સાધ્યધર્મિણિ સ્વસાધ્યાવિનાભાવિતા સૈવ ગમકત્વે નિબન્ધનં નાન્યધર્મિણિ । સ ચ સ્વસાધ્યાવિનાભાવઃ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણનિબન્ધનઃ, ન સપક્ષે ક્વચિદ્ બહુલં વા સહભાવમાત્રદર્શનનિબન્ધનઃ । ન હિ લોહલેખ્યં વજ્રમ્ પાર્થિવત્વાત્ કાષ્ઠાદિવત્ ઇતિ તદન્યત્ર પાર્થિવત્વસ્ય લોહલેખ્યતાવિનાભાવો ઽપિ તથાભાવો ભવતિ । યદિ ચ પક્ષીકૃતાદન્યત્રૈવ વ્યાપ્તિરાદર્શયિતવ્યેતિ નિયમસ્તદા સત્વં(ત્ત્વં) કથં ક્ષણિકતાં ભાવેષુ પ્રતિપાદયેત્? । યો હિ સકલપદાર્થવ્યાપિનીમાક્ષ(નીં ક્ષ)ણીકતામિચ્છતિ તં પ્રતિ કસ્યચિત્ [સ]પક્ષસ્યૈવાભાવાત્ । યદપિ કૈશ્ચિત્ જ્વાલાદેઃ ક્ષણિકત્વમભ્યુપગમ્યતે તદપિ ન પ્રત્યક્ષતઃ, ક્ષણવિવેકસ્યાતિસૂક્ષ્મતયાનુપલક્ષણાત્ । અન્યત્રૈવ ચ વ્યાપ્તિરાદર્શનીયા ન સાધ્યધર્મિણ્યપીતિ કો ઽયં ન્યાયઃ? । એવં હિ કાલ્પનિકત્વં હેતુલક્ષણસ્ય પ્રતિપન્નં સ્યાત્, ન વસ્તુબલપ્રવૃત્તત્વમ્, તસ્માત્ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધાદ્ હેતુસ્તેન વ્યાપ્તઃ સિધ્યતિ । સ ચ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા સાધ્યધર્મિણ્યપિ સિધ્યતીતિ ન કિઞ્ચિદન્યત્રાનુવૃત્ત્યપેક્ષયા । ( હ્બ્ટ્ 16 ) અત એવાન્યત્રોક્તમ્- "યત્ ક્વચિદ્ દૃષ્ટં તસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધઃ તદ્વિદઃ તસ્ય તદ્ ગમકં તત્રેતિ વસ્તુગતિઃ" ઇતિ ।
યદપિ "અનુમેયે ઽથ તત્તલ્યે સદ્ભાવઃ-" ઇત્યાદિ લક્ષણં તત્રાપિ સાધ્યધર્મવાનેવ સપક્ષ ઉચ્યતે । તતઃ સત્યેવ સાધ્યધર્મે વાસ્તીત્યેવંપરમેતત્ । તતશ્ચ તદ્ધર્મણઃ સાધ્યધર્મિણો ઽપિ વાસ્તવં સપક્ષત્વં ન વ્યાવર્તતે । સાધ્યત્વેનેષ્ટતયેચ્છાવ્યવસ્થિતલક્ષણેન પક્ષત્વેન તસ્ય નિરાકર્તુમશક્યત્વાત્ । તસ્માત્ તદંશવ્યાપ્તિવચનેન સ્વસાધ્યાવિનાભાવિત્વસ્ય પ્રતિબન્ધનિબન્ધનસ્યાન્યથા તદયોગાદભિધાનાન્નાવશ્ય મન્યત્ર વૃત્તિરાક્ષિપ્તેતિ, કથમિદમાશઙ્કિતમ્? । સત્યમ્, નૈવેદમાશઙ્કનીયમ્, યદિ સર્વસ્ય હેતોઃ પક્ષીકૃતે એવ ધર્મિણિ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધઃ પ્રમાણતો નિશ્ચેતું શક્યેત । યથા સત્ત્વલક્ષણસ્ય સ્વભાવહેતોઃ ક્ષણિકતાયાં સાધ્યાયાં તાદાત્મ્યં વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા । કાર્યહેતોસ્તુ પ[ક્ષીકૃતધર્મિણા । કસ્યચિત્ સ્વભાવહેતોઃ] પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ પ્રતિબન્ધઃ કથં પરોક્ષે સાધ્યધર્મે ગૃહ્યેત? । તસ્માત્ તસ્યાન્યત્રૈવ [પ્રસિદ્ધિરિતિ તદ્વિશેષણાપેક્ષસ્ય તત્ર અપેક્ષણાત્ અન્ય]ત્રાનનુવૃત્તેઃ અસાધારણતા સમ્ભવમાત્રેણાશઙ્કિતા । તદા હ્યન્યત્રાવર્તમાનઃ સાધ્યવિપરીત[વ્યતિરેક]...........................................................તદુભયબહિર્ભાવાયોગાત્ તદ્ધર્મિણઃ સાધ્યવૃત્તિવ્યવચ્છેદાભ્યાં સર્વસંગ્રહાત્ તત્ર સંશયહેતુ[ર્ભવતિ । સ્યાન્મતમ્- ક્વચિદાશ્રયે સત્તાયાઃ પ્રાક્પ્રવૃત્તપૂર્વગૃહી]તવિસ્મૃતપ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણસ્મૃતયે ઽન્યત્ર વૃત્તિરપેક્ષણીયા । એતત્ પરિહરતિ । "ન" ઇત્યાદિ । [નાન્યત્રાનનુભવત્તિઃ । કુતઃ? ( હ્બ્ટ્ 17 ) અયોગો ઽસમ્બ]ન્ધઃ તવ્દ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ પક્ષસ્ય । ન હ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદેનૈવ વિશેષણં ભવતિ । [કિન્તુ અયોગવ્યવચ્છેદેનાપિ । યત્ર ધર્મિણિ ધ]ર્મસ્ય સદ્ભાવઃ સંદિહ્યતે તત્રાયોગવ્યવચ્છેદસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ । અત્ર ચ દૃષ્ટાન્તઃ["યથા ચૈત્રો ધર્નુર્ધર ઇતિ" । ચૈત્રે હિ ધનુર્ધર]ત્વં સંદિહ્યતે કિમસ્તિ નાસ્તિ ઇતિ । તતશ્ચૈત્રો ધનુર્દ્ધર ઇતિ તત્સદ્ભાવપ્રતિપાદિકા શ્રુતીઃ [પક્ષાન્તરમધનુર્ધરત્વં શ્રોતુરાશઙ્કોપસ્થાપિતં] નિરાકરોતીત્યયોગવ્યવચ્છેદો ઽત્ર ન્યાયપ્રાપ્તઃ । પરાભિમતવ્યવચ્છેદનિરાચિકીર્ષયાહ- ["ન, અન્યયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્" અન્યત્રાનનુવૃત્તેર]સાધારણતેતિ સમ્બન્ધઃ । અત્રાપિ દૃષ્ટાન્તો "યથા પાર્થો ધનુર્દ્ધર ઇતિ" । સામાન્યશબ્દો ઽપ્યયં ધ[નુર્ધરશબ્દઃ પ્રકરણસામર્થ્યાદિના પ્રકૃષ્ટગુણવૃત્તિઃ । ઇહ પાર્થે] હિ ધનુર્દ્ધરત્વં સિદ્ધમેવેતિ નાયોગાશઙ્કા । [તાદૃ]શં તુ સાતિશયં કિમન્યત્રાસ્તિ નાસ્તીત્યન્યયોગ [શઙ્કાયાં શ્રોતુઃ યદા પાર્થો ધનુર્ધર ઇતિ ઉચ્ય]તે તદાન્યયોગવ્યવચ્છેદો ન્યાયપ્રાપ્તઃ, પ્રતિપાદ્યાશઙ્કોપસ્થાપિતયોરેવ પક્ષયોઃ પર[સ્પરં વિરોધાત્ એકનિર્દેશેન અન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ય] ન્યાયબલાયાતત્વાત્ । તદિહ પક્ષે ઽસ્ત્યયં ધર્મો ન વેતિ સંશીતૌ [પક્ષધર્મ ઇત્યુક્તે પક્ષસ્ય ધર્મ એવ નાધર્મઃ । ધર્મશ્ચ આશ્રિતત્વાદ્વિશેષણં તેનાયોગો વ્ય]વચ્છિદ્યતે નાન્યયોગસ્તદંશવ્યાપ્ત્યા તસ્ય પ્રતિપાદિત[ત્વેન દૃષ્ટાન્તે સંદેહાભાવાત્ ।
"તદંશઃ" તદ્ધર્મ ઇતિ] । તચ્છબ્દેન પક્ષઃ પરામૃશ્યતે ન ધર્મઃ, ધર્મસ્ય ધર્માસમ્ભવાત્ । અંશશ્ચ ધર્મો નૈકદેશઃ, પક્ષ[શબ્દેન ધર્મિમાત્રવચનાત્ । ન તદંશઃ તસ્ય એક]દેશાભાવાદિતિ ।
[8. વ્યાપ્તેર્વ્યાપ્યવ્યાપકોભયધર્મત્વમ્ ।]
તસ્ય પક્ષધર્મસ્ય સતો વ્યાપ્તિઃ- યો વ્યાપ્નોતિ યશ્ચ વ્યાપ્યતે [તદુભયધર્મતયા પ્રતીતેઃ । યદા વ્યાપકધર્મતયા વિવક્ષ્યતે ત]દા વ્યાપકસ્ય ગમ્યસ્ય । તત્રાત સત્સપ્તભ્યર્થપ્રધાનમેતત્ નાધારપ્રધાનમ્, ધર્માણાં ધર્મ[આન્તરત્વાભાવાત્ । તેનાયમર્થઃ]- ( હ્બ્ટ્ 18 ) યત્ર ધર્મિણિ વ્યાપ્યમસ્તિ તત્ર સર્વત્ર ભાવ એવ વ્યાપકસ્ય સ્વગતો ધર્મો વ્યાપ્તિઃ । તત[શ્ચ વ્યાપ્યભાવાપેક્ષયા વ્યાપ્યસ્યૈવ વ્યાપ્તતાપ્રતીતિઃ] । ન ત્વેવમવધાર્યતે । વ્યાપકસ્યૈવ તત્ર ભાવ ઇતિ । હેત્વભાવપ્રસઙ્ગાદવ્યાપકસ્યાપિ મૂર્તત્વાદેસ્તત્ર ભાવાત્ । નાપિ ‘તત્રૈવેઽતિ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદેરહેતુતાપત્તેઃ । સાધારણશ્ચ હેતુઃ સ્યાત્ । નિત્યત્વસ્ય પ્રમેયેષ્વેવ ભાવાત્ । યદા તુ વ્યાપ્યધર્મતા(ર્મતયા) વિવક્ષા વ્યાપ્તેસ્તદા વ્યાપ્યસ્ય વા ગમકસ્ય તત્રૈવ વ્યાપકે ગમ્યે સતિ । ય્તત્ર ધર્મિણિ વ્યાપકો ઽસ્તિ તત્રૈવ ભાવો, ન તદભાવે ઽપિ વ્યાપ્તિરિતિ । અત્રાપિ વ્યાપ્યસ્યૈવ તત્ર ભાવ ઇત્યવધારણં હેત્વભાવપ્રસક્તેરેવ નાશ્રિતમ્, અવ્યાપ્યસ્યાપિ તત્ર ભાવાત્ । નાપિ વ્યાપ્યસ્ય તત્ર ભાવ એવેતિ સપક્ષૈકદેશવૃત્તેરહેતુત્વપ્રાપ્તેઃ । સાધારણસ્ય [ચ] હેતુત્વં સ્યાત્ । પ્રમેયત્વસ્ય નિત્યેષ્વવશ્યંભાવાદિતિ । વ્યાપ્યવ્યાપકધર્મતાસંવર્ણનં તુ વ્યાપ્તેરુભયત્ર તુલ્યધર્મતયૈકાકારા પ્રતીતિઃ સંયોગિવત્ મા ભૂદિતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ । તથા હિ- પૂર્વત્રાયોગવ્યવચ્છેદેનાવધારણમ્ ઉત્તરત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેનેતિ કુત ઉભયત્રૈકાકારતા વ્યાપ્તેઃ? । તદુક્તમ્-
"લિઙ્ગે લિઙ્ગી ભવત્યેવ લિઙ્ગિન્યેવેતરત્ પુનઃ ।
નિયમસ્ય વિપર્યાસે ઽસમ્બન્ધો લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ ॥" ઇતિ ।
એતેનાચાર્યેણ સંયોગબલાત્ ગમકત્વે યો દોષ ઉક્તઃ-
"ન ચ કેનચિદંશેન ન સંયોગી હુતાશનઃ ।

ધૂમો વા સર્વથા તેન પ્રાપ્તં ધૂમાત્ પ્રકાશનમ્ ॥" ઇતિ ।
સ ઇહ નાવતરતીત્યાખ્યાતં ભવતિ । તથા હિ- સંયોગસ્ય ઉભયત્રાવિશેષાત્ એષ પ્રસઙ્ગો ન તુ વ્યાપ્તેઃ । ન હિ યાદૃશી ( હ્બ્ટ્ 19 ) વ્યાપકધર્મ વ્યાપ્તિઃ તાદૃશ્યેવ વ્યાપ્યધર્મ ઇતિ । તથા ચાહ-
"સમ્બન્ધો યદ્યપિ દ્વિષ્ઠઃ સહભાવ્યઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ ।
આધારાધેયવદ્ વૃત્તિસ્તસ્ય સંયોગિવન્ન તુ ॥" ઇતિ ।
તેન વ્યાપકો વ્યાપ્યો ન ભવતિ વ્યાપ્યશ્ચ [ન] વ્યાપક ઇતિ । "તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ" ઇતિ વચનાત્ ન સંયોગિપક્ષોક્તો દોષઃ । નાપ્યુભયોર્ગમ્યગમકતાપ્રસઙ્ગઃ, યથોક્તાદ્ હેતુલક્ષણાદ્ વ્યાપકસ્યૈવ ગમ્યત્વપ્રતીતેઃ, વ્યાપ્યસ્યૈવ ગમકતાસમ્પ્રત્યયાદિતિ ।
[9. વ્યાપ્તેરન્વયવ્યતિરેકરૂપયોસ્સૂચનમ્ ।]
યદિ તર્હિ "પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તઃ" ઇત્યેતદ્ધેતુલક્ષણં તતઃ પક્ષધર્મત્વં તદંશવ્યાપ્તિશ્ચેતિ દ્વિરૂપો હેતુઃ સ્યાત્, અન્યત્ર ચ ત્રિરૂપ ઉક્તઃ તત્ કથં ન વ્યાઘાતઃ? ઇત્યાહ "એતેન" તદંશવ્યાપ્તિવચનેન "અન્વયો વ્યતિરેકો વા ઉક્તઃ" વેદિતવ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અન્વયવ્યતિરેકરૂપત્વાદ્ વ્યાપ્તેરિતિ ભાવઃ । તથા હિ- ય એવ યેનાન્વિતો યન્નિવૃત્તૌ ચ નિવર્તતે સ એવ તેને વ્યાપ્ત ઉચ્યતે ઇતિ તદાત્મકત્વાદ્ વ્યાપ્તેર્વ્યાપ્તિવચનેનાન્વયવ્યતિરેકાભિધાનમ્ । તતો વ્યાપ્તિવચનેન રૂપદ્વયાભિધાનાત્ ન વ્યાઘાત ઇતિ ।
[10. વ્યાપ્તેઃ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા નિશ્ચયઃ ।]
તૌ ચ જ્ઞપકહેત્વધિકારાત્ નિશ્ચિતૌ । "નિશ્ચયશ્ચ તયોર્નૈકેનૈવ પ્રમાણેન અપિ તુ યથાસ્વમ્ ।" યસ્ય યદ્ આત્મીયં પ્રમાણં નિશ્ચાયકં તેન । યસ્ય ચ યત્ નિશ્ચાયકં પ્રમાણં તદ્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતિ ।
"અન્વયો વ્યતિરકો વા" ઇતિ તુલ્યકક્ષતાસૂચનાર્થો ‘વાશબ્દઃ । તેન સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવતોઃ પ્રયોગયોરેકેનૈવ દ્વિતીયગતેર્વિધિપ્રતિષેધરૂપતયા વ્યાવૃત્તિભેદે ઽપિ પરમાર્થતસ્તાદાત્મ્યાત્ નોભયોપદર્શનમિતિ સૂચિતં ભવતિ । વ્યતિરેકો હિ સાધ્યનિવૃત્તૌ લિઙ્ગસ્ય નિવૃત્તિધર્મકત્વં સ્વભાવભૂતો ધર્મ ઇત્યન્વયરૂપતા વસ્તુતો ઽસ્ય ન વિરુધ્યતે । "પક્ષધર્મશ્ચ" । કિં? । "યથાસ્વં પ્રમાણેન નિશ્ચિતઃ" ( હ્બ્ટ્ 20 ) ઉક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । નિશ્ચયપ્રસઙ્ગેન સો ઽપ્યત્ર પ્રતિપાદ્યતે, નિશ્ચિતસ્ય ગમકત્વામાખ્યાતુમ્ । .................................................................................... ઇતિ પ્રદર્શનાર્થો ‘વાશબ્દઃ । "પ્રત્યક્ષેણ ચ સ્વયં સ્વલક્ષણાકારત્વે ઽપ્યનન્તરસામાન્યવિકલ્પજનનાત્ પ્રસિદ્ધિઃ" ઉપચારતો નિશ્ચય ઉચ્યતે- પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્યાનધિગતાર્થાધિગન્તૃત્વાભાવં દર્શયિતું । તેન યદ્યપિ સામાન્યરૂપં લિઙ્ગમવસ્થાપ્યતે તથાપિ સ્વલક્ષણપ્રતીતિરેવ તદ્વ્યવસ્થાનિબન્ધનમિતિ પ્રત્યક્ષતઃ પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રસિદ્ધિરુચ્યતે । એતચ્ચાનન્તરમેવ વ્યક્તીકરિષ્યતે । "અનુમાનતો વા સાધ્યધર્મિણિ પક્ષધર્મસ્ય પ્રસિદ્ધિ" ર્નિશ્ચયઃ । પ્રમાણફલભેદાચ્ચ "અનુમાનતઃ" અનુમાનેન નિશ્ચય ઇતિ આહ । "અત્રોદાહરણે" યથાક્રમં "યથા પ્રદેશે ધૂમસ્ય" ધૂમસામાન્યસ્ય પ્રત્યક્ષતો નિશ્ચયઃ ઇતિ ।
[11. ઉદ્દયોતકરમતં નિરસ્ય દેશાદ્યપેક્ષકાર્યહેતોર્ગમકત્વોક્તિઃ ।]
યસ્તુ મન્યતે- ‘યઃ પ્રદેશો ઽગ્નિસમ્બન્ધી સો ઽપ્રત્યક્ષો યસ્તુ પ્રત્યક્ષો નભોભાગરૂપ આલોકાદ્યાત્મા ધૂમવત્તયા દૃશ્યમાનો ન સો ઽગ્નિમાન્ અતઃ કથં પ્રદેશે ધૂમસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધિઃ । તસ્માદ્ ધૂમ એવ ધર્મી યુક્તઃ । સાગ્નિરયં ધૂમઃ ધૂમત્વાત્ ઇત્યેવં સાધ્યસાધનભાવઃઽ; ઇતિ- તસ્યાપિ સાગ્નેઃ ધૂમાવયવસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાત્, પરિદૃશ્યમાનસ્ય ચોર્દ્ધવભાગવર્તિનો ઽગ્નિના સહાવૃત્તેઃ, કથં ધૂમસામાન્યસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધિઃ? । ધૂમાવયવી પ્રત્યક્ષ ઇતિ ચેત્; ન, અવયવવ્યતિરેકેણ તસ્યાભાવાત્ । લોકાધ્યવસાયતસ્તસ્યૈકત્વે વા પ્રદેશસ્યાપિ તાવતઃ ( હ્બ્ટ્ 21 ) કલ્પિતમેકત્વં ન નિવાર્યતે । પ્રદેશે એવ ચ લોકો ઽગ્નિ પ્રતિપદ્યતે, ન ધૂમે । દેશકાલાદ્યપેક્ષયૈવ ચ કાર્યહેતુર્ગમકઃ । યદાહ-
"ઇષ્ટં વિરુદ્ધકાર્યે ઽપિ દેશકાલાદ્યપેક્ષણમ્ ।
અન્યથા વ્યભિચારિ સ્યાદ્ ભસ્મેવાશીતસાધનઃ (ધને) ॥
ઇતિ ।
"તતો દેશાદ્યપેક્ષાગ્નિસાધને ધૂમવત્તયા ।
ગૃહ્યમાણસ્ય દેશસ્ય ધર્મિતા ન વિરુધ્યતે ॥"
યથા બલાકાવતો વૃક્ષાદેર્દ્દેશાદ્યપેક્ષયા જલસાધનત્વમિતિ ।
"શબ્દે વા કૃતકત્વસ્ય" પ્રત્યયભેદભિદિત્વાદિનાનુમાનેનેતિ ।
[12. નિર્વિકલ્પં કથં સામાન્યગ્રાહીતિ કુમારિલાક્ષેપસ્યોત્તરમ્ ।]
અત્ર યથોપવર્ણિતં પ્રત્યક્ષતઃ પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રસિદ્ધાવભિપ્રાયમપ્રતિપદ્યમાનઃ કુમારિલઃ- ‘કથં પ્રત્યક્ષેણ(ણા)વિકલ્પેન સામાન્યાત્મનો લિઙ્ગસ્ય ધૂમાદેઃ સ્વરૂપગ્ર[હણ]મપિ તાવદ્ યુજ્યતે, ધર્મિણો વા કુત એવ તત્સમ્બન્ધગ્રહણમ્ઽ- ઇતિ પ્રત્યવતસ્થે । તેન હિ "પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વાચ્ચાનુમાનાદેર્દ્ધર્મં પ્રત્યનિમિત્તત્વમ્" ઇત્યેતદ્ ભાષ્યમ્-
"કથં પ્રત્યક્ષપૂર્વત્વમનુમાનાદિનો ભવેત્? ।
યદા સ્મૃત્યસમર્થત્વાન્નિર્વિકલ્પેન્દ્રિયસ્ય ધીઃ ॥
ન ચાવિકલ્પ્યલિઙ્ગસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધયોસ્તથા ।
ગૃહીતિઃ"
ઇત્યાક્ષિપ્ય-
" પ્રત્યક્ષાગ્રહણં યત્તુ લિઙ્ગાદેરવિકલ્પનાત્ ।
તન્નેષ્ટત્વાદ્ વિકલ્પસ્યાપ્યર્થરૂપોપકારિણઃ ॥
અસ્તિ સ્યાલોચનાજ્ઞાનં પ્રથમં નિર્વિકલ્પકમ્ ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસદૃશં શુદ્ધવસ્તુજમ્ ॥
તતઃ પરં પુનર્વસ્તુ ધર્મૈર્જાત્યાદિભિર્યયા ।
બુદ્ધ્યાવસીયતે સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સમ્મતા ॥"

ઇતિ બ્રુવતા- ‘સૌગતાનામેવાયં લિઙ્ગધર્મિતત્સમ્બન્ધાગ્રહણલક્ષણો દોષો યેષામવિકલ્પકમેવ પ્રત્યક્ષં, નાસ્માકં સવિકલ્પમપિ પ્રત્યક્ષમિચ્છતામ્ઽ; ઇત્યુક્તં ભવતિ । તતસ્તદુપવર્ણિતદોષપ્રતિવિધાનાયાહ- "સધૂમં હિ" ઇત્યાદિ । અયમત્ર સમુદાયાર્થઃ- પ્રત્યક્ષં હિ પુરોવસ્થિતમૌત્તરાધર્યેણ ધૂમપ્રદેશાદિકં વિધિરૂપેણ ધૂમાદિસ્વલક્ષણં સકલસજાતીયવિજાતીયવ્યાવૃત્તં ચ સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ સર્વાસામર્થમાત્રાણાં પરસ્પરમસંકીર્ણરૂપત્વાત્ તત્સામર્થ્યભાવિયથાસ્થાનમનુકુર્વત્પાશ્ચાત્ત્યવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પદ્વયં જનયતિ યેન ધૂમપ્રદેશાખ્યૌ ધર્મધર્મિણૌ તયોશ્ચૌત્તરાધર્યમ્ ‘એવમેતત્ નાન્યથા ઇતિ વિકલ્પયતિ । યથાનુભવમભ્યાસપાટવાદિપ્રત્યયાન્તરસહકારિણાં વિકલ્પાનામુદયાત્ । તતો ધર્મધર્મિણોઃ સ્વરૂપનિશ્ચયઃ સમ્બન્ધનિશ્ચયશ્ચ પ્રત્યક્ષનિબન્ધનઃ સમ્પદ્યતે । તથા હિ- અયમેવ ધૂમપ્રદેશયોઃ સમ્બન્ધસ્ય નિશ્ચયો યઃ ‘અત્રાયમ્ઽ; ઇત્યધ્યવસાયઃ । સ ચાવિકલ્પેનાપિ પ્રત્યક્ષેણ યથોક્તેન પ્રકારેણ સમ્પાદિત એવ । ન ચૌત્તરાધર્યાવસ્થિતાદ્ વસ્તુદ્વયાદન્ય એવ કશ્ચિદાધા[રાધે]યભાવલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ યતઃ તસ્ય પ્રત્યક્ષેણાનનુભૂતત્વાત્ પશ્ચાદ(દ્) વિકલ્પનં સ્યાત્ । વસ્તુભૂતસ્ય તસ્યાન્યત્ર નિષેધાત્ । તસ્માદયં તદેવ તથાવસ્થિતમર્થદ્વયમાશ્રિત્ય કલ્પનાસમારોપિત એવ । તેન સમ્બન્ધઃ સમ્બન્ધીતિ ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપાપ્રતિક્ષેપાભ્યાં ધર્મધર્મિતયા વ્યવહારો લોકે ન તુ પારમાર્થિકઃ । સામાન્યવ્યવહારો ઽપિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તાનેવ ભાવાનાસૃ(શ્રિ)ત્ય કલ્પનાસમારોપિત એવ પ્રતન્યતે । તેષામેવ ભિન્નાનામપ્યનુભવદ્વારેણ વિજાતીયવ્યાવૃત્તતયા પ્રકૃત્યૈવૈકાકારપરામર્શપ્રત્યયહેતુત્વાત્ । તથા ચાહ-
"એકપ્રત્યવમર્શાર્થજ્ઞાનાદ્યેકાર્થસાધને ।
ભેદે ઽપિ નિયતાઃ કેચિત્ સ્વભાવેનેન્દ્રિયાદિવત્ ॥"
તતઃ સામાન્યવિ[કલ્પજનનદ્વારા] તત્પ્રતિભાસિનો ધૂમાકારસ્ય વિજાતીયવ્યાવૃ[ત્તરૂપસ્ય સામાન્યરૂપતયા] પ્રત્યક્ષેણૈવ ગૃહીતત્વાત્ । ન હિ વિજાતીયવ્યાવૃત્તિર્વ્યાવૃત્તાદન્યૈવ કાચિદ્ યસ્યાઃ પ્રત્યક્ષેણાગ્રહણં સ્યાત્ । તસ્માદ્ યથાપરિદૃષ્ટં ધૂમાદિસ્વલક્ષણમેવાન્યતો વ્યાવૃ[ત્તાત્મના વિ]કલ્પ્યત ઇતિ પ્રતિપત્રધ્યવસાયવશાત્ સ્મૃતિરેવ । દ્વિવિધો વિકલ્પઃ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવી વસ્તુતઃ પુનર્નિર્વિષય એવ । તતો યદાહ- સામાન્યસ્યાનનુભૂતતયા-
"સ્માર્તમેતદભેદેન વિજ્ઞાનમિતિ યો વદેત્ ।
તસ્ય વન્ધ્યાસુતે ઽપ્યસ્તિ નૂનં સ્મરણશક્તતા ॥"
ઇતિ તદપ્યપાસ્તમિતિ ॥
[13. અનુમિતેઃ સામાન્યવિષયત્વે ઽનવસ્થેતિ કુમારિલાક્ષેપસ્યોત્તરમ્ ।]
અથવાપરં કુમારિલેનાભિહિતમ્- "સ્વલક્ષણવિષયં પ્રત્યક્ષં સામાન્યલક્ષણવિષયમનુમાનમ્" ઇતિ વચનાત્ ધૂમાદિસામાન્યમનુમાનગ્રાહ્યમેવ । તત્ર ચાનવસ્થા લિઙ્ગગ્રાહિણો ઽપ્યનુમાનસ્ય તદન્યલિઙ્ગબલેનોત્પત્તેઃ । તસ્ય ચ સામાન્યરૂપતયા તદન્યાનુમાનમાનવિષયત્વાત્ તથા તદન્યસ્યાપીતિ કસ્યચિદેકસ્યાપિ લિઙ્ગિનઃ પ્રતિપત્તિઃ યુગસહસ્રૈરપિ ન સમ્ભવતિ । કિમઙ્ગ પુનરેકેન પુરુષાયુષ્કેણેતિ । તથા ચાહ-
"સામાન્યં નાનુમાનેન વિના યસ્ય પ્રતીયતે ।
ન ચ લિઙ્ગવિનિર્મુક્તમનુમાનં પ્રવર્તતે ॥
અસામાન્યસ્ય લિઙ્ગત્વં ન ચ કેનચિદિષ્યતે ।
ન ચાનવગતં લિઙ્ગં કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રકાશકમ્ ॥
તસ્યાપિ ચાનુમાનેન સ્યાદન્યેન ગતિઃ પુનઃ ।
તદુદ્ભૂતિશ્ચ લિઙ્ગાત્ સ્યાત્ સામાન્યજ્ઞાનસંહિતાત્ ॥
તસ્ય ચાપ્યનુમાનત્વં લિઙ્ગેન ચ તદુદ્ભવઃ ।
અનુમાનાન્તરાદેવ જ્ઞાતેનૈવં ચ કલ્પને ॥
લિઙ્ગલિઙ્ગ્યનુમાનાનામાનન્ત્યાદેકલિઙ્ગિનિ ।
ગતિર્યુગસહસ્ત્રેષુ બહુષ્વપિ ન વિદ્યતે ॥"
ઇત્યાશઙ્કયાહ "સધૂમં હિ" ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે । યસ્યાનુમાનન્તરેણ સામાન્યં ન પ્રતીયતે ભવતુ તસ્યાયં દોષઃ, ( હ્બ્ટ્ 24 ) અસ્માકં તુ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનાપિ વિકલ્પેન પ્રકૃતિવિભ્રમાત્ સામાન્યં પ્રતીયતે । લિઙ્ગવિકલ્પસ્ય ચ સ્વલક્ષણદર્શનાશ્રયત્વાત્ પરમ્પરયા વસ્તુપ્રતિબન્ધાદવિસંવાદકત્વમ્, મણિપ્રભાયામિવ મણિભ્રાન્તેઃ । કાર્યહેતુત્વમપિ વિકલ્પાવભાસિનો ધૂમસામાન્યસ્ય લિઙ્ગતયાવસ્થાપ્યમાનસ્ય કાર્યદર્શનાશ્રયતયા તદધ્યવસાયાચ્ચ । ન હિ ધૂમસ્વલક્ષણસ્ય લિઙ્ગતાવસ્થાપયિતું યુક્તા, તસ્યાસાધારણસ્ય સપક્ષે વૃત્ત્યભાવાત્, તદંશવ્યાપ્ત્યયોગાત્, સાધ્યસાધનસંકલ્પે વસ્તુદર્શનાસમ્ભવાચ્ચેતિ ।
યત્તૂક્તમ્ ‘સામાન્યલક્ષણવિષમનુમાનમ્‘ ઇતિ તત્ર નૈવમવધાર્યતે- સામાન્યલક્ષણવિષયમનુમાનમેવેતિ । પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્યાપિ તદ્વિષયત્વાત્ તદન્યસ્ય ચ વિકલ્પસ્ય । કિન્તુ સામાન્યલક્ષણવિષયમેવાનુમાનમિત્યવધાર્યતે સ્વલક્ષણવિષયત્વનિષેધાર્થમિતિ । તત્ર સહ ધૂમેન વર્તત ઇતિ "સધૂમઃ" । પક્ષધર્મતાપ્રતિપદનાર્થમેવમુક્તમ્ । વિધિવિકલ્પસ્ય ચૈતદેવ બીજમ્ । તં "સધૂમં પ્રદેશં દૃષ્ટવતઃ" પ્રત્યક્ષેણેતિ સમ્બન્ધઃ । કીદૃશમ્ "અર્થાન્તરવિવિક્તરૂપમ્" અર્થાન્તરૈઃ સજાતીયવિજાતીયૈર્વિવિક્તમસઙ્કીર્ણં રૂપમસ્યેતિ વિગ્રહઃ । સર્વભાવાનાં સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ સ્વભાવસાઙ્કર્યાભાવાત્ । અન્યથા સર્વસ્ય સર્વત્રોપયોગાદતિપ્રસઙ્ગઃ । અનેન પ્રતિષેધવિકલ્પસ્ય નિમિત્તમાખ્યાતમ્, સામાન્યોત્પ્રેક્ષાયાશ્ચ બીજમ્ । તદુક્તમ્-
"ઇતરેતરભેદો ઽન્ત્ય(સ્ય) બીજં સંજ્ઞા યદર્થિકા" ઇતિ ।
તથા હિ- અર્થાન્તરવ્યાવૃત્તિં પરસ્પરવ્યાવૃત્તાનામપિ સમાનામુત્પશ્યતો ભિન્નમેષાં રૂપં તિરોધાયાભિન્નં સ્વભાવમારોપયન્તી કલ્પનોત્પદ્યતે । "અસાધારણાત્મના" ઇતિ અર્થાન્તરવ્યાવૃત્તેન સ્વભાવેન । ન તુ યથા કુમારિલો મન્યતે- ‘અર્થાન્તરવિવેકો ઽભાવપ્રમાણગ્રાહ્યો ન પ્રત્યક્ષાવસેયઃઽ; ઇતિ । નહિ વસ્તુબલભાવિના પ્રત્યક્ષેણ અન્યથાદર્શનસમ્ભવો ભ્રાન્તતાપ્રસઙ્ગાત્ । તેનાત્મના ( હ્બ્ટ્ 25 ) દૃષ્ટવતઃ સતઃ પુંસો ઽનન્તરં "સ્માર્તં લિઙ્ગજ્ઞાનમુત્પદ્યતે" ઇતિ સમ્બન્ધઃ । સ્મૃતિરેવ "સ્માર્તમ્" । લિઙ્ગપ્રતિભાસિ જ્ઞાનં "લિઙ્ગજ્ઞાનમ્" । અનેન પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનિ વિકલ્પે યત્સામાન્યમાભાતિ તસ્ય લીઙ્ગવ્યવસ્થામાહ ।
પરમાર્થતઃ કિં વિષયં? । "યથાદૃષ્ટભેદપરમાર્થ[વિષયમ્"].............................................................................
[14. દર્શનવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પેષુ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યવ્યવસ્થા ।]
[દ]ર્શનવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાનાં પ્રમાણાપ્રમાણચિન્તામારભતે । "તત્ર" તેષુ દર્શનવિધિપ્રતિષેધવિકલ્પેષુ । તદાદ્યં યદેતત્-
"અસ્તિ હ્યાલોચનાજ્ઞાનં પ્રથમમ્-" ઇતિ
આદૌ વિકલ્પપ્રવૃત્તેર્ભવમિતિ "આદ્યમ્" આખ્યાતમ્ "અસાધારણવિષયમ્" સ્વલક્ષણવિષયં દર્શનં તદ્ "એવ" પ્રમાણં ન વિધિપ્રતિષેધવિકલ્પાવપિ । તસ્યૈવ પ્રમાણલક્ષણયોગાદિતરયોશ્ચ તદસમ્ભવાત્ । તથા હિ- અનધિગતવિષયત્વમર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વં ચ પ્રમાણલક્ષણમ્ । તદ્ દર્શનસ્યૈવાસ્તિ ।
તત્ર "આદ્યમ્" ઇત્યપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનત્વમાખ્યાતમ્ "અસાધારણવિષયમ્" ઇતિ અર્થક્રિયાસાધનવિષયત્વમ્ । સ્વલક્ષણસ્યૈવાર્થક્રિયાસાધનત્વાત્ ।

[15. પ્રતિષેધવિકલ્પસ્યાપ્રામાણ્યસ્થાપનમ્ ।]
તત્ર પ્રતિષેધવિકલ્પસ્ય તાવત્ પ્રત્યક્ષગૃહીતાર્થવિષયતયા સ્મૃતિત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- "તસ્મિન્" અસાધારણે "તથાભૂતે" અર્થાન્તરૈરસઙ્કીર્ણરૂપે "દર્શનેન" અસઙ્કીર્ણરૂપસામર્થ્યભાવિના "દૃષ્ટે" અધિગતે "સતિ" । તથા હિ- વ્યતિરિક્તમપિ ભાવાંશાદભાવાંશમિચ્છતા ભાવાંશઃ સ્વભાવેનાસઙ્કીર્ણરૂપઃ કલ્પનીયઃ, અન્યથા સ એવાભાવાંશો ન સિધ્યેત્ । ન ચ સ્વભાવેનાસઙ્કીર્ણરૂપતાયામસત્યાં ( હ્બ્ટ્ 26 ) પૃથગ્ભૂતાભાવાંશસદ્ભાવે ઽપિ સા યુક્તિમતી, સ્વહેતુબલાયાતસ્ય સઙ્કીર્ણરૂપસ્યાકિઞ્ચિત્કરાભાવાંશસમ્ભવે ઽપિ ત્યાગાયોગાત્ । ન ચ તેનૈવ તદ્વિનાશનમ્, વિનાશહેત્વયોગસ્ય પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્ । તેન સઙ્કીર્ણરૂપવિનાશને ચ વરં સ્વહેતોરેવ સ્વભાવતો ઽસઙ્કીર્ણરૂપાણામુદયો ઽસ્તુ કિં પરિવ્રાડ્મોદકન્યાયોપગમેન? । તસ્માત્ સ્વભાવત એવ ભાવાનાં પરરૂપવિકલત્વમભાવાંશઃ નાન્યઃ । સ ચ તથાભૂતો દર્શનેન ગૃહીત એવ । તસ્મિંસ્તથાભૂતે દૃષ્ટે "સ" પદાર્થો "યેન" વસ્તુના "અસાધારણઃ" સમાનસ્વભાવો ન ભવતિ તદ્રૂપવિકલસ્વભાવત્વાત્ "તદસાધારણતાં" તેન તેનાતદ્રૂપેણાસમાનસ્વભાવતાં એતદેવ વ્યનક્તિ । "તતઃ" અર્થાન્તરાદ્ "ભેદં" વૈલક્ષણ્યમન્યરૂપમિદં ન ભવતીતિ "અભિલપન્તી" અભિમુખયન્તી દૃષ્ટવૈલક્ષણ્યે પ્રવર્તમાનતયા "સ્મૃતિરુત્પન્ના પ્રત્યક્ષબલેન" । યદિ તુ લિઙ્ગબલેનોત્પદ્યેત વ્યવચ્છેદવિષયાપિ સ્મૃતિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ । કિં વિષયા? । "અતદ્વ્યાવૃત્તિવિષયા ।" તચ્છબ્દેન દર્શનવિષયસ્ય વસ્તુનઃ પરામર્શઃ કૃતઃ । ન તત્ અતત્ વિજાતીયમ્ । અતસ્માદ્ વ્યાવૃત્તિઃ અતવ્દ્યાવૃત્તિઃ । સા વિષયો યસ્યાઃ સા તથા । અથાદૃષ્ટ એવાર્થાન્તરેભ્યો ભેદો મયાપિ કલ્પ્યતે ઇતિ પ્રતિપત્ર (ત્તર) ધ્યવસાયાચ્ચૈવમુક્તમ્ । પરામર્થતો નિર્વિષયત્વાત્ । સા "ન પ્રમાણં" નાભાવપ્રમાણફલમિત્યર્થઃ । ન હિ સ્મૃતિજનકત્વેન પ્રમાણતા યુક્તા । કસ્માત્ ન પ્રમાણમ્? । યથાદૃષ્ટસ્યાકારો ઽભ્યાસપાટવાદિપ્રત્યયાન્તરસાપેક્ષો વિશેષસ્તસ્ય ગ્રહણાત્ । ન હિ દૃષ્ટિમિત્યેવ વિકલ્પેન ગૃહ્યતે, દર્શનાવિશેષાત્ સર્વાકારેષુ વિકલ્પોદયપ્રસઙ્ગાત્, અપિ તુ કશ્ચિદેવાભ્યાસાદિપ્રત્યયાપેક્ષ ઇત્યાકારગ્રહણેનાચષ્ટે ।
ભવતુ યથાદૃષ્ટાકારગ્રહણમ્ । પ્રમાણં તુ કસ્માન્ન ભવતીતિ પરસ્ય તદુક્તપ્રમાણલક્ષણવિરહં દર્શયન્નાહ- "પ્રાગ્" ( હ્બ્ટ્ 27 ) આલોચનાજ્ઞાનોદયકાલે "અસાધારણમ્" અસ્સઙ્કીર્ણરૂપં દૃષ્ટ્વા અસાધારણમર્થાન્તરરૂપં ન ભવતીતિ "અભિલપતઃ" વિકલ્પયતઃ "પ્રતિષેધવિકલ્પસ્યાપૂર્વાર્થાધિગમાભાવાદ્" અપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનતાવિરહાત્ । અપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનં ચ પ્રમાણં ભવતોચ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
[16. વિધિવિકલ્પસ્યાસ્યપ્રામાણ્યવ્યવસ્થાપનમ્ ।]
યદ્યુક્તેન પ્રકારેણ પ્રતિષેધવિકલ્પો ન પ્રમાણં, વિધિવિકલ્પસ્તર્હિ પ્રમાણં ભવિષ્યતિ । નહિ તસ્યાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનત્વાભાવઃ સમ્ભવતિ । તત્પ્રતિભાસિનો ઽનુગતસ્ય સામાન્યાકારસ્યાસાધારણરૂપાવલમ્બિના દર્શનેનાનધિગમાત્ તત્ કુતો ઽસ્યાપ્રામાણ્યમ્ । તદુક્તમ્-
"તતઃ પરં પુનર્વસ્તુ"
ઇત્યાદિ । તદેતત્ કુમરિલવચનમાશઙ્ક્ય વિધિવિકલ્પસ્યાપિ પ્રામાણ્યમનુપ(મપ)નુદન્નાહ- "અર્થક્રિયાસાધનસ્ય" સ્વલક્ષણસ્ય "આલોચનાજ્ઞાનેન દર્શનાદદૃષ્ટસ્ય પુનસ્તત્સાધનસ્ય" અર્થક્રિયાસાધનસ્ય સ્વભાવસ્ય "વિકલ્પેનાપ્રતિપત્તેઃ વિધિવિકલ્પો ન પ્રમાણમ્" । યદ્યપિ તેનાનધિગતં સામાન્યમધિગમ્યત ઇતિ વર્ણ્યતે તથાપિ તદ્ અર્થક્રિયાસાધનં ન ભવતિ ઇતિ તદધિગન્તા તૈમિરિકાદિજ્ઞાનપ્રખ્યો વિધિવિકલ્પો ન પ્રમાણમ્ ।
"તતઃ પરં પુનર્વસ્તુ ધર્મૈર્જાત્યાદિભિર્યયા ।
બુધ્યાઃ(દ્ધ્યા)ઽવસીયતે"
ઇતિ ચોચ્યતે । તત્ર પુનર્વસ્તુગ્રહણેન નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષવિષયસ્યૈવ વસ્તુનો જાત્યાદિ વિશિષ્ટસ્ય વિકલ્પબુધ્યા(દ્ધ્યા)ઽવસાય ઉચ્યતે । તસ્ય ચ નિર્વિકલ્પજ્ઞાનેનૈવાધિગમાત્ ન તત્ર પ્રામાણ્યમ્, જાતેસ્ત્વર્થક્રિયાસાધનત્વાભાવાદનધિગતાયા અધિગમે ઽપિ કેશાદિજ્ઞાનસ્યેવ ન પ્રામાણ્યમ્ । અત એવાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહિણા સામાન્યેનેન્દ્રિયાણાં સમ્પ્રયોગાભાવાત્ પ્રત્યક્ષતાપ્યસમ્ભવિની । ‘ચઽકારેણ સ્મૃતિત્વાચ્ચેતિ પૂર્વોક્તકારણસમુચ્ચયઃ । સ્મૃતિત્વં ચાસ્યોત્તરત્ર પ્રતિપાદયિષ્યતે । "અનુમાનવદ્" ( હ્બ્ટ્ 28 ) ઇતિ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ । યથા પ્રત્યક્ષેણાર્થક્રિયાસાધને પ્રદેશાખ્યૈ ધર્મિણ્યધિગતે ઽપ્યનધિગતસ્યાગ્નેરર્થક્રિયાસાધનસ્યાસામાન્યાકારેણ પરોક્ષસ્ય સ્વલક્ષણાકારેણ પ્રતિપત્તુમશક્યત્વાત્ પ્રતિપત્તિર્નૈવં વિધિવિકલ્પેન સામાન્યકારેણાનધિગમર્થક્રિયાસાધનમધિગમ્યતે, તૈસ્યાલોચનાજ્ઞાનેનૈવાધિગમાત્ । તસ્મિં(સ્મિન્) સ્મૃતિરેવાસાવિતિ ન પ્રમાણમિતિ ।
[17. અર્થક્રિયાસાધનવિષયજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રામાણ્યસમર્થનમ્ ।]
"અર્થક્રિયાસાધનવિષયમેવ પ્રમાણમ્" નેતરદિતિ કુત એતત્? ઇતિ ચેત્ "અર્થક્રિયાર્થી હિ" પુરુષો યસ્માત્ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થી "સર્વો" ન કાકતાલીયન્યાયેન કશ્ચિદેવ, "પ્રેક્ષાવાન્" બુદ્ધિપુર્વકારી "પ્રમાણમપ્રમાણં વા" પ્રમાણાદેવ સર્વદા પ્રવર્ત(ર્તે)ય અપ્રમાણાત્ મા કદાચિત્, વિપ્રલમ્ભસમ્ભવાદ્, "ઉભયમન્વેષતે" ન વ્યસનિતયા । તતો ઽયમર્થક્રિયાસાધનવિષયમેવ પ્રમાણં બ્રવીતિ, તસ્યાર્થક્રિયાસાધને પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ । નેતરત્, તદ્વિપરીતત્વાત્ । તથાહિ- પ્રમાણમવિસંવાદકમપ્રતારકમુચ્યતે લોકે ઽપિ । યચ્ચાર્થક્રિયાસાધનમનધિગચ્છન્ન તત્ર પ્રવર્તયતિ, કુત એવ તત્ પ્રાપયેત્ તત્ કથમવિસંવાદકતયા પ્રેક્ષાપૂર્વકારી પ્રમાણમાચક્ષીત? ।
[18. સામાન્યસ્ય વિસ્તરેણાવસ્તુત્વસાધનમ્ ।]
યદ્યેવં સામાન્યમપ્યર્થક્રિયાસાધનમેવ તતસ્તદ્વિષયો વિધિવિકલ્પઃ પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ ચેદ્ આહ- "ન ચ"નૈવ "સામાન્યં કાઞ્ચિત્" તત્સાધ્યતયોપગતામભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણામન્યાં વા વ્યક્તિસાધ્યામ્ "અર્થક્રિયામુપકલ્પયતિ" । કીદૃશમ્?, "સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તેઃ" વ્યક્તિપ્રતિપત્તેરાલોચનાજ્ઞાનસંજ્ઞિતાયા "ઉર્દ્ધમ્" ઉત્તરકાલં "તત્સામર્થ્યોત્પન્નવિકલ્પવિજ્ઞાનગ્રાહ્યમ્" ઇતિ । તચ્છબ્દેન સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તિઃ સમ્બધ્યતે । ‘તતઃ પરં પુનર્વસ્તુઽ; ઇત્યાદિ પરૈરભિધાનાદેવં બ્રવીતિ દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાણતાં નિરાકર્તુમ્ । સર્વમેવ તુ સામાન્યં ન કાઞ્ચિદર્થક્રિયામુપકલ્પયતિ । ( હ્બ્ટ્ 29 ) યત્ તુ સામાન્યમનુમાનવિકલ્પગ્રાહ્યં તત્ કારણવ્યાપકસમ્બદ્ધલિઙ્ગનિશ્ચયદ્વારાયાતં સમ્બદ્ધસમ્બન્ધાદનધિગતાર્થક્રિયાસાધનવિષયામર્થક્રિયામુપકલ્પયતીતિ તદ્વિષયો વિકલ્પઃ પ્રમાણમ્ । ઇદં તુ નૈવમ્, અધિગતત્વાદર્થક્રિયાસાધનસ્યાલોચનાજ્ઞાનેનેતિ । અત્રોદાહરણમ્ "યથા- નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમિતિ જ્ઞાને" પ્રતિભાસમાનમિતિ શેષઃ । ન સામાન્યં કાઞ્ચિદર્થક્રિયામુપકલ્પયતીતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ ।

નનુ ચ લિઙ્ગવિકલ્પપ્રતિભાસિ સામાન્યં પ્રકૃતમ્ તત્ કિમન્યદુદાહ્રિયતે? । સર્વસ્ય દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પરોપગતાં પ્રત્યક્ષપ્રમાણતાં તુલ્યન્યાયતયા નિરાકર્તુમ્ । કાંપુનર્નીલમિતિ વિકલ્પજ્ઞાને દર્શનપૃષ્ઠભાવિનિ પ્રતિભાસમાનં સામાન્યમર્થક્રિયાં નોપકલ્પયતિ? । યદિ વ્યક્તિસાધ્યામ્; તદાન્યો ઽપિ પદાર્થો ઽન્યદીયામર્થક્રિયાં નોપકલ્પયતીતિ તસ્યાપ્યનર્થક્રિયાસાધનત્વાદવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ । અથ સ્વસાધ્યામ્; તદસિદ્ધમ્, અભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણાયાઃ સ્વસાધ્યાયાઃ કરણાદિત્યાશઙ્કયાહ- "તદેવ હિ" યત્ તદાલોચનાજ્ઞાને નોપલબ્ધં "નીલસ્વલક્ષણમ્" નીલવ્યક્તિઃ "તથાવિધસાધ્યાર્થક્રિયાકારિ" । તથાવિધશબ્દેન સામાન્યમત્રાભિપ્રેતમ્, તાદૃશપર્યાયત્વાદસ્ય, સાધારણરૂપસ્ય ચ તાદૃશત્વાત્ । તેન તથાવિધસાધ્યાં નીલસામાન્યસાધ્યામભિન્નજ્ઞાનાભિધાનલક્ષણામર્થક્રિયાં કર્તું શીલમસ્ય સ્વલક્ષણસ્યેતિ તત્ તથોક્તમ્ ।
એવં મન્યતે- યથા ભિન્ના અપિ વ્યક્તયઃ કયાચિત્ પ્રત્યાસત્ત્યા તદેકકાર્યપ્રતિનિયમલક્ષણયા તદેકમભિન્નં સામાન્યમુપકુર્વન્તિ, તદપરસામાન્યયોગમન્તરેણાપિ, અન્યથાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્, તથાભિન્નજ્ઞાનાભિધાનાત્મિકામપ્યર્થક્રિયાં સાધયિષ્યન્તિ । કિમપ્રમાણકેન પ્રમાણબાધિતેન ચ સામાન્યેનોપગતેન? । તથા હિ- અનુમાનાદિકે જ્ઞાને યથાવિધમસ્યાસ્પષ્ટં રૂપં પ્રતિભાસતે ન તથાવિધં વ્યક્તિષુ દૃશ્યમાનાસુપલક્ષયામઃ । એકમેવ હિ વ્યક્તિદર્શનકાલે સ્પષ્ટં નીલાદિરૂપં વિભાવયામઃ । ( હ્બ્ટ્ 30 ) તત્ કથમદૃષ્ટકલ્પનયાત્માનં સ્વયમેવ વિપ્રલભેમહિ? । વ્યક્તિરૂપસંસર્ગાદ્ અયોગોલકવન્હિવદવિભાવનમિતિ ચેત્; ન, સર્વત્ર ભેદાભેદવ્યવસ્થાયા અભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અસ્યોત્તરસ્યાન્યત્રાપિ સુલભત્વાત્ । ન ચ સામાન્યસ્ય દ્વે રૂપે સ્તઃ સ્પષ્ટમસ્પષ્ટં ચ, યેનૈકેન દર્શને પ્રતિભાસેત અન્યેનાનુમાનાદિજ્ઞાને, પદાર્થદ્વયોપગમપ્રસઙ્ગાત્, પ્રતિભાસભેદસ્યૈવ સર્વત્ર ભાવભેદવ્યવસ્થાનિબન્ધનત્વાત્, સામાન્યસ્યાપરસામાન્યપ્રસક્તેર્નિઃસામાન્યસ્ય ચાસ્યોપગમાત્ ।
[19. કુમારિલોક્તદ્વયાત્મકબુદ્ધેર્નિરસનમ્ ।]
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્ યદાહ-
"સર્વવસ્તુષુ બુદ્ધિશ્ચ વ્યાવૃત્ત્યનુગમાત્મિકા ।
જાયતે દ્વયાત્મકત્વેન વિના સા ચ ન યુજ્યતે ॥"
"ન ચાત્રાન્યતરા ભ્રાન્તિરુપચારેણ ચેષ્યતે ।
દૃઢત્વાત્ સર્વદા બુદ્ધેર્ભ્રાન્તિસ્તદ્ભાન્તિવાદિનામ્ ॥"
ઇતિ । યતો યદીન્દ્રિયબુદ્ધિમભિપ્રેત્યોચ્યતે; તદાસિદ્ધમ્, અસ્પષ્ટસ્ય નીલાદ્યાકારસ્ય સ્પષ્ટનીલાદ્યાભાસાયાં તત્રાનુપલક્ષણાત્, સ્પષ્ટસ્યાપિ ચ દ્વિતીયસ્યાનુયાયિનઃ । તદ્ભાવે ચ વ્યક્તિદ્વયાન્તરાલમપ્યાપ્નુવતઃ કથં તદનુગમઃ? । વ્યાપ્તૌ(વ્યક્તૌ) ચોપલભ્યસ્ય સતઃ તત્રાનુપલક્ષણં કુતઃ? । નહિ તસ્ય વ્યક્તાવ્યક્તરૂપસમ્ભવઃ, એકત્વાત્ । તથા ચાહ-
"વ્યક્તાવેકત્ર સા વ્યક્તાભેદાત્ સર્વત્રગા યદિ ।
જાતિર્દૃશ્યેત સર્વત્ર [સાપિ ન વ્યક્તપેક્ષિણિ] ॥"
ઇતિ । એકત્રાપિ ચ વ્યક્તાવુપલભ્યમાનાયાં સકલત્રૈલોક્યવ્યાપિ રૂપં સકલસ્વાશ્રયવ્યાપિ વા દૃશ્યેત? । ન હ્યેકસ્યાઃ કિઞ્ચિદ્ દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા નામ ક્ષણિકતાદિવદ્ । દૃષ્ટાયામપ્યેકત્રૈવાશ્રયે દર્શનાવસાયો ન સર્વત્રેતિ ચેત્; ન, વિકલ્પેન તદ્દર્શનાભ્યુપગમાત્ । ન હિ નિશ્ચયવિષયીકૃતં ચાનિશ્ચિતં ચેતિ યુક્તમ્ । તતઃ સર્વગતરૂપદર્શને સર્વાર્થાનાં દર્શનપ્રસઙ્ગઃ । ન હિ તદ્દર્શને ( હ્બ્ટ્ 31 ) તત્સહચારિણ ઉપલભ્યસ્ય તદભિન્નસ્વભાવસ્ય ચાનુપલમ્ભો યુક્તઃ । તતઃ કથમિન્દ્રિયબુદ્ધેર્દ્વ્યાત્મકતા? ।
અથાનુમાનાદિબુદ્ધિમ્; તસ્યામપિ સ્વલક્ષણાપ્રતિભાસનાત્ કુતો દ્વયાત્મકત્વમ્? । ન હિ તાસુ સામાન્યગ્રાહિણીષ્વસ્પષ્ટો વ્યક્ત્યાકાર ઇવ લક્ષ્યમાણઃ સ્વલક્ષણપ્રતિભાસઃ । તદભાવે ઽપિ તાસાં ભવાત્ । આકારાન્તરેણ ચ સ્વજ્ઞાને[ઽ]પ્રતિભાસનાત્ અનેકાકારાયોગાદ્ એકસ્ય, અપ્રતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માન્નેયં ભિન્નાર્થગ્રાહિણ્યભિન્ના સામાન્યબુદ્ધિઃ પ્રતિભાતિ સ્વલક્ષણોદ્ભવા સતી । કિન્ત્વનાદિવિતથ વિકલ્પાભ્યાસવાસનાજનિતા સતી તથાવભાસતે । દૃઢત્વં ચ બુદ્ધેર્નાવિનાશિત્વમ્, ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાત્ કિન્ત્વબાધ્યમાનત્વમ્ । ન ચાસ્યાસ્તત્ સમ્ભવતિ, લેશતો બાધકસ્યોક્તત્વાત્ । વિસ્તરતસ્તુ સ્યાવ્દાદભઙ્ગાદ્ યથાવસરમિહૈવ તત્ર તત્ર વિધાસ્યમાનાદ્ બાધકમવધાર્યમ્ । તસ્માદ્ યથા વ્યક્તયઃ સામાન્યાન્તરમન્તરેણ તદેકમુપકુર્વન્તિ તથાભિન્નજ્ઞાનાભિધાને અપિ પ્રવર્તયિષ્યન્તીતિ તદેવ નીલસ્વલક્ષણં સામાન્યસાધ્યત્વોપગતાર્થક્રિયાકારિ ।
[20. કુમારિલદત્તસ્ય દોષસ્ય સૌગતબુદ્ધ્યબાધકત્વદર્શનમ્ ।]
યસ્તુ-
"સામાન્યં નાન્યદિષ્ટં ચેત્ તસ્ય વૃત્તેર્નિયાકમ્ ।
ગોત્વેનાપિ વિના કસ્માદ્ ગોબુદ્ધિર્ન નિયમ્યતે ॥
યથા તુલ્યે ઽપિ ભિન્નત્વે કેષુચિદ્ વૃત્ત્યવૃત્તિતા ।
ગોત્વાદેરનિમિત્તાપિ તથ બુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ॥"
ઇતિ પૂર્વપક્ષયિત્વા-
"વિષયેણ હિ બુદ્ધીનાં વિના નોત્પત્તિરિષ્યતે ।
વિશેષાદન્યદિચ્છન્તિ સામાન્યં તેન તદ્ ધ્રુવમ્ ॥
તા હિ તેન વિનોત્પન્ના મિથ્યા સ્યુર્વિષયાદૃતે ।
ન ત્વન્યેન વિના વૃત્તિઃ સામાન્યસ્યેહ દુષ્યતિ ॥"
ઇતિ મિથ્યાત્વપ્રસઙ્ગદોષ ઉક્તો નાસૌ તથાગતસમયનયાવદાતબુદ્ધીન્ બાધતે । સામાન્યબુદ્ધીનાં બાધકપ્રત્યયનિબન્ધનસ્ય મિથ્યાત્વસ્યોપગતત્વાત્ । તથા હિ-
"કસ્માત્ સાસ્નાદિમત્સ્વેવ ગોત્વં? યસ્માત્ તદાત્મકમ્ ।
તાદાત્મ્યમસ્ય કસ્માત્ ચેત્, સ્વભાવાદિતિ ગમ્યતામ્ ॥"
ઇતિ વચનાત્ ‘વ્યક્તિસ્વભાવં ચ સામાન્યમ્ । ન ચાસાધારણમ્ વ્યક્ત્યુદયવિનાશયોર્ધ્યા(યોશ્ચ) નોદયવ્યયયોગિઽ; ઇત્યુયુક્તમ્, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસતો ભેદપ્રસઙ્ગાદિતિ । આહ ચ-
"તાદાત્મ્યં ચેત્મતં જાતેર્વ્યક્તિજન્મન્યજાતતા ।
નાશે ઽનાશશ્ચ કેનેષ્ટઃ? તદ્વચ્ચાનન્વયો ન કિમ્? ॥
વ્યક્તિજન્મન્યજાત ચેદાગતા નાશ્રયાન્તરાત્ ।
પ્રાગાસીન્ન ચ તદ્દેશે સા તયા સઙ્ગતા કથમ્? ॥
વ્યક્તિનાશે ન ચેન્નષ્ટા ગતા વ્યક્ત્યન્તરં ન ચ ।
તચ્છૂન્યે ન સ્થિતા દેશે સા જાતિઃ ક્વેતિ કથ્યતામ્ ॥
વ્યક્તેર્જન્માદિયોગે ઽપિ યદિ જાતેઃ સ નેષ્યતે ।
તાદાત્મ્યં કથમિષ્ટં સ્યાદનુપપ્લુતચેતસામ્ ॥" ઇતિ ।
[21. નીલવિકલ્પસ્યાપ્રામાણ્યસમર્થનમ્ ।]

યદિ નીલસ્વલક્ષણમેવ સામાન્યસાધ્યાર્થક્રિયાકારિ તદેવ તર્હ્યધિગચ્છન્ વિકલ્પઃ પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્યાહ- "તચ્ચ" નીલખલક્ષણમ્ । "તેનાત્મના" નીલસાધ્યાર્થક્રિયાકારિણા સ્વભાવેન "દૃષ્ટમેવ" આલોચનાપ્રત્યયેન । તતો નિષ્પાદિતક્રિયે કર્મણ્યવિષેષાધાયિ વિકલ્પજ્ઞાનં કથં પ્રમાણં સ્યાત્? । અથ મતમ્- સામાન્યમેવ તર્હ્યધિગચ્છન્ નીલવિકલ્પઃ પ્રમાણમસ્તુ । તચ્ચ સામાન્યમર્થક્રિયાકારિ । યતો નીલસાધ્યામેવાર્થક્રિયાં નીલેન સહ સમ્ભૂય કરિષ્યતિ । વ્યક્તિસ્વભાવાન્યેવ હિ સામાન્યાનીત્યાહ- "ન ચ" નૈવ "તત્ સ્વલક્ષણગ્રહણોત્તરકાલભાવિનો" નીલવ્યક્તિદર્શનોત્તરકાલં ભવનશીલસ્ય । લિઙ્ગગ્રહણોત્તરકાલભાવિનસ્તુ પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ વ્યક્તિસાધ્યાર્થક્રિયા સામાન્યસ્ય કલ્પિતસ્ય ( હ્બ્ટ્ 33 ) વ્યવસ્થાપયિતું શક્યત ઇતિ ભાવઃ । "નીલવિકલ્પસ્ય વિષયેણ" નીલસામાન્યેન "નીલસાધ્યાર્થક્રિયા" રઞ્જનાદિકા "ક્રિયતે" । તસ્ય વ્યક્તિસ્વાભાવ્યાયોગે સતિ કલ્પિતરૂપસ્ય તદસમ્ભવાત્ । ન ચ નિત્યસ્વભાવતામાબિભ્રાણેન નીલવિકલ્પસ્ય વિષયેણ નીલસાધ્યાન્યા વાર્થક્રિયા ક્રિયતે । ક્રમયૌગપદ્યવિરોધાદિતિ મન્યતે ।
[22. મીમાંસકસંમતપ્રમાણલક્ષણે દોષદર્શનમ્ ।]
તદેવં ‘નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમ્ઽ; ઇતિ જ્ઞાને પ્રતિભસમાનં સામાન્યં ન કાઞ્ચિદર્થક્રિયામુપકલ્પયતીતિ પ્રસાધ્ય અનર્થક્રિયાકારિવિષયસ્યાપિ વિકલ્પસ્ય પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિનઃ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાદતિવ્યાપ્તિરિતિ "તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનમ્" ઇતિ પ્રમાણલક્ષણે મીમાંસકૈર્વિશેષણમુપાદેયમિતિ દર્શયન્નાહ- "તસ્માદ્" યત એવમનર્થક્રિયાસાધનવિષયતયા દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યમયુક્તમ્ તસ્માદસ્મદભિમતં "પ્રમાણમવિસંવાદિ જ્ઞાનમ્" ઇતિ પ્રમાણલક્ષણં વ્યુદસ્ય "અનધિગતાર્થવિષયં પ્રમાણમ્", "તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનં પ્રમાણમ્" "ઇતિ અપિ" એતસ્મિન્નપ્યાહોપુરુષિકયાન્યસ્મિં(સ્મિન્) "પ્રમાણલક્ષણે" ક્રિયમાણે "અતિવ્યાપ્તિપરિહારાય વિશેષણીયં" વિશેષણમુપાદેયમ્ । કથં વિશેષણીયમ્ "અનધિગતે સ્વલક્ષણે ઇતિ" । અનેન હિ વિશેષણેનાનુમાનવિકલ્પસ્ય ચ પ્રામાણ્યં સિધ્યતિ, આલોચનાજ્ઞાનપૃષ્ઠભાવિનશ્ચ વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં વ્યુદસ્યત ઇતિ સર્વં સુસ્થમ્ ।
તદેવં વિધિવિકલ્પસ્યાનર્થક્રિયાસાધનવિષયતયાનધિગતસામાન્યધિગમે ઽપિ પ્રામાણ્યં નિરાકૃત્ય ચશબ્દસમુચ્ચિતં સ્મૃતિત્વં પ્રતિષેધવિકલ્પેન સાધારણમપ્રામાણ્યકારણં દર્શયન્નાહ- "અધિગતે તુ સ્વલક્ષણે" આલોચનાજ્ઞાનેન "તત્સામર્થ્યજન્મા" સ્વલક્ષણાધિગમબલભાવી "વિકલ્પસ્તદનુકારી" સાક્ષાદનુત્પત્તેર્દ્દર્શનસંસ્કારાધેયવશચ્ચાસ્પ(ચ્ચ સ્પ)ષ્ટનીલસ્વલક્ષણાકારાનુકારી દૃશ્યવિકલ્પ્યયોશ્ચૈકીકરણાદેવમુચ્યતે । વસ્તુતસ્તુ ( હ્બ્ટ્ 34 ) ન કિઞ્ચિદસાવનુકરોતિ । "સ સ્મૃતિરેવ" । કુતઃ? "કાર્યતસ્તદ્વિષયત્વાત્" ન પરમાર્થતઃ । કાર્યમત્ર સ્વલક્ષણે પુરુષસ્ય પ્રવર્તનમ્, તદધ્યવસાયશ્ચ । યતશ્ચ કાર્યતઃ તદ્વિષયત્વાત્ સ્મૃતિરેવાતો "ન પ્રમાણમ્" દર્શનબલોત્પન્નો વિકલ્પઃ । તથા હિ- સ્મૃતેરપ્યનુભૂતસ્વલક્ષણાંશવિષયાયા ન પરમાર્થતસ્તદ્વિષયત્વમ્ । સ્વલક્ષણસ્યેન્દ્રિયબુદ્ધાવિવ સ્ફુટરૂપતયા સ્મૃતાવપ્રતિભાસનાત્ । કિન્તુ યથોક્તાત્ કાર્યત એવ । તચ્ચ વિધિવિકલ્પે ઽપિ સમાનમિતિ કથમસૌ સ્મૃતિર્ન સ્યાદિતિ ।
[23. અનુમાનસ્ય વિધિવિકલ્પવૈલક્ષણ્યેન પ્રામાણ્યસમર્થનમ્ ।]
તત્રૈતત્ સ્યાત્- નન્વનુમાનવિકલ્પઃ સ્મૃતિરૂપો ઽપિ પ્રમાણમિષ્યતે । તથા હિ- યદેવાનગ્નિવ્યાવૃત્તં વસ્તુમાત્રં મહાનસાદાવનુભૂતમાસીત્ તદેવ પ્રદેશવિશેષે ધૂમદર્શનાત્ સ્મર્યતે । તદ્વદ્ વિધિવિકલ્પો ઽપિ પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્યત આહ- "અનધિગત"સ્ય "વસ્તુ"નો "રૂપ"સ્ય "અનધિગતેરિતિ" । એવમ્મન્યતે- યત્ મહાનસાદાવનગ્નિવ્યાવૃત્તં વસ્તુમાત્રં પ્રાગનુભૂતં ન તત્ તદ્દેશાદિસમ્બન્ધિતયૈવાનુમાનવિકલ્પેન સ્મર્યતે કિન્તુ યત્ર પ્રદેશે પ્રાગનનુભૂતં તત્સમ્બન્ધિતયા । તતઃ સાધ્યધર્મિદૃષ્ટાન્તધર્મિગ્રાહિદર્શનદ્વયાનધિગતસ્યાનગ્નિવ્યાવૃત્તસ્ય વસ્તુરૂપસ્યાયોગવ્યવચ્છેદેનાધિગમાદ્ યુક્તમસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । ન તુ દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય, તદ્વિપરીતત્વાદિતિ ।
[24. પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં, સ્વલક્ષણસ્યૈવ ચ વસ્તુત્વમ્ ।]
યદિ નામાનધિગતં વસ્તુરૂપં નાધિગચ્છતિ, પ્રમાણં તુ કસ્માન્ન ભવતીતિ ચેદ્ આહ- "વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાત્" ઇત્યાદિ । વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં ચ "પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ" પ્રમાણવ્યાપારવિષયમભિપ્રેત્યોચ્યતે નાલમ્બનલક્ષણમ્, અન્યથાનુમાનસ્ય પરિકલ્પિતસામાન્યાલમ્બનતયા વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાભાવાદવ્યાપિની પ્રમાણવ્યવસ્થા સ્યાદ્ । યદિ વસ્ત્વધિષ્ઠાના પ્રમાણવ્યવસ્થા કથં વિપ્રકૃષ્ટવિષયાયા ( હ્બ્ટ્ 35 ) અનુપલબ્ધેઃ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ચેત્; તત્રાપિ પ્રધાનાદિવિકલ્પસ્યૈવ ભાવાનુપાદાનતયા સાધ્યત્વાત્ તસ્યા અપિ વસ્ત્વધિષ્ઠાનતાસ્ત્યેવેત્યદોષઃ ।
અથ વસ્ત્વધિષ્ઠાનૈવ પ્રમાણવ્યવસ્થેતિ કુત એતદ્? ઇત્યાહ- "અર્થક્રિયાયાં" સુખદુઃખલક્ષણાયાં યદ્ "યોગ્યં" શક્તં "તદ્વિષયત્વાત્ તદર્થિનામ્" અર્થક્રિયાર્થિનાં "પ્રવૃત્તેઃ" પ્રાપ્તિત્યાગલક્ષણાયાઃ । યદિ નામર્થક્રિયાયોગ્યે તદર્થિનાં પ્રવૃત્તિસ્તથાપિ કથં વસ્ત્વધિષ્ઠાના પ્રમાણવ્યવસ્થા?, અર્થક્રિયાયોગ્યાધિષ્ઠાના હિ તથા સતિ સ્યાત્ ઇતિ ચેત્; આહ- "અર્થક્રિયા"યાં યદ્ "યોગ્યં" ત"લ્લક્ષણ"મેવ "હિ વસ્તુ" । તતો ઽર્થક્રિયાયોગ્યાધિષ્ઠાનત્વેન વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વં કથં ન સ્યાત્ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇદં ચ વસ્ત્વાશ્રયેણ પ્રમાણવ્યવસ્થાપ્રતિપાદનમનધિગતે સ્વલક્ષણ ઇત્યુક્તે કદાચિત્ પરો બ્રૂયાત્- વસ્તુમાત્રનિબન્ધના હિ પ્રમાણવ્યવસ્થા ન સ્વલક્ષણાશ્રયૈવ । તતો યદ્યપ્યનધિગતં સ્વલક્ષણં નાધિગચ્છતિ તથાપ્યનધિગતવસ્તુરૂપમધિગચ્છતો વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતીતિ તદસિદ્ધતોદ્ભાવનાર્થમુક્તમ્- "અનધિગતવસ્તુરૂપે"ત્યાદિ । તદસિદ્ધતોદ્ભાવને ચાનધિગતવસ્તુરૂપાધિગન્તુરેવ પ્રામાન્યં નેતરસ્યેતિ કુતઃ? ઇતિ પર્યનુયોગે "અર્થક્રિયાયોગ્યે"ત્યાદિ ઉક્તમ્ । તથા ચ વસ્તુવિષયમપિ પ્રામાણ્યં બ્રુવતા સ્વલક્ષણવિષયમેવોક્તં ભવતિ, તસ્યૈવાર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાત્, સામાન્યસ્ય ચ તદ્વિપરીતત્વાત્ ઇતિ મન્યતે ।
પુનરપ્યનુભવોત્તરકાલભાવિનો નીલવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યમપનેતુમુપચયહેતુમાહ- "તતો ઽપિ" યથોક્તાદ્ વિકલ્પાદ્ ન કેવલં નીલસ્વલક્ષણાનુભવાદ્ "વસ્તુન્યેવ" સ્વલક્ષણ એવ "તદધ્યવસાયેન" સ્વલક્ષણાધ્યવસાયેન અન્યથા તત્ર પ્રવૃત્ત્યયોગાત્ "પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તે" અધિગતે સ્વલક્ષણે તત્સામર્થ્યજન્મા વિકલ્પો ન પ્રમાણમિતિ સમ્બન્ધઃ । પૂર્વમનધિગતવસ્તુરૂપાનધિગતેરપ્રામાણ્યમુક્તમ્ । અધુના ત્વધિગતસ્યૈવાધિગમાદિતિ વિધિપ્રતિષેધરૂપતયોપપત્ત્યોર્ભેદઃ । ( હ્બ્ટ્ 36 ) યદ્વા "કાર્યતસ્તદ્વિષયત્વાત્" ઇતિ યદુક્તં તદેવોપચયહેતુવ્યાજેન સ્ફુટીકૃતનમ્ ।
[25. વિકલ્પસ્ય દર્શનાત્ પૃથક્પ્રમાણ્યાભાવઃ ।]

યદિ નામ તદધ્યવસાયેન વસ્તુન્યેવ પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તિસ્તથાપ્યનધિગતસામાન્યગ્રાહિણો ઽસ્ય દર્શનાત્ પૃથક્ પ્રામાણ્યં કિમિતિ નેષ્યતે? ઇતિ ચેત્; આહ- "પ્રવૃત્તૌ" સ્વલક્ષણ એવ સત્યાં "પ્રત્યક્ષેણ" આલોચનાજ્ઞાનાખ્યેન "અભિન્નયોગક્ષેમત્વાત્" । યોગઃ અપ્રાપ્તસ્ય વિષયસ્ય પરિચ્છેદલક્ષણા પ્રાપ્તિઃ, ક્ષેમઃ તદર્થક્રિયાનુષ્ઠાનલક્ષણં પરિપાલનમ્ । અભિન્નૌ યોગક્ષેમાવસ્યેતિ સ તથોક્તઃ । તત્ર વિકલ્પસ્ય નિર્વિકલ્પપ્રત્યક્ષેણાભિન્નો યોગઃ સ્વલક્ષણાધ્યવસાયતઃ । અભિન્નઃ ક્ષેમ આલોચનાવિજ્ઞાનાદિવ વિકલ્પાદપિ સ્વલક્ષણ એવ પ્રવૃત્તેઃ । અયમસ્યાભિપ્રાયઃ- યદિ વિકલ્પો નિર્વિકલ્પચેતસઃ પ્રમેયાન્તરવિષયસ્તદા તત્રૈવ પુરુષં પ્રવર્તયતુ તત્સાધ્યામર્થક્રિયામધિગન્તુમ્ । નૈવ વા પ્રવર્તયેત્, તદ્વિષયત્વાભિમતસ્ય સામાન્યસ્યાભિન્નજ્ઞાનલક્ષણાયા એવાર્થક્રિયાયા ઉપગમાદ્ વિકલ્પોદયાદેવ ચ તત્સિદ્ધેઃ । નહિ નીલાનુભવાત્ પ્રમેયાન્તરવિષયાઃ પીતાદિપ્રત્યયાઃ પુરુષં નીલવસ્તુનિ પ્રવર્તયન્તિ, સાધિતાર્થક્રિયા વા ક્વચિદપીતિ । તસ્માદાલોચનાજ્ઞાનાનૈવાયં પ્રમેયાન્તરવિષયઃ । વિશેષેણ યૈરેવ વ્યાખ્યાયતે-
"નિર્વિકલ્પકબોધેન દ્વયાત્મકસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
ગ્રહણમ્"
ઇતિ । તતો નીલદર્શનસ્યૈવ નિર્વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં યુક્તમ્, ન તદભિન્નોપયોગસ્ય સ્મૃતેરિવ વિકલ્પસ્યાપિ દર્શનાત્ પૃથગેવ । અન્યથા નિષ્ફલાં પ્રમાણાન્તરકલ્પનાં કુર્વતઃ સ્મૃતિચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાદિ પ્રમાણમનુષજ્યત ઇતિ પ્રમાણાનામિયત્તા વિશીર્યેતેતિ ।
[26. ધારાવાહિકજ્ઞાનેષુ યોગિતદિતરાપેક્ષયા પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યે ।]
યદૈકસ્મિન્નેવ નીલાદિવસ્તુનિ ધારાવાહીનીન્દ્રિયજ્ઞાનાન્યુત્પદ્યન્તે તદા પૂર્વેણાભિન્નયોગક્ષેમત્વાદ્ ઉત્તરેષામિન્દ્રિયજ્ઞાનાનામપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ । ન ચૈવમ્, અતો ઽનેકાન્ત ઇતિ પ્રમાણસંપ્લવવાદી દર્શયન્નાહ- "પૂર્વપ્રત્યક્ષક્ષણેન" ઇત્યાદિ । એતત્ પરિહરતિ- "ન", ઉત્તરેષાં પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ । કુતઃ? । "નાનાયોગક્ષેમત્વાત્" । તથા હિ- પ્રતિક્ષણં વિષયપરિચ્છેદલક્ષણો યોગઃ, તદર્થક્રિયાનુષ્ઠાનલક્ષણશ્ચ ક્ષેમઃ પરિપાલનરૂપો ભિદ્યતે । તતો વિપક્ષે વૃત્ત્યભાવાત્ ન હેતુરનૈકાન્તિકઃ । કદા નાનાયોગક્ષેમત્વમ્? । "ક્ષણવિશેષસાધ્યાર્થવાઞ્છાયામ્" । યદા ક્ષણવિશેષસાધ્યે ઽર્થે હિતાહિતલક્ષણે વાઞ્છા પ્રાપ્તિપરિહારેચ્છા યોગિનાં પરોપકારમુદ્દિશ્ય ભવતિ કસ્યચિત્ કથઞ્ચિત્ ક્વચિદુપયોગાત્ તદા । યથા દર્શનમાર્ગે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિર્દ્દમાનામનુશયાનાં વાસનાં નિરોધયતિ, તદ્વિરુદ્ધાશયોત્પાદનાત્ । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં ક્લેશવિવિક્તતાલક્ષણાં નિર્વાણપ્રાપ્તિમુત્પાદયતિ, અનુશયવિરુદ્ધાશયદાર્ઢ્યોત્પાદનાત્ । તત્ એષાં ગ્રાહકાણિ પરચિત્તજ્ઞાનાનિ પૃથગેવ પ્રમાણાનિ । પરહિતાધાનદીક્ષાવતાં ચ સમસ્તવસ્તુવિસ્તરવ્યાપિજ્ઞાનાલોકાવભાસિતાન્તરાત્મનાં ભગવતાં કશ્ચિદેવાર્થક્ષણઃ કસ્યચિદેવ પરાર્થસ્યાનુગ્રાહકો બિઅબન્ધકો વેતિ સર્વભાવાન્ પ્રતિક્ષણં વીક્ષમાણાનામધ્યક્ષચેતસાં તદ્વિષયક્ષણાનાં ભિન્નાર્થક્રિયાસૂપયોગતો નાનાયોગક્ષેમત્વાત્ । તદ્ યદિ પ્રતિક્ષણં ક્ષણવિવેકદર્શિનો ઽધિકૃત્યોચ્યતે તદા ભિન્નોપયોગિતયા પૃથક્ પ્રામાણ્યાત્ નાનેકાન્તઃ । અથ સર્વપદાર્થેષ્વેકત્વાધ્યવસાયિનઃ સાંવ્યવહારિકાન્ પુરુષાનભિપ્રેત્યોચ્યતે તદા સકલમેવ ( હ્બ્ટ્ 38 ) નીલસન્તાનમેકમર્થં સ્થિરરૂપં તત્સાધ્યાં ચાર્થક્રિયામેકાત્મિકામધ્યવસ્યન્તીતિ પ્રામાણ્યમપ્યુત્તરેષામનિષ્ટમેવેતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ? ઇતિ દર્શયન્નાહ- "સાધારણે હિ" ઇતિ । તત્સન્તાનવર્તિનાં સર્વક્ષણાનામેકત્વેનાધ્યવસિતાનાં વ્યવહર્તૃભિર્યત્ સાધારણં પ્રતિક્ષણમન્યાન્યકારણતયા વિભિન્નમપિ પરમાર્થતો વિપર્યાસાદેકતાયાભિનિવિષ્ટં રઞ્જનાદિકં નીલાદિકકાર્ત્યં તત્ર "ન તેષામ્" ઉક્તરેષાં જ્ઞાનક્ષણાનાં "સામર્થ્ય" સ્યાર્થપ્રાપણશક્તે"ર્ભેદઃ" । પૂર્વપ્રત્યક્ષક્ષણવિષય એવ તેભ્યો ઽપિ પ્રવૃત્તેરાદ્યસ્યૈવ તત્ર પ્રામાણ્યમ્ । તથા હિ- અર્થક્રિયાર્થિનાં તત્સાધનપ્રાપણસમર્થે જ્ઞાને પ્રમાણવ્યવહારં કુર્વતામવિક્લવધિયામર્થક્રિયાસાધનભેદાદેવ પ્રામાણ્યભેદવ્યવહારો જ્ઞાનેષુ યુક્તઃ અન્યથા સ્મૃત્યાદેરપિ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ કથમપાક્રિયેત?, આદ્રિયેત વા નિષ્ફલા પ્રમાણવ્યવસ્થા પ્રેક્ષાવતા ઇતિ? ।
કેષામિવ સાધારણે કાર્યે ન સામર્થ્યભેદઃ? ઇત્યાહ- "અપરાપરે" ચ તે "ધૂમા"શ્ચ તૈઃ "પ્રમિતા"શ્ચ તે "સન્નિકૃષ્ટાગ્રય"શ્ચ તેષ્વિવ તદ્વિષયાણમિવ "અનુમાનજ્ઞાનામગ્નિમાત્રસાધ્યે ઽર્થે" સન્ધુક્ષણાદિકે વાઞ્છિતે તદર્થક્રિયાસાધનપ્રાપણવ્યક્તિભેદાભાવાત્ યથા પ્રામાણ્યભેદો ન યુક્તો વિદુષાં તથાત્રાપિ । યદા તુ પઞ્ચતપસ્તપ્તુકામો ભવતિ તદાપરાપરધૂમપ્રમિતસન્નિકૃષ્ટાગ્નિવિષયાણામપ્યનુમાનાનાં સામર્થ્યભેદાત્ પ્રામાણ્યમનિવારિતમેવ ।
[27. વિકલ્પપ્રામાણ્યનિરાસસ્ય ફલિતાર્થઃ ।]
તદેવં ‘યથા નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમિતિ જ્ઞાન્(મ્)ઽ; ઇત્યુદાહરણે નીલવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યં નિરાકૃત્ય પ્રકૃતે યોજયન્નાહ- "એતેન" નીલસ્વલક્ષણદર્શનોત્તરકાલભાવિનો નીલવિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યનિરાકરણેન ।
"તન્નેષ્ટત્વાદ્ વિકલ્પસ્યાર્થરૂપોપકારિણઃ ।"
ઇતિ બ્રૂવતા કુમારિલેન પ્રદેશાદિદર્શનોત્તરકાલભાવિનો ( હ્બ્ટ્ 39 ) ધર્મિવિકલ્પસ્ય, તતા સમ્બન્ધપ્રતિપત્તિકાલે ઽગ્નિસ્વલક્ષણદર્શનસામર્થ્યભાવિનો ઽગ્નિસામાન્યવિષયસ્ય સાધ્યધર્મવિકલ્પસ્ય, ધૂમાલોચનાજ્ઞાનપૃષ્ઠભાવિનો ધૂમસામાન્યવભાસિનો લિઙ્ગવિકલ્પસ્ય, આદિગ્રહણાદ્, ધર્મધર્મિસમ્બન્ધવિકલ્પસ્ય ચ પ્રમાણપૃષ્ઠભાવિનો " ધર્મ્યાદિસ્વરૂપમાત્રવિષયાલોચનાખ્યપ્રત્યક્ષપૂર્વકસ્ય"
"ન ચાવિકલ્પ્યલિઙ્ગસ્ય ધર્મિસમ્બન્ધયોસ્તથા
ગૃહીતિઃ"
ઇત્યાક્ષેપભયાદ્ યદ્ અભ્યુપગતં "પ્રામાણ્યં" તત્ "પ્રત્યુક્તં" પ્રત્યાખ્યાતમ્ । પૂર્વકમેવ સ્વલક્ષણવિષયં દર્શનં યત્ પરેણાલોચનાજ્ઞાનમિતિ વ્યવહૃત તત્ પ્રમાણં ન તુ તદ્વલભાવી વિકલ્પો યથોક્તેન ન્યાયેનેતિ સ્થિતમેતત્- "પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનતો વા પ્રસિદ્ધિઃ" નિશ્ચય ઇતિ ।
તદેવં પ્રત્યક્ષતઃ પક્ષધર્મનિશ્ચયં બ્રુવતા પ્રસઙ્ગેન દર્શનપૃષ્ઠભાવિનો વિકલ્પસ્ય પ્રામાણ્યનિરાકરણાત્
"પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમ્"
ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
[28. અનુમાનપ્રાધાન્યજ્ઞાપનમ્]

યદ્યેવં કસ્મદ્ "અનુમાનવ્યુત્પાદનાર્થમિદમારભ્યતે" ઇત્યુક્તમ્ ન સામાન્યેન ‘સમ્યગ્જ્ઞાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્ઽ; ઇતિ? । સઙ્ખયાદિવિપ્રતિપત્તિરપ્યત્ર તદ્વિષયા નિરસ્તૈવ । પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેરનુમાન[મેવાશ્ર]યઃ । કસ્માદ્? યતઃ પક્ષધર્મ એવ તદંશેન વ્યાપ્ત એવ ચ હેતુઃ કારણં તસ્યાઃ, નાન્ય ઇત્યભિધાનાત્ પરોક્ષાર્થવિષયં સર્વં પ્રમાણમનુમાને ઽન્તર્ભાવિતમિતિ સઙ્ક્ષેપતઃ સઙ્ખયાવિપ્રતિપત્તિઃ સમ્યગ્જ્ઞાનવિષયા નિરસ્તા । તથા, વ્યાપકાંશસ્ય ગમ્યત્વપ્રતીતેઃ તદંશવ્યાપ્તિવચનેન સામાન્યવિષયમનુમાનં ન સ્વલક્ષણવિષયમિત્યાખ્યાતમ્ તસ્યાસાધારણત્વાત્, અસાધારણસ્ય ચ વ્યાપકત્વાયોગાત્, વિકલ્પાવિષયત્વાચ્ચ । "તત્ર તદાદ્યમસાધારણવિષયમ્" ઇત્યાચક્ષાણેન સ્વલક્ષણવિષયમેવ પ્રત્યક્ષમુક્તમ્ । ( હ્બ્ટ્ 40 ) "દર્શનમેવ પ્રમાણમ્" ઇત્યાખ્યાનાત્ પ્રમાણમેવ ફલમિતિ સૂચિતમ્, તસ્યાર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ । તથા, તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગ ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ પરાર્થાનુમાનં કથયિષ્યતે, તસ્ય ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનરૂપત્વાત્ । સઙ્ક્ષેપતશ્ચાનુમાનવ્યુત્પાદનમપ્યભિમતમ્ । તચ્ચ સર્વત્રાસ્યેવેતિ કસ્માત્ "અનુમાનવ્યુત્પાદનાર્થમ્" ઇત્યુક્તમ્? ।
સત્યમ્, પ્રાધાન્યાત્ તુ તદ્ગ્રહણમ્ । તતા હિ- પ્રધાનપુરુષાર્થોપયોગિનસ્તત્ત્વસ્ય ચતુરાર્યસત્યલક્ષણસ્યાનુમાનત એવ નિશ્ચયાત્ તસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । તથા પ્રત્યક્ષે ઽપિ વિષયે વિવાદસમ્ભવે, નાનુમાનાદન્યન્નિર્ણયનિબન્ધનમ્ ઇત્યતો ઽપ્યસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । પ્રવર્તકત્વાચ્ચ પ્રાધાન્યમસ્ય । તથા હિ- યદનુભૂતફલં સુખદુઃખસાધનમ્, અનુભૂયમાનફલં વા દૃશ્યમાનં તત્પ્રવૃત્તિવિષયો નિસ્પન્નત્વાત્ ફલસ્ય । તસ્માદ્ યદનાગતફલં સુખદુઃખસાધનં પ્રત્યક્ષમપિ તત્રાપ્યનુમાનમેવ પ્રવર્તકમ્ । ન હિ તસ્યાનાગતે સુખદુઃખે પ્રતિ યોગ્યતાં પ્રત્યક્ષં નિર્દ્ધારયતિ, ફલસ્ય પરોક્ષત્વાત્ । તદુક્તમ્- " ન હ્યપ્રત્યક્ષે કાર્યે કારણભાવગતિઃ" ઇતિ ।
તસ્માત્ પૂર્વાનુભૂતસુખદુઃખસાધનસાધર્મ્યાત્ પ્રત્યક્ષવિષયસ્યાપિ વસ્તુનો ઽનાગતફલયોગ્યતાનિશ્ચયઃ ન પ્રત્યક્ષતઃ । તથા ચાહ- "તદ્યથાદૃષ્ટસાધર્મ્યાત્ તથાપ્રસાધિતં નાનુમેયતામતિપતતિ" ઇતિ । કથં તર્હિ દ્વયોરપિ પ્રવર્તકત્વમ્? "ન હ્યાભ્યામર્થં પરિચ્છિદ્ય પ્રવર્તમાનો ઽર્થક્રિયાયાં વિસંવાદ્યતે" ઇત્યુક્તમ્ । સુખદુઃખસાધનસ્ય જલાનલાદેઃ સ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ પ્રસિદ્ધેઃ, ફલમનાગતં પ્રતિ યોગ્યતાયા અનુમાનત ઇત્યુભયોરપિ પ્રવર્તકત્વમ્ । સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વં ચ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોરક્તમ્ ન ત્વનાગતફલં પ્રતિ યોગ્યતાયાઃ પ્રત્યક્ષતો ઽનિશ્ચયાત્ । ન હ્યર્વાગ્દર્શિનાં ભાવિફલયોગ્યતાયાસ્તતો નિશ્ચયઃ, તતઃ પ્રાધાન્યાદનુમાનગ્રહણમિત્યલમતિવિસ્તરેણેતિ ।
[29. સ્વભાવહેતાવન્વયનિશ્ચયઃ સ્વપ્રમાણાયત્તઃ ।]
તત્ર સ્વભાવકાર્યાનુપલમ્ભાનાં પક્ષધર્મનિશ્ચયસ્તુલ્યોપાયસાધ્યતયાભેદેનૈવોક્તઃ અન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયસ્ય તુ ભિન્નોપાયસાધ્યતયા ભેદેનૈવ નિર્દ્દેશઃ કાર્ય ઇતિ સ્વભાવહેતૌ તાવદન્વયનિશ્ચયં સ્વપ્રમાણનિબન્ધનં દર્શયન્નાહ- "અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ" ન કેવલં પક્ષધર્મનિશ્ચય ઉક્તઃ કિન્ત્વન્વયનિશ્ચયો ઽપિ "સ્વભાવહેતૌ" ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । "સાધનધર્મ" સ્ય યદ્ "ભાવમાત્રં" સત્તામાત્રં મુગ્દરાદિનિમિત્તન્તરાનપેક્ષં તસ્ય "અનુબન્ધો" અનુગમનં વ્યાપ્તિઃ તસ્ય "સિદ્ધિઃ" યા સ સ્વભાવહેતાવન્વયનિશ્ચયઃ । કસ્ય સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધસિદ્ધિઃ? । "સાધ્યધર્મસ્ય" સાધ્યશ્ચાસૌ અસિદ્ધત્વાત્ ધર્મધર્મિસમુદયૈકદેશત્વાત્ ધર્મશ્ચેતિ તથોક્તઃ । યત્ર યત્ર સાધનધર્મસ્ય ભાવઃ તત્ર તત્ર સાધ્યધર્મસ્યાપિ નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષો ભવ ઇત્યેતસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ સ્વભાવહેતાવન્વયનિશ્ચયઃ । કથં પુનઃ સાધ્યધર્મઃ સાધનધર્મભાવમાત્રમનુબધ્નાતિ ।? "તદ્ભાવતયા" સ સાધનધર્મો ભાવઃ- સ્વભાવો યસ્ય તસ્ય ભાવતયા તદ્ભાવતયા । યો હિ સાધનધર્મઃ સાધ્યધર્મસ્ય સ્વભાવઃ સ કથં તં નાનુબધ્નીયાત્, નીરૂપત્વપ્રસઙ્ગાત્? ।
[30. સ્વભાવહેતાવૈક્યેપિ સાધ્યસાધનભાવવ્યવસ્થા ।]
નનુ તત્સ્વભાવત્વે ભેદાભાવાત્ કથં સાધ્યસાધનભાવઃ? ઇત્યાહ- "વસ્તુતઃ" પરમાર્થતઃ । સાધ્યસાધનસંકલ્પકાલે તુ પરમ્પરયા તત્તદ્વયાવૃત્તપદાર્થનિબન્ધનાયાં કલ્પનાબુદ્ધૌ ભેદેન પ્રતિભાસનાત્ સાધ્યસાધનભાવો ન વિહન્યતે । ન હ્યસૌ પારમાર્થિકં સાધ્યસાધનધર્મયોર્દ્ધર્મિણશ્ચ કૃતકત્વાદૌ ભેદમવલમ્બતે, સમ્બન્ધાભાવેન સાધ્યસાધનભાવાયોગાત્ ।
એકાર્થસમવાયઃ કૃતકત્વાનિત્યત્વાદેઃ સમ્બન્ધઃ ઇતિ ચેત્; ન, તસ્યાપિ તતો ઽર્થાન્તરત્વે ‘અયમનયોરસ્મિન્નર્થે સમવાયઃઽ; ઇતિ ( હ્બ્ટ્ 42 ) સમ્બન્ધાભાવસ્ય તદવસ્થત્વાત્, સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાયાં ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । સમવાયાદ્ વૃત્તિકલ્પનાયાં ચ કૃતકત્વાદયો નિત્યાભિમતેષ્વપ્યાત્માદિષુ વર્તેરન્ । ય એવ હિ કૃતકત્વાદેઃ શબ્દે સમવાયો યબ્દલાત્ તત્રૈવ તદ્ વર્તતે સ એવ નિત્યાભિમતેષ્વપિ, તસ્યૈકત્વેનોપગતત્વાત્ ઇત્યાત્માદૌ વૃત્તિઃ કૃતકત્વાદેઃ કેન નિવાર્યેત? । અથ ‘ય એવાભૂત્વા ભવનધર્મા ભૂત્વા ચાભવનધર્માસ્થિરરૂપો ભાવઃ તત્રૈવ કૃતકત્વાદયો ધર્મા વર્તન્તે ઽ; ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । સૈવ તર્હ્યભૂત્વા ભવનસ્વભાવતા ભૂતસ્ય ચાસ્થિરસ્વભાવતા તદ્વિપરીતરૂપસમારોપવ્યવચ્છેદવિષયાયાઃ કલ્પનાબુદ્ધેર્નિબન્ધનં કિં નેષ્યતે? । તયૈવ પરમાર્થાભેદવતોર્દ્ધર્મયોઃ સાધ્યધર્મિણિ વૃત્તેઃ કિમન્તરાલગડુના કૃતકત્વાદિના વ્યતિરેકવતા ઉપગતેન? । તથા હિ- ન સત્તામાત્રેણ કૃતકત્વાદયો ધર્માઃ સાધ્યધર્મપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્, તેષાં સદા સન્નિહિતત્વેનાનવરતં તદ્ધર્મપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્, કિન્તુ વિકલ્પપ્રતિભાસિન એવ । સ ચ વિકલ્પઃ સ્વપ્રતિભાસિનમેવકારં બહીરૂપતયાધ્યવસિતમનુસરન્ કૃતકાનિત્યાદિરૂપતાં વસ્તુનઃ પ્રતિપદ્યતે, પરમાર્થતો ઽસંસ્પર્શે ઽપિ તદ્રૂપસ્ય, પરમ્પરયા તદુપાદાનત્વાત્ । વ્યતિરિક્તાસ્તુ ધર્માસ્તુદુત્પત્તિનિમિત્તમાત્રતયા પરિકલ્પ્યન્તે, તદ્ વરં યદેવ તત્કલ્પનાન્નિબન્ધનં તદેવ તથાવિધવિકલ્પપ્રસવનિમિત્તમસ્તુ, તસ્યાવશ્યમભ્યુપગમનીયત્વાત્, તદભ્યુપગમે ચ ચરિતાર્થા વ્યતિરેકવન્તો ધર્મા ઇત્યલં તત્કલ્પનયા । અવશ્યં ચ વ્યતિરિક્તાનિત્યતાદ્વારેણાપિ વસ્તુન એવાનવસ્થાયિનમાત્માનં પ્રતિપદ્યતે, તદનુરૂપાર્થકૃ(ક્રિ)યાર્થિતયા પ્રવૃત્તેઃ, અન્યથા વ્યતિરિક્તાનિત્યતયા નિત્યત્વાત્ તદવગમાર્થિત્વેનાયમનિત્યસાધ્યાર્થક્રિયાર્થી નિત્યં શબ્દાદિકમાશઙ્કમાનઃ કિમનિત્યતાવિચારં પ્રતિ આહીતાસ્થઃ? । ( હ્બ્ટ્ 43 ) વ્યતિરિક્તાયાં ચાનિત્યતાયામવગતાયાં તત્રૈવ પ્રવર્તતામ્, કિમિતિ નિત્યે શબ્દાત્મનિ? । તદ્વા(દ્દ્વા)રેણ પ્રતિપત્તેઃ ઇતિ ચેત્; તત્ કિમનેન વ્યવધિના? । વરમવ્યવહિતસ્યૈવ પ્રતિપત્તિરસ્તુ, તેનૈવાર્થિત્વાદિતિ । તદેતદતિપ્રચર્ચ્ચ્યમાનમતિગહનં સમ્પદ્યત ઇત્યાસ્તાં તાવત્ ।

યે ઽપિ જૈમિનીયા મન્યન્તે- ‘યેષામત્યન્તવ્યતિરેકવન્તો ધર્માઃ તેષામેવાયં નૈયાયિકાદીનાં દોષઃ, અસ્માકં તુ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદવતાં ધર્માણાં તત્સ્વભાવતયા નૈષ દોષઃઽ; ઇતિ; તેષામપિ વસ્તુતઃ સાધનધર્મરૂપતોપગમે સાધ્યધર્મસ્ય, કથઞ્ચિદ્ ભેદાભ્યુપગમે ન કિઞ્ચિત્ ફલમુત્પશ્યામઃ, સાધ્યસાધનભાવસ્ય કલ્પિતભેદદ્વારેણાપ્યુપપત્તેઃ । ન ચૈકાત્મ્યે કથઞ્ચિદપિ ભેદો યુક્તઃ, એકસ્માત્ સ્વભાવાદભેદાત્ । તતો ઽપિ તયોઃ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદૌ સ્ત એવેતિ ચેત્; ન, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । તથા હિ- ધર્મયોસ્તદેકસ્વભાવાદપિ ભેદવતોસ્તેન સ્વભાવેન કથઞ્ચિદભેદનિમિત્તમભિન્નો ઽપરઃ સ્વભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ, તથા તેનાપ્યપરઃ ઇત્યનન્તૈવ ભિન્નાભિન્નસ્વભાવપરમ્પરા સ્યાત્ । ન ચ કલ્પનાબુદ્ધાવનન્તોભયરૂપસ્વભાવપરમ્પરા પ્રતિભાસત ઇતિ કિમિતિ તત્કલ્પનયાત્માનં વિપ્રલભન્તે ભવન્તઃ? । કથઞ્ચિત્ ચ ભેદોપગમાત્ કથં ભેદપક્ષભાવિનાં દોષાણામનવસરઃ? । યં ચાત્માનં પુરોધાય ‘ઇમૌ ધર્મૌ, અયં ધર્મીઽ; ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે યદિ તેન ભેદસ્તદા ભેદ એવેતિ કુતો ઽનેકાન્તવાદઃ? । અથાભેદઃ; તદા ‘અયં સાધનધર્મઃ, અયં સાધ્યધર્મઃ, ધર્મી ચાયમ્ઽ; ઇતિ કથં પારમાર્થિકં તૃ(ત્રિ)તયં સિધ્યેત્? । તસ્માત્ તત્તત્પરરૂપવ્યાવૃત્તિસમાશ્રયાયાં કલ્પનાબુદ્ધૌ ભેદવતામિવ ધર્મધર્મિણાં પ્રતિભાસનાત્ સાધ્યસાધનભાવઃ । તન્માત્રાનુબન્ધસ્તુ વસ્તુતઃ તત્તત્સ્વભાવતયૈવ યુક્તઃ ઇતિ મન્યમાનેન "વસ્તુતસ્તદ્ભાવતયા" ઇત્યુક્તમ્ ।
[31. બાધકપ્રમાણાદેવ સ્વભાવહેતૌ સાધ્યસાધનતાદાત્મ્યમ્ ।]
કા પુનરસૌ વસ્તુતસ્તદ્ભાવતા યયા હેતુભૂતયા સાધ્યધર્મસ્ય સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધઃ સિધ્યતિ? ઇત્યાહ- "સા" વસ્તુતસ્તદ્ભાવતા "સાધ્ય"સ્ય "વિપર્યયો" વિપક્ષઃ તત્ર, "હેતોઃ" યદ્ "બાધકં પ્રમાણં" તદ્વિપરીતધર્મપ્રત્યવસ્થાપકમ્, યેન બાધ્યમાનો હેતુસ્તત્ર ન પ્રવર્તતે, વિરુદ્ધયોરેકત્ર સહભાવાસમ્ભવાત્, તસ્ય યા "વૃત્તિ" પ્રવૃત્તિઃ "બાધકપ્રમાણવૃત્તિઃ" તત્સાધ્યત્વાચ્ચ વસ્તુતસ્તદ્ભાવતાયાઃ સા બાધકપ્રમાણવૃત્તિરુક્તા । તસ્યાં હિ સત્યાં વિપક્ષાત્ નિવૃત્તો હેતુઃ સાધ્યધર્મવત્યેવ ધર્મિણિ વર્તતે ઇતિ સાધ્યધર્મસ્યાનર્થાન્તરસ્ય સાધનધર્મસ્વભાવતા સિધ્યતિ । "તયા ચ" વસ્તુતસ્તદ્ભાવતયા સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધઃ સાધ્યધર્મસ્ય સિધ્યતીતિ "અન્વયનિશ્ચયઃ" ‘યત્ર યત્ર સાધનધર્મસ્તત્ર તત્ર સાધ્યધર્મઃઽ; ઇત્યેવંરૂપો જાયતે ।
અત્રોદાહરણં "યથા- યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમેવ ।" અવધારણેન વ્યાપ્તિમાહ । સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધસ્ય ચૈતદ્રૂપમાખ્યાતં, નિમિત્તાન્તરમન્તરેણ સત્ ઇત્યેવ કૃત્વા ક્ષણિકમિત્યુપદર્શનાત્ । સ ચ વસ્તુતસ્તદ્ભાવતયા સિધ્યતીતિ તત્સિદ્ધ્યુપાયં બાધકપ્રમાણવૃત્તિં દર્શયતિ- "અક્ષણિકત્વે" ક્ષણિકવિપર્યયે સતિ "અર્થ ક્રિયાવિરોધાત્" અર્થસ્ય- કાર્યસ્ય ક્રિયા- નિષ્પત્તિસ્તસ્યા વિરોધાત્ "તલ્લક્ષણં" સાર્થક્રિયા લક્ષણં યસ્ય "વસ્તુત્વસ્ય" અર્થક્રિયાસામર્થ્યાત્મન, તત્તથોક્તમ્ । અર્થક્રિયયા હિ તત્સામર્થ્યરૂપં વસ્તુત્વં લક્ષ્યતે । "તદ્" એવંવિધં વસ્તુત્વં "હીયતે" નિવર્તતે, તદ્વિપર્યયરૂપસ્યાસત્ત્વસ્યાકર્ષણાત્ । એતચ્ચ બાધકં પ્રમાણં વ્યાપકાનુપલબ્ધિરૂપમુત્તરત્રાવસરપ્રાપ્તં સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ । તદનયા બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા સાધ્યધર્મસ્ય વસ્તુતઃ સાધનધર્મસ્વભાવતા સિધ્યતિ । તયા ચ વસ્તુતસ્તદ્ભાવતયા સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધ ઇતિ ।
[32. કાર્યહેતાવન્વયનિશ્ચયનિરૂપણમ્ ।]
એવં સ્વભાવહેતૌ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તાદાત્મ્યસિદ્ધિતો ઽન્વયનિશ્ચયં પ્રતિપાદ્ય કોર્યહેતૌ પ્રતિપાદપન્નાહ- "કાર્યહેતૌ" અન્વયનિશ્ચયઃ ઇતિ પ્રકૃતમ્ । કઃ પુનરસૌ કાર્યકારણયોર્ભાવઃ? । "કાર્યત્વં" "કારણત્વં" ચ । તસ્ય યા "સિદ્ધિઃ" પ્રતીતિઃ સા કાર્યહેતાવન્વયનિશ્ચયઃ । યથા ચ કાર્યકાંરણભાવસિદ્ધિર્ભવતિ તથોપદર્શયન્નાહ- "યથા" ઇત્યાદિ । યથાશબ્દ ઉપદર્શનાર્થઃ । "ઇદં" ધૂમાદિકમ્ "અસ્ય" અગ્નેઃ "ઉપલમ્ભે" સતિ "ઉપલભ્યત" ઇતિ સમ્બન્ધઃ । અનેન કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ પ્રત્યક્ષવ્યાપારમાહ । ન ચ કેવલં પ્રત્યક્ષં કાર્યકારણભાવમસન્દિગ્ધં સાધયતિ, કિન્તુ પ્રાક્પ્રવૃત્તાનુપલમ્ભસહાયમિતિ દર્શયિતુમાહ- "ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમાનુપલબ્ધમ્" ઇતિ । યદિ તદ્ ધૂમાદિકમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સત્સ્વન્યૈ(ન્યે)ષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ દૃશ્યાત્મકં સત્ નોપલબ્ધં ભવતિ અગ્ન્યાદિસામગ્રીસન્નિધાનાત્ પ્રાક્ તાદાત્મ્યાદિસામગ્ર્યામુપલભ્યમાનાયામુપલભ્યમાનં તત્કાર્યં સિધ્યતિ । ન તૂપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યાદનુપજાતોપલબ્ધિયોગ્યરૂપં સત્, તદ્દેશસન્નિહિતમપ્યનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતયાગ્ન્યાદિસામગ્રીસન્નિધાનાત્ પ્રાગનુપલબ્ધમિતિ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ચાનુપલમ્ભે નાગ્ન્યાદિસામગ્રીસન્નિધાનાત્ પ્રાગન્યત આગમનં, તદ્દેશકાલસંન્નિહિતાત્ કતકુટ્યા દેરુત્પત્તિઃ, તદ્દેશે ચાસન્નિધાનમિતિ, ત્રિતયમપાક્રિયતે । એતાવદ્ભિશ્ચ પ્રકારૈરતત્કાર્યતા ભવન્તી ભવેત્ । તતો ઽનુપલમ્ભેનાતત્કાર્યતાશઙ્કાનિરાસાદ્ તદ્ભાવે ભાવગ્રાહિપ્રત્યક્ષનિબન્ધનઃ કાર્યકારણભાવો ઽસન્દિગ્ધઃ સિધ્યતિ ।
ન ચાગ્નીન્ધનાદિભાવે નિયતસન્નિધેરદૃશ્યાત્મનઃ કુતશ્ચિત્ ધૂમસ્ય ભાવઃ સ્યાત્ ઇત્યાશઙ્કનીયમ્ । અગ્નીન્ધનાદિભેદાનુવિધાનાદ્ ધૂમસ્ય । ચન્દનાગુરુકર્પૂરકેશોર્ણાદીન્ધનભેદે તદનુરૂપભેદસ્યાસ્ય દર્શનાદલ્પમહદિન્ધનવિકારકારિણશ્ચાગ્નેસ્તદનુરૂપસ્ય । ન ચાગ્નીન્ધનાદિસન્નિધાવદૃશ્યાત્મનો નિયતસન્નિધાનતા યુક્તા, ( હ્બ્ટ્ 46 ) પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । પ્રતિબન્ધે વા તત્કાર્યતા તત્કારણતા વા સ્યાત્ । તત્કાર્યત્વે, નાગ્નીન્ધનસમ્પર્કાનન્તરં ધૂમજન્મ સ્યાત્, તદ્ભાવાભાવાનુવિધાનાદેવ ચાસ્યાપિ તત્કાર્યત્વમ્ । તચ્ચ ધૂમે ઽપિ સમાનમ્ । નાપીન્ધનાદિકારણત્વમ્ અદૃશ્યાત્મનઃ, ઇન્ધનાદેઃ સ્વહેતોરેવ વૃક્ષાદેર્ભાવદર્શનાત્ । તત્રાપિ તથાભાવકલ્પનાયાં તદેવોત્તરં વાચ્યમ્ । પુનશ્ચોદ્યે સ એવ પરિહારો ઽનવસ્થા ચ । એતેનૈકસામગ્ર્યધીનતાપિ પ્રત્યુક્તા । તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદેવ ચ ધૂમસ્ય તત્ કારણં કલ્પેત । તચ્ચાગ્ન્યાદાવપિ તુલ્યમ્ । તદપિ તત્ર કારણમસ્તુ ઇતિ ચેત્; ન, અગ્નયાદિભાવે ઽવશ્યમ્ભાવિનો ઽન્યસ્યાપિ કારણત્વકલ્પનાયાં નિમિત્તાભાવાત્, કાર્યવ્યતિરેકનિબન્ધનત્વાત્ કારણભાવકલ્પનાયાઃ । યથા અગ્નીન્ધના દેરેવાન્યતરાભાવે અભવતઃ । ભવતુ વાન્યસ્યાપિ તદ્ભાવે નિયતસન્નિધેઃ કારણતા । ન તુ તાવતાગ્ન્યાદેઃ કારણત્વહાનિઃ, યતો ધૂમદર્શનાત્ તન્નિશ્ચયેન પ્રવૃત્તૌ તદ્વિસંવાદઃ સ્યાત્ । નહિ સર્વસત્ત્વકર્માધિપત્યજનિતત્વે ઽપિ જગદ્વૈચિત્ર્યસ્ય દૃષ્ટકારણહાનિતસ્તત્કાર્યદર્શનાદ્ વા પ્રવૃત્તાનાં અતત્પ્રાપ્તિરિત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।

કિંરૂપઃ પુનરસૌ કાર્યકારણભાવો ઽનુપલમ્ભસહાયપ્રત્યક્ષનિબન્ધન ઇત્યાહ- "તદ્ભાવે ભાવઃ તદભાવે ઽભાવશ્ચ" ઇતિ । ય એવ હિ કારણાભિમતસ્ય ભાવે ભાવ એવ । કાર્યત્વેનાભિમતસ્ય ભાવઃ । "તદભાવે" કારણત્વાભિમતસ્યાભાવે "અભાવ એવ" કાર્યત્વેનાભિમતસ્યાભાવશ્ચ । સ એવ કાર્યકારણાભાવો નાન્યઃ ।
સ હિ તાભ્યામન્યો ભવન્ સ્વભાવતો ઽપ્રતિપન્નકાર્યકારણરૂપયોર્વા ભવેદ્, યદ્વા સ્વભાવેનૈવ કાર્યકારણાત્મનોઃ । યદ્યાદ્યઃ પક્ષઃ તદા સર્વત્રૈવાકાર્યક(કા)રણભૂતે ઽપિ વસ્તુનિ ભવેત્ તન્નિયમકારણાભાવાત્ । તતઃ સર્વં સર્વસ્ય કાર્યં સ્યાત્ । ( હ્બ્ટ્ 47 ) સ્વભાવેન ચાતદ્રૂપસ્યાન્યયોગે ઽપિ ન તદ્રૂપતા । નહિ ભાવાઃ પ્રતિનિયતરૂપત્યાગેનાન્યયોગે ઽપિ રૂપાન્તરમાભજન્તે, યતો નાન્યયોગસ્તેષાં પૂર્વરૂપં નાશયતિ વિનાશહેત્વયોગાદ્ વક્ષ્યમાણકાત્ । નાપ્યપૂર્વમુત્પાદયતિ તસ્ય તતો ઽર્થાન્તરત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નહિ તેષુ નિષ્પન્નેષ્વનિષ્પન્નો ભિન્નહેતુકો વા તત્સ્વભાવો યુક્તઃ । અયં હિ ભેદો ભેદહેતુર્વા વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણ ભેદશ્ચ તતશ્ચેત્ ન ભેદઃ, અન્યનિમિત્તાભાવાત્ એકં દ્રવ્યં વિશ્વં સ્યાત્ ઇત્યાદિ પ્રસજ્યેત । પ્રતિભાસભેદો ઽપિ હિ ઇતરેતરાભાવરૂપતયા વિરુદ્ધધર્માધ્યાસતાં નાતિક્રામતિ । તતશ્ચ પૂર્વકે વસ્તુની તદવસ્થે એવેતિ ન તયોરન્યયોગે ઽપિ કાર્યકારણરૂપતાપત્તિઃ ।
અથ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ, તદા સ્વભાવત એવ તયોઃ કાર્યકારણરૂપત્વાદન્યસ્તદ્ભાવઃ કથં ન વૈયર્થ્યમનુભવેત્? । કાર્યકારણવુદ્ધી અપિ તદ્ભાવભાવિત્વમાત્રનિબન્ધને નાર્થાન્તરનિમિત્તે, તસ્યોપપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય કાર્યકારણરૂપવિવેકિના રૂપાન્તરેણાપ્રતિભાસનાત્ । તથાવિધસ્યાપિ ગ્રહણકલ્પનાયામતિપ્રસઙ્ગઃ । અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતાયાં કથં કાર્યકારણભાવબુદ્ધી તન્નિબન્ધને? । નહિ તદ્ અર્થાન્તરં સ્વસત્તામાત્રેણ તબ્દુદ્ધી પ્રવર્તયતિ । સદા સન્નિહિતત્વેનાસ્ય તયોઃ સર્વદોદયપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ વિશેષણમગૃહીતં વિશેષ્યે સ્વવિશિષ્ટપ્રત્યયનિબન્ધનમિત્યયુક્તાસ્યાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતા । ન ચ દૃષ્ટસ્યાપ્યનુપલક્ષણં યુક્તમ્, કાર્યકારણબુદ્ધ્યોસ્તન્નિબન્ધનતોપગમાત્ । ન હિ યન્નિમિતો યો ઽન્યત્રાતબ્દુદ્ધિભાજિ તબ્દ્યવસાયઃ સ તદનુપલક્ષણે યુક્તઃ । દેવદત્તે દણ્ડિવ્યવસાયવદ્ દણ્ડાનુપલક્ષણે । ન ચાર્થાન્તરસ્ય કાર્યકારણાભ્યાં સમ્બન્ધો ઘટતે, સમ્બન્ધાન્તરકલ્પનાયામનવસ્થાપ્રસક્તેઃ । કાર્યકારણભાવાભ્યુપગમે કાર્યકારણાભ્યામસહભાવિતા સદ્ભાવસ્ય । તતશ્ચ કાર્યકારણકાલે તસ્યાસન્નિધાનાત્ કથં કાર્યકારણબુદ્ધિહેતુતા? । ( હ્બ્ટ્ 48 ) નિરુદ્ધયોરધ્યાહૃત્ય તત્પ્રત્યયકલ્પનાયાં ચ કલ્પિતવિષય એવ કાર્યકારણતાધ્યવસાયઃ સ્યાત્ ન વસ્તુવિષયઃ । સ ચ વિશિષ્ટભાવાભાવનિબન્ધનો ઽભ્યુપગત એવેતિ કિમર્થાન્તરકલ્પનયા? । કલ્પિતવિષયત્વે તવ્ધ્યવસાયસ્ય, તસ્યા વૈયર્થ્યાત્ કાર્યકારણયોશ્ચાયૌગપદ્યાત્ । હનિ તાભ્યામસૌ જન્યતે, પ્રત્યેકજન્યશ્ચ કથં કાર્યકારણભાવઃ? । યદા ચ કારણેન જન્યતે તદા કિં સ્વકાર્યસહિતો જન્યતે, અથ કેવલઃ? । કેવલો ઽપિ કિં સ્વકાર્યાત્ પ્રાગ્, અથ પશ્ચાત્? । યદિ સ્વકાર્યસહિતસ્તુદુભયોરન્યત એવ ભાવાત્ પરસ્પરમસમ્બન્ધ ઇતિ કાર્યસમ્બન્ધિતાસ્ય હીયેત । અથ કેવલઃ સ્વકાર્યાત્ પ્રાક્; તદા ક્ષણિકતયા કારણસ્ય તમેવ જનયિત્વા ધ્વંસાત્ કથં સ્વકાર્યક્રીયા? । તસ્યાં ચાસત્યાં કથં તદપેક્ષમસ્ય કારણત્વમ્? । તસ્મિંશ્ચાસતિ કથમકારણેન કાર્યકારણસમ્બન્ધો જન્યતે? । અથ સ્વકાર્યં કૃત્વા પશ્ચાજ્જન્યેત તદાપિ સ્વકાર્યકાલે એવ વિનષ્ટત્વાદ્ અસતસ્તદુત્તરકાલભાવિકાર્યકારણભાવજનનં કુતઃ? । તદ્ભાવશ્ચ સમ્બન્ધ ઉચ્યતે ।
....................................................................................................................................................................................... જન્યતાયાં વા યદિ સમગ્રાઃ સ્વરૂપત એવ તાં જનયન્તિ કાર્યે ક એષાં શક્તિવ્યાઘાતઃ? યતો ઽન્યત્ર કલ્પ્યતે । તત્રાપ્યપરસામગ્રીયોગાપેક્ષાયાં ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ । તતઃ સમગ્રા એવ જનકાઃ ।
તેષાં ચ કારણત્વમેકૈકાપાયે કાર્યવ્યતિરેકતઃ સમુન્નીયત ઇત્યાહ- "સત્સ્વપ્યન્યેષુ" તત્સામગ્ર્યન્તર્ગતેષુ "હેતુષુ" જનકેષુ ( હ્બ્ટ્ 49 ) પ્રત્યેકં તેષાં વ્યઞ્જનકત્વાદ્ "અસ્યાભાવે" જનકત્વેન નિર્દ્ધાર્યમાણતયા વિવક્ષિતસ્યાભાવે "ન ભવતિ" ઇત્યનેનાનુપલમ્ભસ્ય વિષય ઉક્તઃ । પ્રત્યક્ષવૃત્તિસ્તુ પૂર્વોક્તૈવાનુપલમ્ભરહિતા તદ્ભાવે ભાવગ્રાહિણી સંબન્ધ્યતે ।
તથા ચાયમપિ તદ્ભાવે ભાવઃ તદભાવે ઽભાવશ્ચ કાર્યકારણભાવઃ કિંસાધનઃ? ઇત્યાહ- "પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ" પ્રત્યક્ષપૂર્વકો ઽનુપલમ્ભઃ તવ્દિવિક્રાન્યપદાર્થગ્રાહિપ્રત્યક્ષાત્મકઃ સાધનમસ્યેતિ "પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ કાર્યકારણભાવઃ" । યસ્ત્વનુપલમ્ભસાપેક્ષેણ પ્રત્યક્ષેણ સાધ્યત ઇતિ પ્રાગુક્તઃ સો ઽનુપલમ્ભપૂર્વકં પ્રત્યક્ષં સાધનમસ્યેતિ અનુપલમ્ભપ્રત્યક્ષસાધન ઇતિ વક્તવ્યઃ । "તસ્ય" કાર્યકારણભાવસ્યાન્વયવ્યતિરેકાત્મનઃ "સિદ્ધિઃ" નિશ્ચયો "યથોક્તાભ્યાં" પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યહેતાવન્વયનિશ્ચય ઇતિ સમ્બન્ધતે ।
નનુ ચાન્વયનિશ્ચયો નામ કાર્યહેતોઃ સર્વત્ર કાર્યસ્ય ભવતઃ સ્વકારણસત્તયાનુગમનમિત્યેવમવસાયઃ તત્ કથં કાર્યકારણભાવસિદ્ધિરેવાસાવુચ્યતે? ઇત્યાશઙ્ક્ય કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિબન્ધનત્વાદન્વયનિશ્ચયસ્ય કારણે કાર્યોપચારાદનન્યોપાયસાધ્યતાં દર્શયિતુમ્, દર્શનમાત્રનિબન્ધનં યે તમિચ્છન્તિ તન્મતનિષેધાર્થમસાવેવમુક્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ- "કાર્યકારણભાવ એવ હિ" કાર્યકારણભાવે સત્યેવ ‘હિઃઽ; યસ્માત્ "અર્થાન્તરસ્ય" સાધ્યાદ્ વ્યતિરિક્તસ્ય, યસ્ત્વવ્યતિરિક્તઃ તસ્ય વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તાદાત્મ્યનિશ્ચયાદેવાન્વયનિશ્ચય ઇતિ પૂર્વમુક્તમેવેત્યર્થાન્તરગ્રહણમ્ । તસ્યાર્થાન્તરસ્ય "એવં સ્યાત્" । કથમ્? । ‘યત્ર નામ ક્વચિદ્ ધૂમઃ તત્રાવશ્યમગ્નિઃઽ; ઇતિ નિયમેન ‘અગ્નેઃ તત્ર ભાવઃઽ; ઇત્યેવંરૂપો ઽન્વયનિશ્ચયઃ । યસ્ત્વકાર્યકારણભાવે ઽપિ રસસ્યાર્થાન્તરસ્ય રૂપેણાન્વયનિશ્ચયઃ સ એકસામગ્ર્યધીનતયા તસ્ય સ્વકારણાવ્યભિચારદ્વારક એવેત્યદોષઃ ।
અથ યદિ નામ કાર્યમગ્નેર્ધૂમસ્તથાપિ કિમિતિ યત્રાસૌ તત્રાવશ્યમગ્નિર્ભવતિ યતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિબન્ધનો ઽન્વયનિશ્ચય ઉચ્યત ઇત્યાહ- "અગ્નેઃ ભાવે એવ" સત્તાયામેવ ‘હિઃઽ; યસ્માત્ "ભાવઃ" સત્તા ધૂમસ્ય "કાર્યત્વમિતિ" । તસ્માત્ કાર્યકારણભાવે સત્યેવ યથોક્તો ઽન્વયનિશ્ચય ઇતિ । યદિ હિ યત્ર ધૂમસ્તત્રાવશ્યમગ્નિર્ન સ્યાત્ તદાગ્નિમન્તરેણાપ્યસ્ય ભાવાદ્ અગ્નિભાવ એવ ભાવલક્ષણં કાર્યત્વં હીયેત ।
[33. અનુપલબ્ધાવન્વયનિશ્ચયોપાયકથનમ્ ।]

ઇદાનીમનુપલબ્ધાવન્વયનિશ્ચયમાહ- "અનુપલબ્ધાવપિ" ન કેવલં સ્વભાવકાર્યહેતો(ત્વો)રન્વયનિશ્ચય ઉક્તઃ કિન્ત્વનુપલબ્ધાવપ્યન્વયનિશ્ચય ઉચ્યતે । કિંરૂપો ઽસૌ? ઇત્યાહ- "અસદ્વ્યવહારસ્ય" સાધ્યધર્મસ્ય યોગ્યતાયાશ્ચ સાધ્યત્વાત્ તદ્યોગ્યતાસવ્દ્યવહારો ઽભિપ્રેતઃ, તસ્ય, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય યા "અનુપલબ્ધિઃ" તદન્યોપલબ્ધિરૂપા ત"ન્માત્રે" નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષણી, યા "વૃત્તિઃ" પ્રવૃત્તિરસવ્દ્યવહારસ્ય તસ્યાઃ "સાધનં" સિદ્ધિઃ અનુપલબ્ધવન્વયનિશ્ચયઃ । કુતઃ પુનરસવ્દ્યવહારસ્ય તન્માત્રે વૃત્તિર્ભવતિ? ઇત્યાહ- "નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનાત્" ઇતિ । યદા હ્યસવ્દ્યવહારસ્ય યથોક્તાનુપલદ્ભિવ્યતિરિક્તં બુદ્ધિવ્યપદેશાર્થક્રિયાવિરહાદિકં નિમિત્તં ન ભવતીતિ સાધ્યતે તદા યથોક્તાનુપલબ્ધિમાત્રે ઽસ્ય વૃત્તિઃ સિદ્ધા ભવતિ । તથા(તયા) ચાનુપલબ્ધાવન્વયનિશ્ચયઃ । અન્યથા હિ નિમિત્તાન્તરાપેક્ષાશઙ્કાયાં સત્યામપિ યથોક્તાનુપલબ્ધૌ નાવશ્યમસવ્દ્યવહારસ્ય ભાવ ઇતિ કુતો ઽન્વયનિશ્ચયઃ સ્યાત્? । નિમિત્તાન્તરાભાવસ્તુ વિસ્તરતો વાદન્યાય ઉક્ત ઇતિ તત એવાવધાર્યઃ ।
અથવા સવ્દ્યવહારસ્ય યન્નિમિત્તમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત્ત્વમ્ તદ્ અસવ્દ્યવહારનિમિત્તાદન્યત્વાત્ નિમિત્તાન્તરં તત્રાનુપલબ્ધેરભાવ ઉપદર્શ્યતે યેન પ્રમાણેન તદેવમુક્તમ્, તેન, સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અસમ્ભવનિશ્ચયાદ્ અનુપલબ્ધાવન્વયનિશ્ચયઃ । તચ્ચ તવ્દ્યતિરેકચિન્તાયાં દર્શયિષ્યામઃ ।
તદેવં ત્રયાણામપિ હેતૂનાં યથાસ્વં પ્રમાણેનાન્વયનિશ્ચય ઉક્તઃ । સ્વભાવહેતૌ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તાદાત્મ્યસિદ્ધિનિબન્ધનત્વાત્, કાર્યહેતૌ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણભાવસિદ્ધિનિમિત્તત્વાત્, અનુપલબ્ધૌ નિમિત્તાન્તરાભાવપ્રસાધકપ્રમાણસ્તદભવસિદ્ધિહેતુત્વાચ્ચેતિ ।
[34. કાર્યસ્વભાવયોર્વ્યતિરેકનિશ્ચયોપાયકથનમ્ ।]
સમ્પ્રતિ ત્રયાણામપિ હેતૂનાં સ્વસ્વપ્રમાનનિબન્ધનં વ્યતિરેકનિશ્ચયં પ્રતિપાદયિતુકામ આહ- "વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ" ન કેવલમન્વયનિશ્ચયો યથાસ્વં પ્રમાણનિબન્ધનસ્તયોરુક્તઃ અપિ તુ "વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ કાર્યસ્વભાવહેત્વો" ર્યથાસ્વં પ્રમાણનિમિત્ત ઉચ્યતે ।
કઃ પુનરસૌ? "સાધ્યાભાવે ઽભાવસિદ્ધિઃ" । યાવતદાત્મક[તદાત્મકૌ હેતૂ કારણવ્યાપકરૂપસાધ્યસ્ય સાધકૌ] સાધ્યાભાવે ચાભાવસિદ્ધિસ્તયોઃ । કેન પ્રમાણેન? । "કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિભ્યાં" । કાર્યહેતૌ કારણાનુપલબ્ધ્યા સાધ્યાભાવે ઽભાવનિશ્ચયઃ । સ્વભાવહેતૌ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા । કદા પુનસ્તે અનુપલબ્ધી સાધિકે તસ્ય ભવતઃ? । "કાર્યકારણવ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ" પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ સત્યાં કારણાનુપલબ્ધિઃ કાર્યહેતૌ સાધ્યાભાવે ઽભાવસ્ય સાધિકા, વિપર્યયે ચ બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા તદ્ભાવતાસિદ્ધિતઃ । વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સત્યાં વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવહેતૌ સાધ્યાભાવે ઽભાવસ્ય સાધિકેતિ । તદેવં બ્રુવતા ઉભયત્ર તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણપ્રતિબન્ધનિશ્ચયાદેવ દ્વયોરપ્યન્વયવ્યતિરેકયોઃ નિશ્ચય ઇતિ ઉક્તં ભવતિ । અત એવાન્યત્ર- "કાર્યકારણભાવાદ્ વા" ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । કીદૃશીભ્યામ્? "દૃશ્યવિષયાભ્યાં" દૃશ્યો વિષયો યયોસ્તે તથોક્તે । યદિ કારણવ્યાપકાવુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તૌ ભવતસ્તદા તદનુપલબ્ધી સાધ્યાભાવે ઽભાવં સાધયત ઇતિ યાવત્ । કદા પુનસ્તયોઃ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમપેક્ષ્યતે? ઇત્યાહ- "ઉદ્દિષ્ટવિષયસ્ય" ઉદ્દિષ્ટઃ- કથિતો વિષયઃ- આધારો વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તલક્ષણો યસ્ય સાધ્યાભાવે ઽભાવસ્ય તસ્યોપદર્શને ક્રિયમાણે । તત્રાપિ ( હ્બ્ટ્ 52 ) કસ્માદ્ દૃશ્યવિષયતાપેક્ષ્યતે? ઇતિ ચેત્ આહ- "અનુપલબ્ધિ" ઇત્યાદિ । "અન્યથા" યદિ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમનુપલબ્ધ્યોર્નાપેક્ષ્યતે । યદાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં વિષયં વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તરૂપમુપાદત્તે તદાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તૌ તત્ર કારણવ્યાપકાવપિ ભવત ઇતિ "અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યઃ" કારણસ્ય વ્યાપકસ્ય વા "ક્વચિદ્" વિપ્રકૃષ્ટે વિષયે સુમેર્વાદૌ "અભાવાસિદ્ધેઃ" કથમાભ્યાં સાધ્યાભાવે ઽભાવસિદ્ધિઃ સ્યાત્, કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોરેવાસિદ્ધત્વાત્ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
અથાનુદ્દિષ્ટવિષયસ્યાપ્યભાવસ્યોપદર્શને ઽનુપલબ્ધ્યોર્દ્દશ્યવિષયતાવિશેષણં કિમિત્તિ નાપેક્ષ્યતે? ઇત્યાહ- "અનુદ્દિષ્ટવિષયમ્" અનુદ્દિષ્ટો વિષયઃ- વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તરૂપો યસ્મિન્ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવખ્યાપને તત્ "પ્રતિબન્ધમાત્રસિદ્ધૌ" સત્યાં દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમન્તરેણાપિ યસ્માત્ "સિધ્યતિ ઇતિ" તસ્માત્ "ન તત્ર" અનુદ્દિષ્ટવિષયે "વ્યતિરેકસાધને" અનુપલબ્ધ્યો "ર્દૃશ્યવિષય તાવિશેષણમપેક્ષ્યતે" અઙ્ગીક્રિયતે । તથા હિ- અશેષપદાર્થપરિગ્રહેણ સામાન્યેનાપિ બ્રુવતો યો યત્ર પ્રતિબદ્ધસ્વભાવઃ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં સ તદભાવે ઽવશ્યમેવ ન ભવતીતિ નિઃસ્વભાવત્વાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તદુક્તમ્-
"સ્વભાવે ઽપ્યવિનાભાવો ભાવમાત્રાનુરોધિની ।
તદભાવે સ્વયં ભાવસ્યાભાવઃ સ્યાદભેદતઃ ॥"
તથા- "કાર્યં ધૂમો હુતભુજઃ કાર્યધર્માનુવૃત્તિતઃ ।
સ ભવંસ્તદભાવે ઽપિ હેતુમત્તાં વિલઙ્ઘ્યેત્ ॥" ઇતિ ।
તતસ્તત્ર દૃશ્યવિષયતાપેક્ષ્યમાણાનુપકારિકૈવેતિ ન તયા કિઞ્ચિદિતિ ભાવઃ ।
"પ્રતિબન્ધમાત્રસિદ્ધૌ" ઇત્યનેન યે પ્રતિબન્ધં હેતોર્ન વર્ણયન્તિ કિન્ત્વદર્શનમાત્રાદેવ વ્યતિરેકમાહુસ્તેષાં તદસમ્ભવં વ્ચ દર્શયતિ । તથા હિ- અસતિ પ્રતિબન્ધે યદિ સર્વે સાધ્યવિરહિણો ઽર્થા દૃશ્યા ભવન્તિ તદા તેષ્વનુપલબ્ધસ્ય સાધનસ્યાભાવઃ શિષ્યેત્ । તદાહ કુમારિલો ઽપિ-
"ગત્વા ગત્વા તુ તાન્ દેશાન્ યદ્યર્થો નોપલભ્યતે ।
તદાન્યકારણાભાવાદસન્નિત્યવગમ્યતે ॥" ઇતિ ।
દેશાદિવિપ્રકર્ષિતયા ત્વદૃશ્યત્વે સત્યપિ તત્ર હેતાવનુપલમ્ભમાત્રસ્ય સમ્ભવાત્ સન્દિગ્ધો ઽસાવઽશેષે સાધ્યાભાવે સાધનાભાવલક્ષણો વ્યતિરેકઃ તથાવિધસ્યૈવ યત્ર યત્ર સાધ્યાભાવઃ તત્ર તત્ર સાધનાભાવ ઇતિ વીપ્સાપદાભ્યામભિધાનાત્ । અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ પ્રાક્પ્રતિબન્ધનિબન્ધન એવ વર્ણિતઃ તતસ્તેનાપિ પરેષાં દર્શનનિબન્ધનામન્વયસિદ્ધિમિચ્છતામભાવો ઽસ્યાપિ કથિત એવ, સર્વાર્થાનાં હેતુમતાં સાધ્યધર્મવત્તયા દ્રષ્ટુમશક્યત્વાદનુમાતૃભિઃ । અશેષદેશાદિવિષયસ્ય ચ સાધ્યાનુગમસ્ય યત્ર યત્ર હેતુઃ તત્ર તત્ર સાધ્યમ્ ઇતિ વીપ્સયા પ્રતિપાદનાત્ । ન ચ કતિપયદેશાદૌ સાધનધર્મસ્ય સાધ્યધર્મેણ સહભાવસ્ય ભૂયો દર્શને ઽપિ વ્યાપ્તિઃ સિધ્યતિ, અસતિ પ્રતિબન્ધે ક્વચિદ્ બહુલં તથાદૃષ્ટાનામપ્યન્યાથાત્વસ્યાપિ સમ્ભવાત્, તદસમ્ભવે બાધકપ્રમાણાભાવાત્ ।
[35. અનુપલબ્ધૌ વ્યતિરેકનિશ્ચયોપાયાકથનમ્ ।]

અનુપલબ્ધિમધિકૃત્યાધુનાહ- "વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽનુપલધૌ" ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ । કિમાત્મકો ઽસૌ? ઇત્યાહ "ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાદ્" વિદ્યમાનોપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરાદ્ દૃશ્યસ્વભાવાચ્ચ "સતઃ" વિદ્યમાનાત્ સાધ્યાભાવરૂપાદ્ "અનુપલમ્ભસ્ય" તદ્વિવિક્તોપલમ્ભાત્મનો યો ઽભાવઃ સતો યદ્ગ્રાહકં પ્રત્યક્ષં તદ્ભાવલક્ષણસ્તસ્ય "દર્શનં" દર્શ્યતે- પ્રત્યાય્યતે ઽનેનેતિ દર્શનમ્ ઉપદર્શકં પ્રમાણં તદાત્મકો ઽનુપલબ્ધૌ વ્યતિરેકનિશ્ચયઃ । તદ્ધેતુત્વાચ્ચ તત્ પ્રમાણં તથોચ્યતે । યદિ હિ સન્નિહિતાન્યોપલમ્ભપ્રત્યયો દૃશ્યસ્વભાવો ભાવો વિદ્યમાનો ઽપિ નોપલભ્યેત કથમસૌ ( હ્બ્ટ્ 54 ) દૃશ્યસ્વભાવઃ સ્યાત્? । યો હિ સત્સ્વન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ એવ દૃશ્યસ્વભાવ આખ્યાયતે । તસ્માત્ તથાવિધે સન્નિહિતે ઽવશ્યં પ્રત્યક્ષવૃત્ત્યા ભવિતવ્યમ્, અન્યથાસ્ય ન કદાચિદપિ પ્રત્યક્ષતા સ્યાત્, વિશેષાભાવાદિતિ । પ્રયોગઃ- યદ્ યન્માત્રનિમિત્તં તત્સ્મિન્ સતિ નિયમેન ભવતિ । તદ્ યથા- બીજાદિસામગ્રીમાત્રનિમિત્તો ઽઙ્કુરઃ । યથોક્તોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તતામાત્રનિમિત્તં ચ સતિ વસ્તુનિ તથાવિધે પ્રત્યક્ષમિતિ સ્વભાવહેતુઃ । [એતે]ન પ્રમાણેન સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સાધ્યાભાવે ઽભાવલક્ષણો વ્યતિરેકો નિશ્ચીયતે । એતચ્ચ પ્રમાણમન્વયનિશ્ચયસ્યાપિ નિમિત્તમ્ । અનેનૈવ નિમિત્તાન્તરે ઽનુપલબ્ધેરભાવોપદર્શનાત્ । કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધ્યોસ્તુ વક્ષ્યમાણયોઃ પ્રતિબન્ધદ્વયસિદ્વ્યુપાય એવાન્વયવ્યતિરેકનિશ્ચયનિબન્ધનમ્ । સ ચ કાર્યસ્વભાવહેત્વોરુપદર્શિત એવેતિ પૃથગ્નોક્તઃ । તથા હિ- કારણવ્યાપકયોરભાવઃ કાર્યવ્યાપ્યાભાવાભ્યામવશ્યમન્વિતઃ કાર્યવ્યાપ્યાભાવવ્યતિરેકે ચ તદ્ભાવલક્ષણે ઽવશ્યં વ્યતિરિચ્યતે કારણવ્યાપકયોર્ભાવાત્ । અન્યથા કાર્યવ્યાપ્યયોરહેતુકત્વનિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાદિતિ ન કિઞ્ચિત્ પૃથગભિધાનેનેતિ ।
[36. હેતોઃ પ્રકારત્રયસ્ય નામનિર્દેશઃ ।]
તદેતાવતા ગ્રન્થેન "પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ" ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ । અધુના "ત્રિધૈવ સઃ" ઇત્યેતદ્ વ્યાખ્યાતુમાહ- "એતલ્લક્ષણઃ" ‘પક્ષધર્મઃ સન્ યસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃઽ; ઇત્યેતલ્લક્ષણં યસ્ય સ એતલ્લક્ષણઃ । "ત્રિધૈવ સઃ" । ‘સઃઽ; ઇત્યેતસ્ય વ્યાખ્યાનં "હેતુ"રિતિ, । ‘ત્રિધૈવઽ; ઇત્યસ્ય વિવરણં "ત્રિપ્રકાર એવે" તિ । તાન્ હેતૂન સ્વેન સ્વેન નામ્ના કીર્તયતિ- "સ્વભાવઃ કાર્યમ્ અનુપલબ્ધિશ્ચેતિ" । "ચ"કારો હેતુત્વસમુચ્ચયાર્થઃ । "ઇતિ" શબ્દઃ સમાપ્તિં સૂચયન્નવધારણાર્થમેવ સ્ફુટયતિ । "યથા- અનિત્યે" કસ્મિંશ્ચિત્ શબ્દાદૌ "સાધ્યે સત્વ(ત્ત્વ)મિતિ" સ્વભાવહેતૂપદર્શનમ્, ( હ્બ્ટ્ 55 ) "અગ્નિમતિ પ્રદેશે" સાધ્યે "ધૂમ ઇતિ" કાર્યહેતોઃ પ્રદર્શનમ્, "અભાવે ચ" અભાવસ્ય વ્યવહારે ચ "ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ" અનુપલબ્ધેરુપન્યાસઃ ।
[37. ત્રિવિધહેતુબાહ્યાનાં હેત્વાભાસત્વે પ્રમાણોપદર્શનમ્ ।]
કસ્માત્ પુનઃ ત્રિવિધ એવ હેતુઃ? ઇત્યાશઙ્કય ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તાનામર્થાનાં હેત્વાભાસતયા હેતુવિરુદ્ધયા વ્યાપ્તેસ્ત્રિષ્વેવ હેતુત્વં નિયતં ભવતિતિ હેત્વાભાસતાં પ્રમાણવતીં તદ્વ્યતિરેકિણાં દર્શયન્નાહ- "અત્રૈવ" સ્વભાવકાર્યાનુપલબ્ધ્યાખ્યે "ત્રિવિધહેતૌ અવિનાભાવસ્ય નિયમાદિતિ" ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તેષ્વર્થેષ્વવિનાભાવાભાવાદિત્યર્થઃ । તતશ્ચાવિનાભાવવિકલત્વાત્ સ્વભાવકાર્યાનુપલબ્ધિવ્યતિરેકિણો ઽર્થા હેત્વાભાસાઃ પ્રમેયત્વાદિવત્ ઇત્યુક્તં ભવતિ । અવિનાભાવાભાવશ્ચ ત્રિવિધહેતુવ્યતિરિક્તત્વાદેવ તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોરવિનાભાવવ્યાપિકયોરભાવાદ્ વ્યાપકાનુપલબ્ધિતો ઽવગતઃ ।
[38. અવિનાભાવનિરૂપણમ્ ।]
અથ કો ઽયમવિનાભાવઃ? કસ્ય ચાસૌ? કથં વાત્રૈવ નિયત ઉચ્યતે? ઇત્યત આહ- "યથોક્તા વ્યાપ્તિઃ વ્યાપકસ્ય"- તત્કારણતયા તદ્ભાવતયા ચ । યત્ર તદ્વયાપ્યં કાર્યં સ્વભાવો વા સન્નિહિતસ્તત્ર ભાવ એવ । "વ્યાપ્યસ્ય વા"- કાર્યસ્ય સ્વભાવસ્ય વા । યત્ર તત્કારણસ્વભાવાખ્યં વ્યાપકં સન્નિહિતં તત્રૈવ ધર્મિણિ ન તદભાવે ઽપિ ભાવ ઇતિ યા વ્યાપકવ્યાપ્યધર્મતયા વ્યાપ્તિરુક્તા સા "યથોક્તા વ્યાપ્તિરવિનાભાવઃ" । કસ્ય? । "પક્ષધર્મસ્ય" । સાધ્યધર્મિધર્મસ્ય । "સ" એવંરૂપો ઽવિનાભાવઃ "તૃ(ત્રિ)વિધાદ્" યથોક્તાદ્ હેતોઃ "અન્યત્રઃ" તદ્વ્યતિરેકિણ્યર્થે "નાસ્તિ" । યતો ઽત્ર ચ તૃ(ત્રિ)વિધે ઽસ્તિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોરવિનાભાવેન વ્યાપ્તયોર્ભાવાત્, કૃતકત્વાનિત્યત્વવદનયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાદિતિ "તસ્માદત્રૈવ" ત્રિવિધે હેતૌ તદન્યત્રાભાવમુખેન "નિયતઃ" ઉચ્યતે । તદનેન "હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે" ઇત્યસ્ય "અવિનાભાવનિયમાત્" ઇત્યુપપત્તિસહિતસ્યાર્થઃ પ્રદર્શિતઃ । યથા ચ ત્રિવિધાદ્ હેતોરન્યત્રાવિનાભાવો નાસ્તિ તથા પ્રાગેવોક્તમ્ ।
યદિ વા સ્વભાવાદન્યો ઽર્થો ઽર્થાન્તરમ્, તચ્ચ કાર્યાદપ્યન્યત્ કારણમનુભયં વા । અનુપલબ્ધેરપ્યન્યદ્ યથોક્તાયાઃ અનુપલબ્ધિમાત્રમુપલબ્ધિર્વા પ્રતિષેધ્યસ્ય તદન્યસ્યાપિ વિરુદ્ધસ્યાવિરુદ્ધસ્ય વા । તત્રાર્થાન્તરમ્ યદ્યનન્તરકાર્યં તસ્યાર્વાગ્દર્શિભિઃ ઇતરવિવેકેન લક્ષયિતુમશક્યત્વાત્ અલિઙ્ગત્વમ્ । કાર્યદર્શનાત્ વિવેકાવસાયે ઽપિ સાધ્યસિદ્યુત્તરકાલભાવી પક્ષધર્મતાવસાયો ઽન્વયાનુગમનં ચ વ્યર્થં । વ્યવહિતકાર્યમપિ કારણં ન કાર્યસ્ય લિઙ્ગમ્, અન્તરાલપ્રતિબન્ધવૈકલ્યસમ્ભવેન વ્યભિચારાત્ । તદુક્તમ્-
"સામગ્રીફલશક્તીનાં પરિણામાનુબન્ધિનિ ।
અનૈકાન્તિકતા કાર્યે પ્રતિબન્ધસ્ય સમ્ભવાત્" ॥
ઇતિ । યોગ્યતાનુમાને તુ નાર્થાન્તરં લિઙ્ગમ્ ।
નાપ્યનુભયમ્, અપ્રતિબન્ધેન ગમકત્વાયોગાત્ । કથં કૃત્તિકોદયવિજ્ઞાનાદ્ રોહિણ્યાસત્તિક્લૃપ્તિઃ? ઇતિ ચેત્ । નનુ સાપિ નૈવાસતિ પ્રતિબન્ધે યુક્તા વિશેષાભાવેન સર્વતઃ સર્વપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યુક્તત્વાત્ । તસ્માન્નક્ષત્રચક્રસ્ય સઙ્ક્રાન્તિહેતુરેવ કાલવ્યવધાનેન કશ્ચિત્ કલ્પયિતવ્યઃ, યથા ભૂતસંક્ષોભઃ પશ્ચાત્કાલભાવિનો વર્ષસ્યેતિ હેતુધર્માનુમાનેન કાર્યલિઙ્ગજૈવ કલ્પયિતવ્યા ।
અનુપલબ્ધિમાત્રમપિ સંશયહેતુઃ, પ્રમાણનિવૃત્તાવપ્યર્થાભાવાસિદ્ધેઃ । ઉપલબ્ધિરપિ પ્રતિષેધ્યસ્ય કથમભાવં સાધયેત્?, અભ્રાન્તોપલમ્ભસ્યાભાવાયોગાત્ । વિરુદ્ધોપલબ્ધિસ્તુ પ્રતિયોગ્યભાવં સાધયતિ । કિન્તુ સ વિરોધસ્તદ્ભાવે સત્યન્યાનુપલમ્ભાદેવ સિદ્ધ ઇતિ તદ્દ્વારેણાનુપલબ્ધિરેવ પ્રયુક્તા ભવતિ । અન્યથાનિષિદ્ધોપલબ્ધેરભાવાસિદ્ધેઃ । અવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ પુનઃ પ્રતિષેધે ઽનૈકાન્તિકી, સહભાવસમ્ભવાદવિરુદ્ધાનામ્ । ન ચાપરઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતીતિ નાવિનાભાવો ઽન્યત્ર વિદ્યત ઇતિ ।
[2. સ્વભાવહેતુનિરૂપણમ્ ।]
[1. સ્વભાવહેતોર્લક્ષણાભિધાનમ્ ।]

ઇદાનીં સ્વભાવહેતોસ્તાવલ્લક્ષણમાહ- "તત્ર" હેતુત્રયે સ્વભાવહેતોસ્તાવલ્લક્ષણમુચ્યતે । સાધ્યતે યેન તત્ સાધનમ્ । તચ્ચાસૌ ધર્મશ્ચ તસ્ય ભાવસ્તદ્ભાવઃ । સ એવ "સાધનધર્મભાવમાત્ર"મ્ । તસ્ય "અન્વયઃ" । સ યસ્યાસ્તિ સાધ્યધર્મસ્યાવયવે સમુદાયોપચારાત્, તસ્મિન્ । "સ્વભાવો હેતુઃ" । સાધ્યધર્મસ્ય શ્રુતત્વાત્ તસ્યૈવ સ્વભાવ ઇતિ ગમ્યતે । કથં પુનરસૌ સાધ્યધર્મસ્વભાવો? યાવતા ભેદેન પ્રતીયત ઇત્યત આહ- "અપરસ્માદપરસ્માચ્ચ" અસતો ઽક્ષણિકાચ્ચ યા "વ્યાવૃત્તિ"સ્તસ્યા યો "ભેદઃ" અવધિભેદોપકલ્પિતસ્તેન હેતુભૂતેન "સાધ્યધર્માત્ સાધનધર્મસ્ય" યો "ભેદ"સ્તસ્મિન્ "સત્યપિ" "વસ્તુતઃ" પરમાર્થતો "લિઙ્ગસ્વભાવ એવ" સાધ્યધર્મસ્વભાવ એવ । તથા હિ- ય એવાસતો વ્યાવૃત્તઃ સ એવાક્ષણિકાદપિ । તત એકસ્માદ્ ધર્મિણો ભેદાભાવાત્ સાધ્યસાધનધર્માવપિ પરમાર્થતો નૈવ ભિદ્યેતે ઇતિ ।
[2. પરમતનિરાસાર્થં સાધ્યધર્મે સાધનધર્મભાવમાત્રેત્યાદિવિશેષણમ્ ।]
યદિ વસ્તુતો લિઙ્ગિસ્વભાવ એવ સાધનધર્મઃ, તત્ કસ્માત્ "સાધનધર્મભાવમાત્રાન્વયિનિ" ઇતિ સાધ્યધર્મો વિશેષ્યતે? । યો હિ યસ્ય સ્વભાવઃ સ કથં તન્માત્રાન્વયી ન સ્યાત્?, નીરૂપત્વપ્રસઙ્ગાદતત્સ્વભાવતા વા ઇત્યત આહ- હેતુઃ સ્વભાવો યસ્ય સાધ્યધર્મસ્ય તસ્મિન્ "હેતુસ્વભાવે" "સાધ્યધર્મે" સતિ "અન્વયવ્યભિચારાભાવાત્" સાધનધર્મભાવમાત્રસ્ય યો ઽન્વયસ્તસ્ય વ્યભિચારાભાવાત્ । સમ્ભવે વ્યભિચારે ચ વિશેષણં યુક્તમ્ । અત્ર તુ સમ્ભવ એવ ન વ્યભિચાર ઇતિ "વિશેષણમયુક્તમેવ । તથાપિ" સ્વભવહેતુલક્ષણે ક્રિયમાણે યદેતત્ "સાધ્યધર્મસ્ય" "તન્માત્રાન્વયેન" સાધનધર્મભાવમાત્રાનુગમનેન વિશેષણં "તત્ પરમતાપેક્ષં" નૈયાયિકાદીનાં વિપ્રતિપત્તેસ્તન્મતાપેક્ષં ન તુ સ્વમતાપેક્ષમ્ ।
તામેવ પરવિપ્રતિપત્તિં દર્શયન્નાહ- "પરે હિ" નૈયાયિકાદયઃ "અર્થાન્તરનિમિત્તઃ" જનકાદર્થાદન્યો યો ઽર્થો વેગવદ્દ્રવ્યયોગાદિઃ તન્નિમિત્તમ્ । તે હ્યેવમાહુઃ- વેગવદ્દ્રવ્યયોગાદવયવેષુ કર્માણ્યુત્પદ્યન્તે । તેભ્યો ઽવયવવિભાગઃ । તતસ્તત્સંયોગવિનાશસ્તદારબ્ધં કાર્યદ્રવ્યે ઽપિ (કાર્યદ્રવ્યમપિ) નશ્યતીતિ । એવમર્થાન્તરં નિમિત્તં । તત એવ "અર્થાન્તરનિમિત્તપેક્ષમાણં" કૃતકત્વાદિભાવે ઽપ્યભાવાદ્ "અતદ્ભાવમાત્રાન્વયિનં" તસ્ય કૃતકત્વાદેઃ ભાવઃ સત્તા સૈવ તન્માત્રં તસ્યાન્વયઃ સ યસ્યાસ્તિ સાધ્યધર્મસ્ય અનિત્યત્વલક્ષણસ્ય તદ્વિપરીતમ્ "અપિ" કૃતકત્વાદેઃ "સ્વભાવમિચ્છન્તિ" યતઃ તતો વિશેષણં કૃતમ્ । તેન ચ વિશેષણેન તથાવિધસ્યાર્થાન્તરનિમિત્તસ્ય વિનાશસ્યાતત્સ્વભાવતામાહ લક્ષણે વિશેષણકારઃ । સ્વસત્તામાત્રભાવિન્યેવ સ્વભાવત્વં નાન્યત્રેતિ વિશેષણેન સૂચનાત્ ।
[3. હેતુમતિ વિનાશે સાધ્યે કૃતકત્વસ્ય વ્યભિચારિત્વમ્ ।]
તથા, "તસ્મિન્" અર્થાન્તરનિમિત્તે સાધ્યે "હેતોઃ" કૃતકત્વાદેઃ વ્યભિચારમનૈકાન્તિકતાં ચાહ । અત્રોદાહરણં "યથા હેતુમતિ વિનાશે" સાધ્યે "કૃતકત્વસ્ય" હેતોઃ "અતત્સ્વભાવતા વ્યભિચારશ્ચેતિ" ।
નનુ ચ કૃતકત્વસ્વભાવતા અનિત્યતાયા ભેદોપગમાત્ નેષ્ટૈવ પરૈસ્તત્ કિમુચ્યતે- "અતદ્ભાવમાત્રાન્વયિનમપિ સ્વભાવમિચ્છન્તિ" ઇતિ? । એવં મન્યતે- વ્યતિરિક્તાવપિ કૃતકત્વાનિત્યત્વાખ્યૌ ધર્માવભ્યુપગચ્છદ્ભિરવશ્યમ્ ‘અભૂત્વા ભવનં ભૂત્વા ચાભવનમનવસ્થાયિસ્વભાવત્વમ્ઽ; અભ્યુપગન્તવ્યમ્, અન્યથાત્માદિષ્વપિ કૃતકત્વાનિત્યત્વે વિશેષાભાવાદ્ ભવેતામ્ । તતો યદેવ‘અભૂત્વા ભવનં ભૂત્વા [ઽભવનં] ચાનવસ્થાયિત્વમ્ઽ; ઉપાદીયતે ભાવસ્ય તયોરેવ તદ્દર્શનબલોત્પન્નકૃતકત્વાનિયત્વભેદાવભાસિકલ્પનાદ્વારેણ સાધ્યસાધનભાવો ઽસ્તુ, કિં વ્યતિરિક્તધર્મકલ્પનયા? । કલ્પયિત્વાપિ વસ્ત્વાત્મન એવાર્થક્રિયાનિબન્ધનતયા તદર્થિભિઃ ચિન્ત્યત્વાત્ । તદુક્તમ્-
"સદસત્પક્ષભેદેન શબ્દાર્થાનપવાદિભિઃ ।
વસ્ત્વેવ ચિન્ત્યતે હ્યત્ર પ્રતિબદ્ધઃ ફલોદયઃ ॥
અર્થાક્રિયાસમર્થસ્ય વિકા(ચા)રૈઃ કિં તદર્થિનામ્? ।
ષણ્ઢસ્ય રૂપવૈરૂપ્યે કામિન્યાઃ કિં પરીક્ષયા? ॥"
ઇતિ । તસ્માદ્ દૃષ્ટા અપિ ભાવાઃ કેનચિદાત્મના તદન્યવ્યાવૃત્તેન કથઞ્ચિન્નિશ્ચિતાઃ તદન્યેનાપ્યતદ્રૂપવ્યાવૃત્તેનાત્મના ભ્રાન્તિકારણસદ્ભાવાદનિશ્ચીયમાનાઃ, નિશ્ચિતાનિશ્ચિતયો રૂપયોઃ પ્રમાણાન્તરતઃ પ્રતિબન્ધાવસાયાપુરોવર્તિનો ઽનુમાનતો નિશ્ચીયતે ઇતિ અનિત્યતાસ્વભાવભૂતસ્યૈવ કૃતકત્વસ્ય વિનાશં પ્રતિ લિઙ્ગતા યુક્તા । તથા ચ વિનાશસ્વભાવ એવ કૃતકત્વાખ્યો હેતુઃ તૈર્યથોક્તન્યાયાદિષ્ટો ભવતિ । તસ્યાતન્માત્રાન્વયિત્વે ઽર્થાન્તરનિમિત્તતયા વિશેષણેનાતત્સ્વભાવતા કથ્યતે ।
સ્યાન્મતમ્- કૃતકત્વેન સાક્ષદ્ હેતુમાન્ વિનાશો ઽનુમીયતે તતઃ પ્રાક્પ્રધ્વંસાભવવિશેષણા સત્તા તત્સમવાયો વાનિત્યતા વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવાત્માદિષ્વનિત્યતાપ્રસઙ્ગાભાવઃ । વિનાશ ઇતિ ચ ન ભાવાભાવં પ્રધ્વંસલક્ષણં મન્યામહે । કૃતકત્વં તુ સ્વકારણસત્તાસમવાયમ્ । તસ્ય વિશેષણેન વિનાશો ઽસ્વ(શાસ્વ)ભાવતાખ્યાપને ન કિઞ્ચિદનિષ્ટમિતિ ।
તદયુક્તમ્, તથાવિધસ્ય વિનાશસ્ય હેતુમત્તાવિરોધાત્, સ્વયમેવ ચૈતદાચાર્યો વક્ષ્યતિ । ન ચ તેનાનુમિતેન કિઞ્ચિત્, તસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિકલત્વાત્ । સુખદુઃસ્વસાધને જ્ઞાત્વા યથાર્હં પ્રતિપિત્સવો હિ કિઞ્ચિત્ પરીક્ષન્તે ન વ્યસનિતયા । તસ્માદનેનાસ્થિરસ્વભાવતૈવ ભાવસ્યાનુમાતવ્યા । સૈવ ચ હેતુમતી ( હ્બ્ટ્ 60 ) કલ્પનીયા । અન્યથા ભાવાવિલક્ષણસ્ય પ્રધ્વંસાભાવસ્ય મુગ્દરાદેરુદયે ઽપિ તસ્ય ભાવે ઽનુપયોગાત્ સ ભાવસ્તદવસ્થ એવેતિ કથં તદ્વિશેષણા સત્તા તત્સમવાયો વા અનિત્યતા સ્યાત્? । અવિચલિતરૂપસ્ય ચ ભાવસ્ય મુગ્દરાદિકૃતપ્રધ્વંસાભાવવિશેષણૌ સત્તાસમવાયૌ યદ્યનિત્યતા, કિં નાત્માદેરપિ? ઇતિ પ્રસઙ્ગ તદવસ્થ એવ । સ્વકારણસમવાયો ઽપિ ચાભૂત્વા ભવનમનિચ્છતો ન સિધ્યતિ । અભૂત્વા ભવત એવ ચ યા સત્તા સૈવ કૃતકત્વં વર્ણ્યતે । ન ચ સત્તાસમવાયયોર્નિત્યતયોપગતયોર્નિરતિશયત્વાત્ પ્રાક્પ્રધ્વંસાભાવૌ વિશેષણં યુજ્યેતે । અભૂત્વા ભવનોપગમે ચ તદેવ કૃતકત્વમસ્થિરસ્વભાવતા ચ વિનાશો ઽસ્તુ । કિં નિષ્ફલયા અપ્રમાણિકયા પ્રમાણબધિતયઽર્થાન્તરકલ્પનયા? । એવં કૃતકત્વવિનાશયોસ્તાદાત્મ્યોપગમો ઽવશ્યમ્ભાવી પરેષામપિ । તતો વિનાશસ્યાસ્થાયિત્વલક્ષણસ્યાર્થાન્તરનિમિત્તતોપગમે કૃતકત્વસ્યાતત્સ્વભાવતા વિશેષણેન ખ્યાપ્યતે । તન્નિષ્પત્તાવનિષ્પન્નસ્ય ભિન્નહેતુકસ્ય ચ તત્સ્વભાવત્વાયોગાત્ ।
તથા, તસ્મિન્ સાધ્યે કૃતકત્વસ્ય વ્યભિચારઃ । તથા હિ- યે યત્ર હેત્વન્તરાપેક્ષિણો ન તે તત્રાવશ્યમ્ભાવિનઃ, યથા વાસસિ રાગઃ । હેત્વન્તરાપેક્ષી ચ કૃતકેષ્વપિ ભાવેષુ પ્રધ્વંસાભાવ ઇતિ વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિઃ ।

નનુ વાસસિ રાગસ્ય પરિમિતહેતુત્વાત્ તસ્ય ચ સ્વકારણાયત્તસન્નિધાનત્વાત્ તદાશ્રયસ્ય ચ વિધુરપ્રત્યયોપનિપાતેનાસ્થિરતયા નાવશ્યમ્ભવિતા યુક્તૈવ । ન પુનર્વિનાશસ્ય, તદ્ધેતૂનામાનન્ત્યાદવશ્યં કસ્યચિદ્ ઘટાદિષુ સન્નિધેઃ । ન ચ વિનાશસ્યાશ્રયં પ્રાક્ તદ્ધેતુસન્નિધેઃ કેચિદુપઘ્નાન્તિ, યતસ્તદભાવાદ્ વિનાશો નારભ્યેતેતિ ।
તદયુક્તમ્, યતો યદ્યપિ બહુલં વિનાશકારણાનિ સન્તિ તથાપિ તેષાં સ્વકરણાયત્તસન્નિધિત્વાત્ તથા તત્કારણાનાં ચ સ ન્નિહિતાનામપિ વિરોધિનામપ્યાનત્યાત્ તદ્ભાવે તચ્છક્તિપ્રતિબન્ધાન્નાવશ્યં હેતવઃ ફલવન્ત ઇતિ કશ્ચિન્ન વિનશ્યેદપીતિ વ્યભિચારો ( હ્બ્ટ્ 61 ) ન નિવર્તતે । નન્વયં વાસસિ રાગઃ સાપેક્ષો ઽપિ યદિ સર્વત્રોપલભ્યેત તતઃ કિમવશ્યમ્ભાવી ન સ્યાત્? । સ્યાદ્, યદિ તથોપલભ્યેત । સ ત્વન્યથાપિ ગૃહ્યતે । યદ્યેવં ન તર્હિ સર્વત્રોપલબ્ધસ્ય વિનાશસ્યાન્યથાભાવશઙ્કયા મનસિ ખેદ આધાતવ્યઃ । કિં વા પુનર્ભવાન્ સમસ્તવસ્તુવિસ્તરવ્યાપિજ્ઞાનાલોકઃ?, યેનૈવં વદતિ । તથાભાવે વા કથમનુમાનવૃત્તિર્દૃષ્ટે ન વૈફલ્યમશ્નુવીત? । કસ્યચિત્ તુ હેતુકૃતવિનાશદર્શને ઽપિ હેત્વાયત્તજન્મનમન્યથાપિ દર્શનાદ્ ઉપજાતાશઙ્કો દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષુ કથં તથાભાવં નિશ્ચિન્વીત? । કૃતકમપિ ચાયં ભવભાવલક્ષણં વિનાશં નિત્યમુપૈતિ, તદ્વિનાશોપગમે ભાવસ્યોન્મજ્જનપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાસ્ય ઘટાદેરિવ વિનાશહેતુરુપલભ્યતે કશ્ચિદિતિ । તદુક્તમ્-
"ઘટાદિષુ યથા દૃષ્ટા હેતવો ધ્વંસકારિણઃ ।
નૈવં નાશસ્ય સો ઽહેતુસ્તસ્ય સંજાયતે કથમ્? ॥"
ઇતિ । તતઃ કૃતકત્વ વિનાશે સાધ્યે તેનૈવ વ્યભિચારઃ કિં નેષ્યતે? ।
ભાવાનામયમૈકાન્તિક એવ ધર્મ ઇતિ ચેત્, કુતઃ પુનરેતદવસિતમ્? । તેષામન્યથાભાવસ્યાનુપલમ્ભાદિતિ ચેત્ । નન્વયમનુપલમ્ભો ભવન્નપ્યાત્માદેરનિવર્તકઃ સત્તાયાઃ, કથમન્યત્રાન્યથાભાવં નિવર્તયતિ? । તસ્યાનુમાનેનોપલમ્ભાદિતિ યદ્યુચ્યેત તદા તત્રાપ્યનુમાને વિપક્ષે વૃત્તિમનુપલમ્ભ એવ હેતોઃ કથં નિવર્તયતિ? ઇતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ । તસ્માત્ સાધૂક્તમ્- ‘હેતુમતિ વિનાશે કૃતકત્વસ્યાસ્વભાવતાં વ્યભિચારં ચાહઽ; ઇતિ અલમતિજલ્પિતેનેતિ ।
[4. પરાર્થાનુમાને સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગોદાહરણમ્ ।]
ઇદાનીં યદ્યપિ સ્વાર્થાનુમાનં પ્રકૃતં તથાપિ કશ્ચિત્ પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ પ્રયોગભઙ્ગયૈવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ ( હ્બ્ટ્ 62 ) તત્સ્વમ્ભવાત્ પ્રસઙ્ગેન પરાર્થાનુમાનં ચ વ્યુત્પાદયિતુમાહ- "તસ્ય" સ્વભાવહેતોઃ "દ્વિધા" ત્રૈલક્ષણ્યપ્રતિપાદકો વચનોદાહારઃ "પ્રયોગઃ" । તમેવ દર્શયતિ- સમાનો ધર્મો યસ્ય તસ્ય ભાવઃ તેન "સાધ્ય(ધ)ર્મ્યેણૈકઃ" પ્રયોગઃ । "અપરો" વિસદૃશો ધર્મો યસ્ય તસ્ય ભાવઃ તેન "વૈધર્મ્યેણ" ।
યથાક્રમમનયોરુદાહરણમાહ- "યથા યત્ સત્" । યદ્યત્સદિતિ વીપ્સાપ્રધાનો યચ્છબ્દઃ । "તત્ સર્વમ્" ઇતિ તચ્છબ્દો ઽપિ વીપ્સાપ્રધાન એવ । અત્ર સર્વગ્રહણેન ચાશેષપરિગ્રહાદ્ બહિર્વ્યાપ્તેર્નિરાસઃ । "યથા ઘટાદયઃ" ઇતિ । યસ્ય સત્ત્વક્ષણિકત્વયોઃ પ્રતિબન્ધપ્રસાધકં પ્રમાણં ઘટાદૌ પ્રવૃત્તં તં પ્રતિ તત્ર સ્મૃતિસમાધાનાર્થં દૃષ્ટાન્તવચનં ન સાધ્યસિદ્ધ્યર્થમ્ । દૃષ્ટાન્તમાત્રતઃ સાધ્યસિદ્ધેરભાવાત્ । ન હ્યેકસ્ય તથા ભાવે સર્વસ્તથા ભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । "સંશ્ચ શબ્દઃ" ઇતિ પક્ષધર્મોપસંહારઃ ।
વૈધર્મ્યપ્રયોગસ્યોદાહરણમ્- "તથા" ઇત્યાદિ । તથાશબ્દઃ સમુચ્ચયે । વૈધર્મ્યેણ ચ પ્રયોગ ઉદાહ્રિયતે । અત્રાપિ સર્વગ્રહણં વિભક્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધનીયમ્ "ક્ષણિકત્વાભાવે" સર્વસ્મિન્ "સત્ત્વા(ત્ત્વા)ભાવઃ" ઇતિ ।
પ્રયોગદ્વયે ઽપિ સર્વગ્રહણસ્ય ફલં દર્શયન્નાહ- "સર્વસ્મિન્ સાધનધર્મવતિ" ધર્મિણિ ન દૃષ્ટાન્તધર્મિણ્યેવ "સાધ્યધર્મસ્યો" પસંહરણં "ઉપસંહારો" ઢૌકનં તેન યા "વ્યાપ્તિઃ" ‘વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવઽ; ઇત્યાદિરૂપા તસ્યાઃ પ્રદર્શનં પ્રતિપાદનં તદેવ "લક્ષણં" યયોઃ તૌ તથોક્તૌ । તતશ્ચ યે સાધ્યધર્મિણં પરિહૃત્ય બહિર્વ્યાપ્તિં પ્રદર્શયન્તિ તે- યદ્યપિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સાધ્યધર્મેણ સાધનધર્મો વ્યાપ્તઃ તાવતાસ્ય સર્વત્ર તથાભાવાભાવાત્ સાધ્યસિદ્ધિરયુક્તેતિ- નિરસ્તા ભવન્તિ । સર્વત્ર વા સાધ્યધર્મેણ સાધનધર્મસ્ય વ્યાપ્તિઃ તદ્ભાવે, સા તથાવિધૈવ કિન્ન પ્રદર્શ્યતે યેનાસમર્થા બહિર્વ્યાપ્તિરાખ્યાયતે? । ન હિ ‘સ શ્યામઃ, તત્પુત્રત્વાત્, પરિદૃશ્યમાનપુત્રવદ્ઽ; ઇતિ તત્પુત્રત્વસ્ય ( હ્બ્ટ્ 63 ) શ્યામત્વેન સાધ્યાદ્ બહિઃ પરિદૃશ્યમાનપુત્રે વ્યાપ્તિપ્રદર્શને ઽપિ સાધ્યસિદ્ધિર્ભવતિ । તસ્માદ્ યૈવ સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિઃ પ્રમાણસિદ્ધપ્રતિબન્ધનિબન્ધના સાધ્યસિદ્ધૌ સમર્થા સૈવ તત્સ્મૃતયે પ્રદર્શનીયા । ન ચ સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિપ્રદર્શને ઽપિ ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મ્યપિ તદૈવ પ્રતીયતે, યતઃ પક્ષધર્મોપદર્શનોત્તરકાલભાવિનો ઽનુમાનસ્ય સ્મૃતિત્વં સ્યાત્ । તસ્યાઃ સાધ્યધર્મિણિ સાધ્યધર્માવિનાભૂતસાધનધર્મપ્રતીતિનિબન્ધનત્વેન તદુપદર્શનાત્ પ્રાગસમ્ભવાત્ । તત્પૂર્વિકાયાં ચ વ્યાપ્તૌ અનન્તરં વિશેષવિષયમનુમાનં કથં સ્મૃતિઃ સ્યાત્? ઇતિ ।
[5. વૈધર્મ્યપ્રયોગે ઽપિ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનં સંગતમ્ ।]
નનુ ચ સાધર્મ્યપ્રયોગસ્ય વ્યાપ્તિપ્રદર્શનલક્ષણત્વં યુક્તમ્, સાધનધર્મે સતિ સાધ્યધર્મસ્યવશ્યામ્ભાવિતાપ્રદર્શનાત્; વૈધર્મ્યપ્રયોગસ્ય તુ કથમ્? । તત્ર હિ કેવલં સાધ્યાભાવે હેત્વભાવઃ કથ્યતે, ન તુ હેતૌ સતિ સાધ્યસ્ય ભાવ એવેતિ । નૈષ દોષઃ । ન હ્યત્ર સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્તુચ્છરૂપો દર્શ્યતે, તસ્ય હેતુરૂપતાવિરોધાત્ । વસ્તુધર્મો હિ સત્ત્વાદિકો હેતુઃ । તસ્યાત્મન એવાભાવઃ કથં [હેતુસ્વ]રૂપં ભવિષ્યતિ, યતસ્ત્રિરૂપો હેતુર્ભવેત્ । કિન્તુ નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિધર્મકત્વં સ્વગતો ધર્મ ઉપદર્શ્યતે વૈધર્મ્યપ્રયોગેણ, તથાવિધે ચ સાધનધર્મે ઽવશ્યંતયા સાધ્યધર્મસ્ય ભાવઃ પ્રતીયત એવ, અન્યથા તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિધર્મકત્વસ્યૈવાયોગાદિતિ ન વ્યાપ્તિપ્રદર્શનલક્ષણત્વં વૈધર્મ્યપ્રયોગસ્ય ન યુજ્યતે ।
[6. પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગસ્ય નૈરર્થક્યમ્ ।]

નનુ દ્વિવિધે ઽપિ પ્રયોગે પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગો નોપદર્શિતઃ તત્ કથં તદર્થાવગતિઃ?, તદર્થપ્રત્યાયનાય ચ સાધનપ્રયોગો ઽભિમતઃ ઇત્યત આહ- "અત્ર" અનયોઃ પ્રયોગયોઃ "પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રસામર્થ્યાદેવ" ( હ્બ્ટ્ 64 ) વક્ષ્યમાણકાત્ "પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય" ધર્મધર્મિસમુદાયલક્ષણસ્ય સાધ્યસ્ય "પ્રતીતેઃ" હેતોઃ "ન" "પ્રતીજ્ઞાયાઃ પ્રયોગ ઉપદર્શિતઃ" । પરઃ સામર્થ્યમનવવુધ્યમાન આહ- "અપ્રદર્શિતે" વચનેન "પ્રમેયે" સાધ્યે "કથં" ન કથઞ્ચિત્ "તત્પ્રતીતિઃ" પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિઃ "ઇતિ" એવં "ચેદ્" યદિ મન્યસે તદા સ્વાર્થાનુમાનકાલે "સ્વયં" પરં પ્રતિપાદકમન્તરેણ "પ્રતિપત્તૌ" પ્રમેયસ્ય "ક ઉપદર્શયિતા"? નૈવ કશ્ચિત્ । સ્વયમેવ તુ સાધ્યવિનાભૂતસાધનધર્મદર્શનાત્ પ્રમેયં પ્રતિપદ્યતે તથ પરાર્થાનુમાને ઽપિ તત એવ તત્પ્રતીતિરસ્તુ કિં પ્રતિજ્ઞાવચનેન? ।
યદિ સ્વયંપ્રતિપત્તિકાલે ન કશ્ચિત્ પ્રમેયસ્યોપદર્શયિતા કથં તર્હિ તત્પ્રતિપત્તિઃ? ઇત્યત આહ- "પ્રદેશસ્થં" સાધ્યધર્મિણિ સ્થિતં "ધૂમં" સાધનધર્મં "ઉપલબ્ધવતઃ" પ્રત્યક્ષેણ દૃષ્ટવતઃ સતઃ "તસ્ય" ધૂમસ્ય "અગ્નિના" સાધ્યધર્મેણ પ્રમાણતઃ પ્રતિબન્ધનિશ્ચયબલાત્ પ્રાક્પ્રતિપન્નાયાઃ "વ્યાપ્તેઃ" અવિનાભાવસ્ય "સ્મરણે" સતિ "તત્સામર્થ્યાદેવ" પક્ષધર્મગ્રહણવ્યાપ્તિગ્રહણસામર્થ્યાદેવ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગરહિતાદ્ "અગ્નિરત્ર ઇતિ" એવંરૂપા "પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિર્ભવતિ" ।
સ્યાન્મતમ્- તત્રાપ્યસ્ય કર્ણપિશાચિકાદિઃ પ્રમેયં કથયત્યેવેત્યત આહ- "ન ચ" નૈવ "તત્ર" સ્વાર્થનુમાનકાલે "કશ્ચિત્" કર્ણપિશાચિકદિરદૃશ્યો "‘અગ્નિરત્રઽ- ઇતિ" એવમ્ "અસ્મૈ" પ્રતિપત્રે(ત્રે) પ્રમેયં "નિવેદયતિ" કથયતિ । યદિ ભવાન્ સત્યવાદી નૈવં વક્તુમર્હતિ । તથા હિ- વયમપિ પ્રદેશસ્થધૂમદર્શનાત્ તસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તિસ્મરણસાપેક્ષાદગ્નિં પ્રતિપદ્યામહે । ન ચાસ્મભ્યં કશ્ચિત્ નિવેદયતિ ‘અગ્નિરત્રઽ; ઇતિ, ભવતિ ચ તત્પ્રતિપત્તિઃ, તથા તદન્યસ્યાપિ સા યુક્તરૂપૈવેતિ ।
યદ્યપિ ન કશ્ચિત્ નિવેદયતિ તથાપિ સ્વયમેવ પ્રમેયં વ્યવસ્થાપ્ય તત્પ્રતિપત્તયે લિઙ્ગમનુસરિષ્યતીતિ ચેત્, આહ- "નાપિ" ન કેવલં ન કશ્ચિત્ નિવેદયતિ "સ્વયમપિ પ્રાગેવ" લિઙ્ગવ્યાપારાત્ ન પ્રતિપદ્યતે "કિઞ્ચિદ્" અગ્ન્યાદિકમ્ । કસ્માત્? ( હ્બ્ટ્ 65 ) ઇતિ ચેત્, "પ્રમાણં" હેતુમ્ "અન્તરેણ" વિના ‘અગ્નિરત્ર" ઇત્યેવં પ્રતીતેઃ "નિમિત્તાભાવાત્" । ત્રિરૂપો હિ હેતુઃ પરોક્ષાર્થપ્રતીતેર્નિમિત્તમ્, તદભાવે સા કથં ભવેત્? । અથ લિઙ્ગમન્તરેણાપ્યેવં પ્રતીતિર્ભવતિતિ બ્રૂયાત્ તદા પ્રતીતાવિષ્યમાણાયાં લિઙ્ગસ્ય વૈયર્થ્યમ્, તસ્યાનુમેયપ્રતિપત્ત્યર્થત્વાત્, તેન વિના તત્પ્રતિપત્તૌ કથમસ્ય નિષ્પ્રયોજનતા ન સ્યાત્? ।
અત્યન્તમૂઢતાં ચ પરસ્ય દર્શયન્નાહ- "સ્વયમેવ" સ્વતન્ત્ર એવ ‘અગ્નિરત્રઽ- ઇતિ વ્યવસ્થાપ્ય । કથં સ્વતન્ત્રો વ્યવસ્થાપયતિ? । "અકસ્માત્" પ્રમાણમન્તરેણ વ્યવસ્થાપનાત્ "તત્પ્રતિપત્તયે" નિર્નિમિત્તવ્યવસ્થાપિતપ્રમેયપ્રતિપત્ત્યર્થં "પશ્ચાત્" "લિઙ્ગં" તન્નિમિત્તમ્ "અનુસરતીતિ કો ઽયં પ્રતિપત્તેઃ ક્રમઃ" પરિપાટિઃ? । તથા હિ- પ્રથમં લિઙ્ગાનુસરણમ્, તતઃ સાધ્યપ્રતિપત્તિરિતિ વિપશ્ચિતાં ક્રમઃ । અયં ત્વપૂર્વો ઽનુમાતા યસ્તદ્વિપર્યયમાશ્રયત ઇતિ ઉપહસતિ । યત્તલ્લોકે ગીયતે- શીરો મુણ્ડયિત્વા નક્ષત્રં પૃચ્છતીતિ તત્તુલ્યત્વાદસ્ય ક્રમસ્ય । તસ્માત્ પક્ષધર્મગ્રહણવ્યાપ્તિસ્મરણસામર્થ્યાદેવ સ્વયં પ્રતિપદ્યતે । તચ્ચ પ્રતિપાદકં કથિતેમવેતિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમેયનિર્દ્દેશેન ।
યદિ નામ સ્વાર્થાનુમાનકાલે સ્વયમેવ સાધ્યં પ્રતિપદ્યતે તદ્ યુક્તમેવ, લિઙ્ગસ્યાપિ તત્ર સ્વયમેવ પ્રતિપત્તેઃ । પરાર્થાનુમાને તુ પરતો યથા લિઙ્ગં પ્રત્યેતિ તથા પ્રમેયમપિ પરત એવ પ્રત્યેતવ્યમ્ । અતો યુક્ત એવ પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગ ઇત્યત આહ- "પરેણાપિ" ન કેવલં સ્વયમેવ પ્રાગ્ વ્યવસ્થાપ્યમાનં પ્લવતે પરેણાપિ વાદિના "તત્" પ્રમેયમ્ "ઉચ્યમાનં પ્લવત્ એવ" તદ્વચનસ્ય સન્દિગ્ધાર્થભિધાયકતયા સાધ્યનિશ્ચયાનઙ્ગત્વાત્ પ્રમેયગામ્ભીર્યાનવાગાહિનઃ પરમ્પરયાપ્યતત્સમ્બદ્ધસ્ય વિવક્ષામાત્રનિબન્ધનતયોપર્યેવાવસ્થાપનાત્ । કસ્માત્ પ્લવતે? ઇતિ ચેત્, "ઉપયોગાભાવાત્" નાસ્ય સાધ્યપ્રતીતિં પ્રતિ કશ્ચિદુપયોગઃ, તત્પ્રત્યાયનસમર્થાસ્યાનભિધાનાદિતિ યાવત્ ।
પરસ્તૂપયોગમાત્રં કદાચિદ્ બ્રૂયાદ્ ઇત્યાશઙ્કયાહ- "વિષયોપદર્શનં" હેતોર્યો વિષયઃ સાધ્યં તદુપદર્શનં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્યોપયોગઃ "ચેત્ મતમ્" । અત્રાહ "તેનૈવ" વિષયેણ, "તાવ"ચ્છબ્દઃ ક્રમે । વિષયસ્યોપદર્શ્યમાનસ્યાર્થવત્તાયાં તદુપદર્શનં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય પ્રયોજનં ભવેત્ । વિષયેણૈવ તુ દર્શ્યમાનેન "કો ઽર્થઃ" કિં પ્રયોજનમ્? ।

નનુ સાધ્યપ્રતીતિઃ સાધ્યર્મ્યવત્પ્રયોગાદિપ્રતીતિશ્ચ વિષયોપદર્શનસ્યાર્થઃ । તતસ્તુદુપદર્શનં પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય પ્રયોજનમ્ । તથા હિ- અસતિ સાધ્યનિર્દેશે ‘યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્ઽ; ઇત્યુક્તે ‘કિમયં સાધર્મ્યવાન પ્રયોગઃ? ઉત વૈધર્મ્યવાન્?ઽ; ઇતિ ન જ્ઞાયેત । ઉભયં હ્યત્રાશઙ્ક્યતે- કૃતકત્વેનાનિત્યત્વે સાધ્યે સાધર્મ્યવાન્, નિત્યત્વેનાકૃતકત્વે વા વૈધર્મ્યવાન્ ઇતિ । ‘અનિત્યઃ શબ્દઃઽ; ‘અકૃતકો વા ઇતિ તુ પ્રતિજ્ઞાવચને સત્યુભયમસન્દિગ્ધમવગમ્યતે । હેતુવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકપ્રતીતિશ્ચ ન સ્યાત્ । પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકે તુ પ્રયોગે ‘અનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાત્ઽ; ઇતિ હેતુભાવઃ પ્રતીયતે, ‘નિત્યઃ, કૃતકત્વાત્ઽ; ઇતિ વિરુદ્ધતા, ‘પ્રત્યત્નાનન્તરીયકઃ કૃતકત્વાત્ઽ; ઇત્યનૈકાન્તિકત્વમ્ । હેતોશ્ચ ત્રૈરૂપ્યં ન ગમ્યેત, તસ્ય સાધ્યાપેક્ષયા વ્યવસ્થાનાત્ । સતિ પ્રતિજ્ઞાવચને અવયવે સમુદાયોપચારાત્ સાધ્યધર્મી પક્ષ ઇતિ તત્ર વૃત્તસ્ય કૃતકત્વસ્ય પક્ષધર્મત્વં; સાધ્યધર્મસામાન્યેન ચ સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષ ઇતિ તત્ર વર્તમાનસ્ય સપક્ષે સત્ત્વમ્; ન સપક્ષો ઽસપક્ષ ઇતિ સાધ્યધર્મવિરહિણ્યવૃત્તસ્યાસપક્ષે ઽપ્યસત્ત્વં પ્રતીયેત ઇત્યાશઙ્કયાહ- "યદિ પ્રતીતિ" સાધ્યસ્ય નિશ્ચયલક્ષણા સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદેશ્ચ સ્વરૂપાવધારણાત્મિકા । "અન્યથા" પ્રતિજ્ઞાવચનમન્તરેણ "ન સ્યાત્ તદા" યદુક્તં સાધ્યસિધ્યર્થં સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદિજ્ઞાનાર્થં ચ વિષયોપદર્શનમ્ ઇતિ તત્ "સર્વં શોભેત" યાવતા સ્વર્થાનુમાનકાલે પ્રતિજ્ઞાવચનમન્તરેણાપિ પક્ષધર્મગ્રહણ સમ્બન્ધસ્મરણતઃ સાધ્યસિદ્ધિલક્ષણા ભવત્યેવ પ્રતીતિઃ ઇત્યાખ્યાતમેવ । તદ્વત્ પરાર્થે ઽપ્યનુમાને ભવિષ્યતિ । ( હ્બ્ટ્ 67 ) યત એવં "તસ્માત્" "એષ" પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગવાદી યદા સ્વયં સાધ્યં પ્રત્યેતિ તદા સ્વયં સાધ્યસ્ય "પ્રતીતૌ" વિષય ઉપસ્થાપ્યતે યેન પ્રતિજ્ઞાવચનદ્વારેણ પુંસા "કેનચિત્" તેન "વિનાપિ" "પ્રતિયન્" સાધ્યં નિશ્ચિન્વન્ લિઙ્ગસામર્થ્યદેવ । યદાસ્માભિઃ પ્રતિપાદ્યતે તદા "અસ્માન્ કાર્યિણો દૃષ્ટ્વા વ્યક્તં" પ્રતિજ્ઞાપ્રયોગલક્ષણં "મૂલ્યં મૃગયતે" । ક ઇવ? "પર્વબ્રાહ્મણ ઇવ" । યથા દક્ષિણામન્તરેણાપ્યન્યદા ઔર્ધ્વરથિકો બ્રાહ્મણો ભુઞ્જાનો ઽન્યદા શ્રાદ્ધાદિપર્વણ્યર્થિનં શ્રદ્ધાલું બ્રવીતિ- યદિ મે ઘૃતપૂરં ઘૃતપૂરં પ્રતિ રૂપકં દદાસિ તતો ઽહં ભુઞ્જે નાન્યથેતિ । તેન તુલ્યો ભવાનપીતિ ।
કિઞ્ચ, યદપિ બ્રવીષિ- પરાર્થાનુમાનકાલે યથા લિઙ્ગં પરેણાનભિધીયમાનં ન પ્રત્યેતિ પ્રતિપાદ્યસ્તથા સાધ્યમપીતિ । તદૈતદ્ યુજ્યતે યદ્યસૌ વાદિવચનમાત્રેણ લિઙ્ગમપિ નિશ્ચિત્ય તદનુસારેણ સાધ્યમવગચ્છેત્, પરપ્રતીત્યર્થિનશ્ચ તદા વયમપિ પ્રતિજ્ઞાં કિન્ન પ્રયુઞ્જ્મહે લિઙ્ગવચનરહિતામ્? । અસ્મદ્વચનસ્યૈવ તં પ્રતિ પ્રમાણતયા, તત એવાનુમેયપ્રતીતેઃ, તદ્વચનસ્ય ચરિતાર્થત્વાત્ । ન ચૈતદસ્તિ, યતઃ "અસ્મદ્વચનાદપિ" ન કેવલં સ્વાર્થાનુમાનકાલે અસ્મદ્વચનમન્તરેણ ઇત્યપિશબ્દઃ । કિન્તુ યદાપ્યસ્મદ્વચનં પ્રવૃત્તં તદાપિ "નૈવ" અસ્મદ્વચનાત્ "લિઙ્ગમપિ પ્રત્યેતિ" કુત એવ સાધ્યસિદ્ધ્યે ઽનુસરિષ્યતિ? । અપિ તુ સ્વયમસ્ય યદિ તલ્લિઙ્ગં કુતશ્ચિત્ પ્રમાણતઃ સિદ્ધં ભવતિ "અસ્મદ્વચનેન તુ" કેવલં તત્ર "સ્મૃતિસમાધાનમાત્રં ક્રિયતે" । તદા સ્વયં સિદ્ધમેવ લિઙ્ગમનુસૃત્ય સાધ્યં પ્રત્યેતિ । નાસ્મદ્વચનાત્ પાનીયમપિ પિબતીતિ । "તસ્માત્" "કો ઽનયોઃ" પ્રતિજ્ઞાવચનાવચનાત્મિકયોઃ "અવસ્થયોર્વિશેષઃ"?, ઉભયત્ર સ્વયંસિદ્ધલિઙ્ગસામર્થ્યાદેવ સાધ્યપ્રતીતેર્ન કશ્ચિત્ । તતઃ સ્વપરાર્થાનુમાનયોઃ સ્વયંસિદ્ધલિઙ્ગાનુસરણમ્, તતઃ સાધ્યપ્રતીતિં ચ પ્રતિ વિશેષાભાવાત્ પ્રતિજ્ઞોપન્યાસઃ પરાર્થાનુમાને ઽપિ વ્યર્થ એવ । લિઙ્ગમપિ હિ તાવદત્ર નાભિધીયતે યદિ તત્ ( હ્બ્ટ્ 68 ) પૂર્વપ્રસિદ્ધં સ્વયમનુસ્મરેત્ કિમઙ્ગ પુનઃ સન્દિગ્ધાર્થાભિધાયકં પ્રતિજ્ઞાવચનમુપાદીયતે? ।
સ્યાન્મતમ્- યદિ નામ સાધ્યસિદ્ધૌ પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય નોપયોગસ્તદર્થો ઽસ્ય પ્રયોગો મા ભૂત, સાધર્મ્યત્વત્પ્રયોગાદિજ્ઞાનાર્થં તુ તદુપદાનમવસ્થિતમેવ, તસ્યાન્યથા પ્રતીત્યભાવાત્ ઇત્યત આહ- "દૃષ્ટા ચ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદેઃ પ્રતિજ્ઞાવચનમન્તરેનાપિ પ્રતીતિઃ," તતસ્તદર્થો ઽપિ પ્રતિજ્ઞોપન્યાસો ન શોભતે ।
કુતઃ પુનઃ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદેરસતિ સાધ્યનિર્દ્દેશે પ્રતીતિઃ? ઇત્યાહ- પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રાદિતિ" । એવં મન્યતે- નૈવ હિ કશ્ચિત્ ‘યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્" એતાવન્માત્રમભિધીયાસ્તે, સાધનન્યૂનતયૈવાસ્ય પરાજયાત્, કિન્ત્વવશ્યં હેતોર્દ્વર્મિણ્યુપસંહારં કરોતીતિ । તત્ર યદિ ‘કૃતકશ્ચ શબ્દઃઽ; ઇતિ બ્રૂયાત્ તદા સાધ્ય(ધ)ર્મ્યવત્પ્રયોગપ્રતીતિઃ, અથ ‘નિત્યશ્ચઽ; ઇત્યભિદધ્યાત્ તદા વૈધર્મ્યવત ઇતિ સમ્બન્ધવચનપૂર્વકાત્ પક્ષધર્મવચનાત્ પ્રયોગદ્વયાવગતિઃ ।
હેતુવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકા અપિ પક્ષધર્મવચનમાત્રેણ ન પ્રતીયન્તે । યદા તુ સમ્બન્ધવચનમપિ ક્રિયતે તદા કથમપ્રતીતિઃ? । તથા હિ- ‘યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્ઽ; ઇતિ પક્ષધર્મવચને સત્યુક્તે હેતુરવગમ્યતે, વિધિયમાનેનાનૂદ્યમાનસ્ય વ્યાપ્તેઃ । ‘યત્કૃતકં તન્નિત્યમ્ઽ; ઇત્યભિધાને વિરુદ્ધઃ, વિપર્યયવ્યાપ્તેઃ । ‘યત્ કૃતકં તત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકમ્ઽ; ઇતિ પ્રદર્શને વ્યભિચારાદનૈકાન્તિકાધ્યવસાયઃ ।

ત્રૈરૂપ્યમપિ હેતોર્ગમ્યત એવ, યતો વ્યાપ્તિપ્રદર્શનકાલે વ્યાપકો ધર્મઃ સાધ્યતયાવગમ્યતે । યત્ર ચ વ્યાપ્યો ધર્મો ધર્મિણ્યુપસંહ્રિયતે સ વ્યાપકાધર્મવિશિષ્ટતયાવગમ્યમાનઃ સાધ્યસમુદાયૈકદેશતયા પક્ષ ઇત્યુપસંહૃતસ્ય વ્યાપ્યધર્મસ્ય પક્ષધર્મત્વાવગતિઃ, સા ચ વ્યાપ્તિર્યત્ર ધર્મિણ્યુપદર્શ્યતે સ સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ પ્રતીયત ઇતિ સપક્ષે ( હ્બ્ટ્ 69 ) સત્ત્વમવગમ્યતે, સામર્થ્યાચ્ચ વ્યાપકનિવૃત્તૌ વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્યત્રાવસીયતે સો ઽસપક્ષ ઇત્યસપક્ષે ઽપ્યસત્વ(ત્ત્વ)મપિ નિશ્ચીયત ઇતિ, યદિ પક્ષાદિભિરપિ જ્ઞાતૈઃ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં । ન તુ વ્યવહર્તણાં પક્ષાદિસઙ્કેતાપેક્ષા પરોક્ષાર્થગતિર્ભવતિ । તથા હિ- યત્ ક્વચિદ્ દૃષ્ટં તસ્ય યત્ર પ્રતિબન્ધઃ તદ્વિદસ્તસ્ય તદ્ ગમકં તત્ર ઇતિ હિ લોકે વસ્તુગતિર્ભવતિ, ન પક્ષદિસઙ્કેતગ્રહણાપેક્ષા । તત્ર યથેષ્ટં શાસ્ત્રકારા ગમકરૂપપ્રતિપત્તયે સ્વસઙ્કેતેનાન્યથા વા લક્ષણં પ્રણયન્તુ । ન તુ વ્યવહારકાલે તદનુસરણં ક્વચિદુપયુજ્યતે । તત્સઙ્કેતપ્રતિપાદિતમેવ તુ યથોક્તં ગમકં રૂપમુપયોગિ વ્યવહર્તૄણામ્ । તચ્ચેત્ પ્રતિપન્નં તાવતૈવ સાધ્યસિદ્ધિઃ સઞ્જાતા ઇતિ પક્ષસપક્ષાદિસઙ્કેતાપરિજ્ઞાને ઽપિ ન કિઞ્ચિત્ પ્લૂયતે । અત એવાચાર્યપાદૈ ‘ર્ત્રાન્તરીયકાર્થદર્શનં તદ્વિદો ઽનુમાનઽ; મિતિ ગમકરૂપમાત્રમેવ પક્ષાદિસઙ્કેતાનપેક્ષં પ્રતિપાદિતમ્ । સ્વપ્રજ્ઞાપરાધાસ્તુ તત્રાપિ કૈશ્ચિદસન્ત એવ દોષાઃ પ્રકીર્ત્યન્ત ઇતિ કિમત્ર બ્રૂમઃ? । "તસ્માત્" સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદિજ્ઞાનાર્થમપિ પ્રતિજ્ઞાવચનં પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્ર એવ યથોક્તેન પ્રકારેણ પ્રતીતેરયુક્તમિતિ "કસ્તસ્ય" પ્રતિજ્ઞાવચનસ્ય "ઉપયોગઃ" નૈવં કશ્ચિત્ ।
સ્વયં ચાયં વાદી યેન ક્રમેણાનુમેયં પ્રતિપન્નવાંસ્તમુલ્લઙ્ઘ્ય પરપ્રતિપત્તયે ક્રમાન્તરમાશ્રયન્ પ્રવઞ્ચકતયા ધૂર્ત એવ પ્રતીયતે, ન સવ્દૃત્ત ઇત્યુપદર્શયન્નાહ- "સ્વનિશ્ચયવત્" ઇત્યાદિ । યથાત્મનો નિશ્ચયસ્યોત્પાદનં કૃતં તથૈવ "અન્યેષામપિ નિશ્ચયોત્પાદા(દ)નાય" ચ પરહિતનિરતૈઃ "સાધનમુચ્યતે", "તત્ર" એતસ્મિં(સ્મિન્) ન્યાયે સતિ સ્વયમયં વાદી "પ્રમેયસ્યોપદર્શનેન" ઉપદર્શકેન વચનેન "વિનાપિ" સ્વાર્થાનુમાનકાલે "પ્રતિપદ્ય" પ્રમેયં "પરં" સંશયિતાદિકં "પ્રતિપાદયન્" સ્વપ્રતિપન્નં પ્રમેયમવબોધયન્ "અપૂર્વં" સ્વપ્રતિપત્તિકાલે પૂર્વં યઃ પ્રમેયપ્રતિપત્તૌ "ક્રમઃ" ઉપાયો ઽનુભૂતસ્તસ્માદન્યમ્ "આશ્રયત ઇતિ કિમત્ર" ક્રમાન્તરાશ્રયણે "કારણમ્"? નૈવ કિઞ્ચિત્ પરવ્યામોહનં મુક્ત્વા । તથા હિ- યદિ સ્વપ્રતિપત્તિક્રમઃ ( હ્બ્ટ્ 70 ) પ્રતીતિનિબન્ધનં કિં તત્પરિત્યાગેન ક્રમાન્તરાશ્રયણમ્?, કથં તેન સ્વયં પ્રતિપન્નવાનસીતિ? । યત એવં "તસ્માન્ન પ્રમેયસ્ય" સાધ્યસ્ય "વચનેન" પ્રતિજ્ઞાખ્યેન "કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનમ્" । કુતઃ? । ‘અન્યથાપિઽ; વિનાપિ તેન "પ્રતિપત્તેઃ" સાધ્યપ્રતીતેઃ "ઉત્પત્તેરિ"ત્યુપસંહારઃ ।
[7. ઉપનયનિગમનાદેરપિ સાધનવાક્યાનઙ્ગત્વમ્ ।]
એવં પ્રતિજ્ઞાં સાધનવાક્યાદપનીયાપરમપ્યુપનયનિગમનાદિકં પરપરિકલ્પિતં સાધનવાક્યાદપનેતુમુક્તમેવ ન્યાયમતિદિશન્નાહ- "એતેન" અન્યથાપિ પ્રતિપત્તેરુત્પત્તેઃઽ; ઇતિ ન્યાયેન "ઉપનયનિગમનાદિકં" આદિગ્રહણાત્ સંશયજિજ્ઞાસાદિકં "પ્રત્યુક્તં" પ્રત્યાખ્યાતમ્ । તત્ર "ઉદાહરણાપેક્ષઃ ‘તથાઽ; ઇત્યુપસંહારો ‘ન તથેઽતિ વા સાધ્યસ્યોપનયઃ", "પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં પ્રતિજ્ઞા" ઇતિ તુ પ્રતિજ્ઞાયાઃ । એતેનેત્યેતદેવ દર્શયતિ- "એતાવતૈવ" પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રેણૈવ ઉપનયાદિરહિતેન "સાધ્યપ્રતીતેઃ ભાવાત્" ઉત્પત્તેરિતિ ।
અત્રોદ્યો(દ્દ્યો)તકરઃ પ્રાહ- પ્રતિજ્ઞા તાવદ્વિષયનિર્દ્દેશાર્થમવશ્યકર્તવ્યા, યતો લોકઃ પ્રથમં કર્મ ચ્છેદ્યાદિકં નિરૂપયતિ । તતઃ કુઠારાદિકં સાધનં વ્યાપારયતિ । ઉપનયેનાપિ યાવદ્ દૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટસામર્થ્યો હેતુર્દ્ધર્મિણિ નોપસંહ્રિયતે તાવત્ કુતઃ સાધ્યપ્રતીતિઃ? । સ્વાર્થાનુમાનદૃષ્ટશ્ચ પ્રત્યવમર્શપ્રત્યયાર્થો ઽનેન દર્શ્યતે । તથા હિ- સ્વાર્થાનુમાને પ્રથમં પ્રદેશે ધૂમં પશ્યતિ, તતો ‘યત્ર યત્રાહં ધૂમમદ્રાક્ષં તત્ર તત્રાગ્નિમપિઽ; ઇતિ વ્યાપ્તિં સ્મરતિ । તતો ‘ધૂમશ્ચાત્રઽ; ઇતિ પુનઃ પ્રત્યવમૃશતિ, સ પ્રત્યવમર્શાર્થઃ પરાર્થાનુમાને ઉપનયેનોચ્યતે । નિગમનમપ્યવશ્યાભિધાનીયમ્, યતો યદ્યપિ પૂર્વં અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્યુક્તમ્, ન તુ તાવતાસ્ય નિશ્ચયો જાતઃ । સમ્પ્રતિ તુ પ્રમાણબલાયાતો ઽર્થઃ તત્સમ્પ્રત્યયાર્થમનેન નિગમ્યતે । અશેષપ્રમાણવ્યાપારશ્ચાનેનોપસંહ્રિયતે । તથા હિ- આગમઃ પ્રતિજ્ઞા, હેતુરનુમાનં, ( હ્બ્ટ્ 71 ) દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષમુપમાનમુપનયઃ । તદેતસ્ય પ્રમાણચતુષ્ટસ્યાપિ વ્યાપારો નિગમનેનોપસંહ્રિયતે- ઇતિ કથમસ્ય ન સાફલ્યમ્? ઇત્યેતદાશઙ્કયાહ- "ડિણ્ડિકરાગં પરિત્યજ્ય" ડિણ્ડિકાઃ- નગ્નાચાર્યાઃ તે નિષ્ફલમુપર્યુપરિ નામલેખને પ્રસક્તાઃ તતસ્તેષામિવ ‘પરેણોક્તે તસ્યોપરિ મયાવશ્યમયુક્તતયા નિષ્ફલમપ્યભિધાનીયમ્ઽ; ઇત્યસ્થાનાભિનિવેશં ત્યક્ત્વા "અક્ષિણી નિમીલ્ય" બહિર્વિક્ષેપમુપસંહૃત્ય "ચિન્તય તાવત્"- "કિમિયતા" પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રકેણ વાક્યેન સાધ્યસ્ય "પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ન વા?" ઇતિ । યાવતા યાવાનેવ પરાર્થાનુમાને ઽર્થો ઽભિધાનીય ઇત્યસ્માભિરનુજ્ઞાયતે તાવાનેવાન્યૂનાનતિરિક્તઃ સ્વાર્થાનુમાને ઽપિ પ્રતીતિહેતુર્દૃષ્ટઃ, તસ્ય ક ઇહ શક્તેર્વ્યાઘાતઃ? યેનાસૌ પરાર્થાનુમાને ઽપિ પ્રતીતિં ન કુર્યાત્ । "ભાવે" પ્રતીતેઃ "કિં પ્રપઞ્ચમાલયા" પ્રતિજ્ઞોપનયનિગમનલક્ષણયા, બાલપ્રતારકતદુપયોગોપવર્ણનલક્ષણયા વા? । તથા હિ- પ્રતિજ્ઞોપનયનિગમનપ્રયોગે ઽપિ યદિ પ્રમાણનિશ્ચિતા સ્વસાધ્યવ્યાપ્તિઃ સાધનધર્મસ્ય ન સ્યાત્, સાધ્યધર્મિણિ વા સદ્ભાવસ્તદાસ્ય નૈવ પ્રતીતિહેતુતા । તત્સમ્ભવે તુ પ્રતિજ્ઞાદ્યભાવે ઽપિ સ્વાર્થાનુમાન ઇવ ગમકરૂપાવૈકલ્યાત્ સા ન નિવાર્યત ઇતિ કિમસ્થાનનિર્બન્ધેન ઇતિ? । નહિ સાધ્યધર્માક્ષેપણસામર્થ્યવિરહે સાધનધર્મસ્ય વાદિવચનમાત્રાત્ સાધ્યનિશ્ચયો યુક્તઃ, હેતૂપન્યાસવૈર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્, તસ્ય તદાક્ષેપસામર્થ્યે વા પ્રતિજ્ઞાવચનસ્યેતિ ।

યતૂક્તમ્ ‘વિષયપ્રદર્શનાય પ્રતિજ્ઞાઽ; ઇત્યત્ર શાસ્ત્રકૃતૈવ દત્તમુત્તરમ્ । યશ્ચ સાધનં પ્રયુક્તે તેન ‘અહમનેન સાધનેનામુષ્મિં(ષ્મિન્) સાધ્યે પ્રતીતિં સાધયિષ્યામિઽ; ઇતિ કર્મ નિરૂપ્યૈવ તત્ પ્રયુક્તમિતિ ન લૌકિકન્યાયાતિક્રમઃ, અન્યથા યદિ સાધનાદ્ યસ્ય સાધ્યપ્રતીતિરુપજાયતે તેનૈવ કર્મ નિરૂપણીયમ્ કથં તદભાવે સ્વાર્થાનુમાને સાધ્યસિદ્ધિઃ સાધનનિબન્ધના ( હ્બ્ટ્ 72 ) સ્યાત્? । યશ્ચાગ્નિધૂમયોઃ સમ્બન્ધં ચેતસિ વ્યવસ્થાપ્ય ‘ક્વાગ્નિઃ ક્વાગ્નિઃ?ઽ; ઇત્યગ્નિં પર્યેષતે સ પ્રદેશે ધૂમદર્શનમાત્રાદેવાગ્નિં પ્રતિપદ્યત ઇતિ કથં સ્વાર્થાનુમાને પ્રત્યવમર્શપ્રત્યયઃ સ્યાત્? । અથ કદાચિદસૌ દૃષ્ટસ્તત્રેતિ પરાર્થે ઽપ્યસ્યોપાદાનં તદા દધ્યાદિકમપિ ભુક્ત્વા કદાચિદ્ ધૂમાદગ્નિં પ્રતિપન્નવાનિતિ કિન્ન દધિભોજનાદેરપિ કાદાચિત્કસ્યોપાદાનમ્? ।
યત્ પુનરુક્તમ્ ‘આગમઃ પ્રતિજ્ઞાઽ; ઇતિ, તત્ર યદિ વાદિવચનમેવાગમસ્તદા તત એવ સાધ્યસિદ્ધેર્હેત્વાદ્યુપદાનમનર્થકમ્ । અથ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્યાગમે પાઠાદાગમઃ પ્રતિજ્ઞા, તદા ન ક્વચિદાગમે પઠ્યતે અત્ર પ્રદેશે ઽગ્નિરિતિ કથમાગમત્વં પ્રતિજ્ઞાયાઃ? ।
‘હેતુરનુમાનમ્ઽ; ઇત્યપ્યયુક્તમ્, ન હિ પક્ષધર્મત્વમાત્રં હેતુઃ, તસ્ય ત્રિરૂપત્વાત્ । દૃષ્ટાન્તો ઽપિ ન સર્વઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ કથં ‘દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષમ્ઽ; ભવેત્? । ઉપમાનં તુ પ્રમાણમેવ ન ભવતિ, કથં તવ્દ્યાપાર ઉપસંહ્રિયેત નિગમનેન? । યદિ ચાવશ્યં દૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટસામર્થ્યો હેતુર્દ્વર્મિણ્યુપનેયઃ તદોપનય એવાસ્તુ કિં ‘કૃતકત્વાત્ઽ; ઇતિ પક્ષધર્મનિર્દ્દેશેન?, સ એવ દૃષ્ટસામર્થ્યં હેતુમુપસંહરિષ્યતિ પક્ષધર્મતાં ચ દર્શયિષ્યતીતિ ન કિઞ્ચિત્તેન । તતો યત્ર ચ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રથમત એવ પ્રયોગો નેષ્યતે તત્ર તસ્યાઃ પુનર્વચનં કુતો નિગમનં ભવિષ્યતિ? ઇત્યાહ- "ઇતિ" તસ્માદ્ "ઇયાનેવ" પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રાત્મકઃ સાધનવાક્યે "પ્રયોગો જ્યાયાન્" ન પઞ્ચાવયવાત્મક ઇતિ સ્થિતમ્ ।
[8. ન્યાયવાક્યે હેતુદૃષ્ટાન્તવચનયોઃ ક્રમસ્યાનિયમઃ ।]
અત્ર સાધનવાક્યે ન કેવલં પ્રતિજ્ઞાદિપ્રયોગો ન યુક્તઃ પરોપગતઃ ‘પૂર્વં હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પશ્ચાદ્ દૃષ્ટાન્તઃઽ; ઇતિ ક્રમનિયમો ઽપિ ન કશ્ચિત્ । કુતઃ? સર્વથા યદિ પૂર્વં હેતુઃ પશ્ચાદ્ વ્યાપ્તિઃ અથ પૂર્વં વ્યાપ્તિઃ પશ્ચાત્ પક્ષધર્મઃ પ્રયુજ્યતે, તથાપિ ગમકત્વાત્ ।
[9. હેતોસ્ત્રિધાપ્રયોગસ્ય ખણ્ડનમ્ ।]
નનુ તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગ ઇત્યયુક્તમુક્તમ્ । યતસ્ત્રિવિધો હેતુઃ- અન્વયી વ્યતિરેકી અન્વયવ્યતિરેકી ચેતિ નૈયાયિકાઃ, તતસ્તસ્ય ત્રિઘા પ્રયોગઃ સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં ચેતિ વક્તવ્યમિત્યત આહ- "સમ્બન્ધવચને ઽપિ" ન કેવલં ક્રમનિયમો ન યુક્તઃ કિન્તુ "અર્થ ભેદો ઽપિ ન કશ્ચિદ્" ઉભયત્રાપિ ત્રિરૂપસદ્ભાવાત । તતઃ સર્વ એવ હેતુરન્વયવ્યતિરેકી, ન ત્વન્વયી વ્યતિરેકી વા કશ્ચિદ્વેતુરસ્તીતિ ભાવઃ । તત્ કુતસ્ત્રિવિધ્યં પ્રયોગસ્ય સ્યાત્? ઇતિ મન્યતે । કુતઃ પુનરર્થભેદો નાસ્તીતિ? ચેત્, આહ- "ઉભયથા" સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ પ્રયોગે યદ્યપિ વિધિપ્રતિષેધરૂપતયા ધર્મભેદઃ પ્રતીયતે તથાપિ "તદ્ભાવસ્યૈવ" સાધનધર્મસ્ય સાધ્યસ્વભાવતાયાઃ એવ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગાભ્યાં "ખ્યાપનાત્" ।
નનુ સાધર્મ્યપ્રયોગે હેતુભાવે સાધ્યસ્ય ભાવઃ, વૈધર્મ્યે ચ સાધ્યાભાવે હેત્વભાવઃ શબ્દાદવગમ્યતે, ન તાદાત્મ્યમ્ । તત્ કિમુચ્યતે ‘તદ્ભાવસ્યૈવ ખ્યાપનાત્‘? ઇત્યત આહ- "ન હિ" ઇત્યાદિ । યદિ સાધર્મ્યપ્રયોગે તદ્ભાવો નાક્ષિપ્યેત તદા સાધનસ્ય "અતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે" કિમિતિ "એકાન્તેન" અવશ્યન્તયા "સાધ્યસ્ય ભાવઃ?" । કાદાચિત્કસ્તુ ભવતુ નામ? । ‘યત્ કૃતકં તદનિત્યમ્ઽ; ઇત્યેકાન્તભાવશ્ચ હેતૌ સતિ સાધ્યસ્ય વ્યાપ્ત્યા સાધર્મ્યપ્રયોગે ઽભિધીયતે । સ ચ તાદાત્મ્યમન્તરેણાનર્થાન્તરસ્ય ન સમ્ભવતીતિ સામર્થ્યાત્ તદાક્ષિપતિ ।
કથમિવાતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે ન એકાન્તેનાન્યભાવ ઇતિ આહ- "કૃતકત્વે"ત્યાદિ । યદિ પ્રત્યત્નાનન્તરીયકત્વમન્તરેણાપિ કૃતકત્વસ્ય ભાવાદતત્સ્વભાવત્વમ્ અનિત્યત્વે ઽપ્યયમેવ વૃત્તાન્તઃ । તતશ્ચ તાદાત્મ્યવિરહાત્ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વસ્યાનિત્યત્વેનાન્વયો ન સ્યાત્, તન્નિવૃત્તૌ વા નિવૃત્તિરિતિ કથં તતસ્તત્ ( હ્બ્ટ્ 74 ) પ્રતીયતે? । નૈષ દોષઃ, પ્રયત્નાનન્તરીયકપદાર્થસ્વભાવસ્યૈવાનિત્યત્વસ્ય તેન સાધનાત્, તત્ર ચ તાદાત્મ્યસદ્ભાવાદ્ અન્વયવ્યતિરેકાવનિવારિતૌ અનિત્યત્વકૃતકત્વમત્રાપેક્ષયા તુ તાદાત્મ્યવિરહો ઽસ્યાભિહિત ઇતિ ।
નન્વગ્નિનિવૃત્તાવતત્સ્વભાવસ્યાપિ ધૂમસ્ય નિવૃત્તિર્દૃષ્ટાન્વયશ્ચેત્યાહ- "કાર્યસ્ય" ઇતિ । અન્વયવ્યતિરેકયોર્હિ પ્રતિબન્ધો નિબન્ધનમ્, તેન તયોઃ વ્યાપ્તેઃ, તદભાવે તયોરપ્યભાવાત્ । તત્રાર્થાન્તરસ્ય ધૂમસ્યાગ્નૌ "તદુત્પત્તિલક્ષણઃ પ્રતિબન્ધો ઽન્વયવ્યતિરેકનિમિત્તમ" સ્તીતિ ભવેતાં તૌ । યત્ર ત્વનર્થાન્તરસ્ય તાવુચ્યેતે તત્રાવશ્યં તાદાત્મ્યેન ભવિતવ્યમિત્યભિપ્રાયઃ । અત્રોદાહરણમ્ "યથા- અનયોરેવ કૃતકત્વપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વયોર્વિપર્યયેણ નૈકનિવૃત્તાવન્યનિવૃત્તિઃ"- ‘યત્ પ્રત્યત્નાન્તરીયકં ન ભવતિ તત્ કૃતકમપિ ન ભવતિઽ; ઇત્યેવંરૂપા । યત એવં તસ્મદન્વયવ્યતિરેકયોર્યથાલક્ષણં હેતુભાવે સાધ્યસ્યાવશ્યં ભાવઃ, સાધ્યાભાવે ચ હેતોરવશ્યમભાવઃ ઇત્યેકો ઽપિ સાધર્મ્યમુખેણ વૈધર્મ્યમુખેણ વા પ્રયુક્તો દ્વિતીયમાક્ષિપતિ, સ્વવ્યાપકપ્રતિબન્ધાક્ષેપાત્, તસ્યાપિ ચેતરેણ વ્યાપ્તેઃ । તસ્માદુભયત્ર ત્રૈરૂપ્યપ્રતીતેરેકસ્ય શબ્દે(બ્દ)તો ઽપરસ્યાર્થત ઇતિ સમ્બન્ધવચને ઽપિ પ્રયોગ એવ વિધિમુખેન પ્રતિષેધમુખેન વા ભિદ્યતે નાર્થ ઇતિ સિદ્ધં તતસ્તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગઃ સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ । ન તુ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યભ્યામપિ, તદર્થસ્યાન્યતરેણૈવ પ્રકાશનાત્ ।
સર્વો હેતુરન્વયવ્યતિરેક્યેવ વસ્તુતો ન કશ્ચિદન્વયી વ્યતિરેકી વા નામેત્યેતદુપસંહરન્નાહ- "ઇતિ નૈકત્રા" ન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેણ વા સાધનવાક્યે "દ્વયો" રન્વયવ્યતિરેકયોઃ "પ્રયોગઃ" સાક્ષાચ્છબ્દેન પ્રતિપાદનમિષ્યતે, "વૈયર્થ્યાત્" પ્રતીતપ્રત્યાયને પ્રયોજનાભાવાત્ ।
તામેવાર્થતો ઽપરસ્ય પ્રતીતિં સ્ફુટયન્નાહ- "તત્સ્વભાવતયા" ઇત્યાદિ । યદિ તત્સ્વભાવતયા સાધ્યેન હેતોરન્વયઃ સિધ્યતિ તત એવ "તદભાવે ઽભાવો ઽપિ સિધ્યત્યેવ" । તત્સ્વભાવસ્ય તદભાવે સ્વયં નૈરાત્મ્યેન ભાવાયોગાત્ । "તથા" તત્સ્વભાવતયા સાધ્યાભાવે સાધનસ્યાભાવ "સિદ્ધૌ" "ચ" સત્યાં તત એવ સાધ્યેન હેતોઃ "અન્વયસ્યાપિ સિદ્ધેરિતિ" ।

યૈસ્તુ વ્યાખ્યાયતે- "સાધર્મ્યવતિ પ્રયોગે તદભાવ એવ વિપક્ષે હેતોરભાવખ્યાતિર્યથા સ્યાત્ નાન્યત્ર વિપક્ષે વિરુદ્ધે વા હેત્વભાવપ્રસઙ્ગાત્ વિરુદ્ધત એવ વ્યવચ્છેદપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ નિયમખ્યાપનાર્થો વ્યતિરેકપ્રયોગઃ" ઇતિ । સ તદર્થો ઽપ્યયુક્તઃ । કુતઃ? "અન્યવિરુદ્ધયોરપિ" ન કેવલં તદભાવસ્ય "વિપક્ષત્વાત્" યસ્ય હિ- અન્ય એવ વિપક્ષો ઽન્યધર્મયોગી વાન્યો, ન વિવક્ષિતધર્માનાશ્રયઃ, વિરુદ્ધ એવ વા સહાનવસ્થાનલક્ષણેનૈવ વિરોધેન, ન પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયાપિ વિપક્ષઃ- તસ્યાનિત્યત્વાદન્યાનાત્માદિધર્મવતિ અર્થે, કૃતકત્વાદિવૃત્તેઃ, હેત્વભાવપ્રસઙ્ગઃ । ઔષ્ણ્યે ચ સાધ્યે ઽગ્નિલક્ષણસ્ય હેતોર્વિરુદ્ધાદેવ શીતાત્ નાનુષ્ણશીતાદપ્યન્યતો વ્યવચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ નૈકાન્તેનૌષ્ણ્યમગ્નિર્ગ્રસયેદિતિ તસ્યાયં દોષઃ સ્યાત્ । તં પ્રત્યાચાર્યેણોક્તમ્- યદ્યેકસ્ય વિપક્ષત્વમિષ્યતે તદા તદભાવસ્યૈવેષ્યતામ્, ન વિરુદ્ધસ્ય અન્યસ્ય વા, તસ્યાન્યત્રાપિ વિવક્ષિતધર્માનાશ્રયે વિરુદ્ધે ચ ભાવાત્, તદભાવમન્તરેણ તયોરન્યવિરુદ્ધત્વાયોગાત્ । ન ત્વસ્માકં ત્રિવિધમપિ વિપક્ષમિચ્છતામ્, વિવક્ષિતધર્માનાશ્રયં ચાન્યમિતિ ભાવઃ ।
[10. સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતાયાઃ સમર્થનમ્ ।]
યદિ સ્વભાવહેતાવન્વયવ્યતિરેકયોઃ સાધનધર્મસ્ય સાધ્યસ્વભાવતા નિબન્ધનમિત્યન્વયેન વ્યતિરેકેણ વા સાધર્મ્યેવૈધર્મ્યવતોઃ ( હ્બ્ટ્ 76 ) પ્રયોગયોરભિધીયમાનેન તાદાત્મ્યાક્ષેપદ્વારેણાર્થાદિતરાક્ષેપ ઉચ્યતે, તદા પ્રમાણસિદ્ધૈવ તત્સ્વભાવતા તયોર્નિબન્ધનં ન શબ્દમાત્રતઃ પ્રતીયમાનેત્યભિપ્રાયવાનાહ- "કથમિદમ્" ઇત્યાદિ । "યેને"તિ સતો નશ્વરસ્વભાવત્વેન । સત્વ(ત્ત્વ)લક્ષણસ્ય હેતોઃ ક્ષણિકત્વસ્વભાવત્વેનેતિ યાવત્ । પૃચ્છતશ્ચાયમભિપ્રાયઃ- ઇહ દ્વિવિધાઃ સન્તઃ- કૃતકાશ્ચ ઘટાદયઃ અકૃતકાશ્ચાકાશાદયઃ । તત્ર યે તાવદકૃતકાસ્તે "સદકારણવત્ નિત્યમ્" ઇતિ નિત્યલક્ષણયોગાદનિત્યા એવ ન ભવન્તિ કુત એવ ક્ષણિકાઃ? ઇતિ ન સત્વ(ત્ત્વ)સ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતા । યે ઽપિ સન્તઃ કૃતકાસ્તેષામપિ મુગ્દરાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા વિનાશસ્ય સહેતુકત્વાત્ તદ્વેત્વસન્નિધાવવિનાશાત્ કૃતકાત્મનો ઽપિ સત્વ(ત્ત્વ)સ્ય ક્ષણિકત્વસ્વભાવતા ન સમસ્ત્યેવેતિ નાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સમ્ભવ ઇતિ । અવશ્યં ચ વિનાશો દણ્ડાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયી, દૃષ્ટત્વાત્ । તથા હિ-
"અભિઘાતાગ્નિસંયોગનાશપ્રત્યયસન્નિધિમ્ ।
વિના સંસર્ગિતાં યાતિ ન વિનાશો ઘટાદિભિઃ ॥"
અન્યત્રાપિ ચાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમેવ હેતુમત્તાવ્યવહારનિવન્ધનમભ્યુપેયતે સૌગતૈરપિ, તદિહાપ્યસ્તીતિ કિન્ન તવ્દ્યવહારઃ પ્રવર્ત્યત્તે? ઇતિ ।
નનુ ચાન્વયનિશ્ચયં પ્રતિપાદયતા બાધકપ્રમાણવૃત્તિવશાત્ તત્સ્વભાવતા પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતા ‘અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ સ્વભાવહેતૌઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ । તત્ કુતો ઽસ્ય પૂર્વપક્ષસ્યાવસરઃ? । સત્યમ્, કિન્તુ પૂર્વાચાર્યૈઃ કૃતકત્વસ્ય ક્ષણિકતાયાં સાધ્યાયાં પરૈઃ કૃતકાનામન્તે ઽવશ્યં હેતુનિબન્ધનવિનાશોપગમાત્ તદ્વેત્વયોગપ્રતિપાદનેનાનપેક્ષા વિનાશં પ્રતિ વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણં તાદાત્મ્યપ્રસાધકમુક્તં તત્ પ્રસઙ્ગમુખેન કૃતકલ્ક્ષણસ્યૈવ સત્ત્વસ્ય તદાત્મતાં ગમયતિ નાન્યસ્ય ઇતિ દર્શયિતુમ્ । અર્થક્રિયાવિરોધલક્ષણં તુ સર્વસ્ય સત્ત્વસ્ય ઇતિ વસ્તુમાત્રેણ ( હ્બ્ટ્ 77 ) પ્રાગુક્તમપિ વિપઞ્ચયિતું પૂર્વપક્ષોપન્યાસઃ । અકૃતકલક્ષણં તુ સત્ત્વં ન સમ્ભવત્યેવ, નિયામકં હેતુમન્તરેણ દેશકાલસ્વભાવનિયમાયોગાત્ । તતઃ પૂર્વાચાર્યૈર્ન તસ્યૈકાઙ્ગવૈકલ્યાદેવ "સદકારણવત્ નિત્યમ્" ઇતિ નિત્યતાસમ્ભવ ઇતિ ન તદાત્મતાં પ્રતિ યત્નઃ કૃતઃ । શાસ્ત્રકારસ્તુ સામાન્યેન સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકસ્વભાવતાં, કૃતકલક્ષણસ્ય અપિ ચ, દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્યાપિ વસ્તુસ્થિત્યૈવ તદાત્મતામ્ અર્થક્રિયાવિરોધેન, ન પરોપગતાવશ્યમ્ભાવિવિનાશસ્યાહેતુકતયા વિશેષાભાવાત્ ઉત્પન્નમાત્રસ્યાભાવપ્રસઙ્ગેન પ્રતિપાદયિષ્યતિ ।
[11. સહેતુકં વિનાશં નિરસિતું તસ્ય ભાવસ્વભાવતાયાઃ સમલોચનમ્ ।]
તત્ર પૂર્વાચાર્યોક્તં ‘સર્વસ્ય સતઃ કૃતકસ્યવશ્યમન્તે હેતુકૃતો વિનાશ ઇતિઽ; યઃ પરિરિષ્યતે તં પ્રત્યનપેક્ષત્વં ખ્યાપયિતુમુપક્રમતે "વિનાશહેત્વયોગાદિતિ" ।
યદિ તર્હિ નાશસ્ય હેતુર્નાસ્તિ, સ તેષાં કૃતકાનાં સતામવશ્યમ્ભાવી વિનાશઃ કુતઃ? । ન હ્યાકસ્મિકઃ કશ્ચિત્સ્વભાવો યુક્ત ઇત્યાહ- "સ્વભાવત એવ" । ભવત્યસ્માત્ કાર્યમ્ ઇતિ ભાવશબ્દો હેતુવચનઃ । તેન સ્વહેતુભ્ય એવ "નશ્વરાઃ" નશનશીલાઃ, સૂચ્યગ્રે સર્ષપા ઇવાનવસ્થાયિનઃ સ્વાત્મનિ "ભાવા જાયન્તે" । "નૈષાં" કૃતકલક્ષણાનાં સતાં ભાવાનાં "સ્વહેતુભ્યો નિષ્પન્નાનાં" "અન્યતઃ" અભિઘાતાદે "ર્વિનાશોત્પત્તિઃ" । કુતઃ? "તસ્યા" ભિઘાતાગ્નિસંયોગાદેસ્તદ્ધેતુતયોપગતસ્ય "અસામર્થ્યાત્" । તથાહિ- અગ્નિસંયોગાદિકાલે ત્રિતયં લક્ષયામઃ । તદેવ કાષ્ઠાદિકં વિનાશ્યમ્, અઙ્ગારાદિકમવસ્થાન્તરમ્, કાષ્ઠાદિનિવૃત્તિલક્ષણં ચાભાવં તુચ્છરૂપં, નાપરં યત્રાગ્નિસંયોગાદેર્વ્યાપરઃ ચિન્ત્યેત । એતાવત્યાં ચ વસ્તુગતૌ ન ક્વચિદત્ર વિનાશહેતૌઃ સામર્થ્યં યુજ્યતે । યતો "નહિ વિનાશહેતુર્ભાવ" સ્યેન્ધનાદેઃ સ્વહેતુભ્યઃ સ્થિરરૂપસ્યોત્પન્નસ્ય "સ્વભાવમેવા" સ્થિરાત્મતાલક્ષણં "કરોતિ" । કુતઃ? "તસ્યે"ન્ધનાદેઃ "સ્વહેતુભ્ય" એવ "નિર્વૃત્તેઃ" । નહિ સ્થિરાત્મનો ( હ્બ્ટ્ 78 ) નિર્વૃત્તસ્યાન્યથાભાવઃ તદાત્મા શક્યતે કર્તુમ્, તસ્ય હેત્વન્તરાત્ પશ્ચાદ્ ભવ્તો ઽર્થાન્તરત્વપ્રસઙ્ગાત્, તસ્યૈવાન્યથાત્વાયોગાત્, તત્ર હેતુવ્યાપારસ્ય કલ્પયિતુમશક્યત્વાત્ ।
અથવા ત્રિતયે સમીક્ષ્યમાણે યત્ તાવત્ વિનાશ્યં કાષ્ઠાદિ ન તત્સ્વભાવમેવાગ્નિસંયોગાદિર્વિનાશહેતુઃ કરોતિ તસ્ય સ્વહેતુભ્ય એવ નિર્વૃત્તેરિતિ ।
[12. કુમારિલેષ્ટભાવાન્તરસ્વભાવપક્ષસ્ય સમાલોચનમ્]
કુમારિલસ્તુ મન્યતે- નાગ્નિસંયોગાદિના ભાવસ્વભાવ એવ ક્રિયતે કિન્ત્વિન્ધનાદેઃ પ્રધ્વંસાભાવઃ । સ ચેન્ધનાદિરૂપવિકલમઙ્ગારાદિકમુત્તરં ભાવાન્તરમેવ । તદુક્તમ્-
"નાસ્તિતા પયસો દઘ્નિ પ્રધ્વંસાભાવલક્ષણમ્ ॥" ઇતિ ।
તથાવિધસ્ય ચાભાવસ્ય હેતુમત્તોપગમો નૈવ વિરુધ્યતે । તથા ચાહ કશ્ચિત્-
"ભાવાન્તરવિનિર્મુક્તો ભાવો ઽત્રાનુપલમ્ભવત્ ।
અભાવઃ સમ્મતસ્તસ્ય હેતોઃ કિન્ન સમુદ્ભવઃ? ॥" ઇતિ ।
તદેતત્ કૌમારિલં દર્શનમપનુદન્નાહ- "નાપિ" ઇત્યાદિ । યદ્યુત્તરં કાર્યાત્મકં "ભાવાન્તરમેવ" અભાવસ્તદાગ્નિસંયોગાદયો ઽઙ્ગ(ઙ્ગા)રાદિજન્મનિ વ્યાપૃ(પ્રિ)યન્ત ઇતીષ્ટમેવાસ્માકમ્, કિન્તુ "ભાવાન્તરકરણે" અભ્યુપગમ્યમાને ઽગ્ન્યાદીનામિન્ધનાદાવવ્યાપારાત્ તદવસ્થમેવેન્ધનાદિકમ્ । તતશ્ચ યથાગ્નિસંયોગાત્ પ્રાગ્ ઇન્ધનાદેરુપલબ્ધિઃ અન્યા ચ તત્સાધ્યાર્થક્રિયા તથાઙ્ગારાદ્યુત્પત્તાવપ્યુપલબ્ધ્યાદેઃ પ્રસઙ્ગઃ ।

નનુ ભાવાન્તરસ્ય પ્રધ્વન્સા(ધ્વંસા)ભાવરૂપતાયાં તદુત્પત્તાવિન્ધનાદીનાં પ્રધ્વસ્તત્વાદસતાં કથં તથોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ? । સત્યમ્, એવં મન્યતે- સર્વસ્યેન્ધનાદેરન્યસ્ય ગવાદેરપિ તથાભાવો મા ભૂત્ ઇત્યઙ્ગારાદેઃ ધ્વંસવ્યવસ્થાયાં નિબન્ધનમભિધાનીયમ્ । ( હ્બ્ટ્ 79 ) તસ્મિં(સ્મિન્) સતિ તન્નિવૃત્તિરિતિ ચેત્, અહો વચનકૌશલમ્ યતો નિવૃત્તેસ્તુચ્છસ્વભાવતાનઙ્ગીકરણાત્ તદેવ ભાવાન્તરમઙ્ગારાદિકં નિવૃત્તિં બ્રૂષે । તદયમર્થઃ સમ્પન્નઃ અઙ્ગારાદિભાવે ઽઙ્ગારાદિભાવાદઙ્ગારાદિકં ધ્વંસઃ કાષ્ઠાદેરિતિ । ન ચાઙ્ગારાદિભાવે તદ્ભાવઃ સ્વાત્મનિ હેતુભાવાયોગાત્ । અગ્ન્યાદિભ્યશ્ચ તદુત્પાદવચનાદિન્ધનાદ્યુપમર્દ્દેનાઙ્ગારાદિભાવાત્ અસ્ય ધ્વંસંરૂપતેતિ ચેત્ । કો ઽયમુપમર્દ્દો નામ? । યદિ નિવૃત્તિઃ સાઙ્ગારાદિલક્ષણૈવેતિ ન પૂર્વસ્માદ્ વિશિષ્યતે । તસ્માત્ સ્વરસતો નિવર્તતે કાષ્ઠાદિઃ, અગ્ન્યાદિભ્યસ્ત્વઙ્ગારાદિજન્મ ઇત્યેવ ભદ્રકમ્, અન્યથા કાષ્ઠાદે"સ્તથોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ" કથં ન સ્યાત્? ।
અપિ ચ- યદિ ભાવાન્તરં પ્રધ્વંસાભાવો ય એતે ઽનુપજાતવિકારાઃ પ્રદીપબુદ્ધ્યાદયો ધ્વંસન્તે તેષાં કતરદ્ ભાવાન્તરં પ્રધ્વન્સો(ધ્વંસો) વ્યવસ્થાપ્યતે? । તે ઽપ્યવ્યક્તતામાત્મભાવં ચ વિકારમેવ ધ્વંસં સમલમ્બન્ત ઇતિ ચેત્ । ન, પ્રદીપાદેર્ભાવરૂપાવ્યક્તતાભાવે પ્રમાણાભાવાત્ । યદિ હિ શક્તિરૂપતાપત્તિરવ્યક્તતા તદા શક્તેઃ કાર્યદર્શનોન્નીયમાનરૂપત્વાત્ તદભાવે કથં પ્રદીપાદયઃ શક્ત્યાત્મનાવસ્થિતાઃ કલ્પેરન્? । અથોપલબ્ધિયોગ્યતાવિકલાત્મતાપત્તિરવ્યક્તિઃ; અત્રાપિ તદાત્મનાવસ્થિતૌ નૈવ પ્રમાણમસ્તિ । ન ચાપ્રમાણકમાદ્રિયન્તે વચો વિપશ્ચિતઃ । આત્મનશ્ચાસત્ત્વાત્ કથં તદ્ભાવો બુદ્ધ્યાદીનાં વિકારઃ પરિણામશ્ચ? । અન્યત્ર વિહિતપ્રતિક્રિયત્વાત્ નેહ પ્રતન્યત ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન ।
સ્યાન્મતમ્- ભાવાન્તરેણાઙ્ગારાદિનાવૃતત્વાત્ ઇન્ધનાદેસ્તથોપલબ્ધ્યાદયો ન ભવન્તીત્યત આહ- "નાપિ" ઇત્યાદિ । સ્વભાવાન્તરમ્ "અન્યસ્યે"ન્ધનાદેરા"વરણમપિ"ન"યુજ્યેત" "તદવસ્થે" અવિચલિત રૂપે "તસ્મિન્નિ"ન્ધનાદૌ સ"ત્યાવરણસ્યાપિ" ન કેવલમનુપલબ્ધ્યાદે"રયોગાત્" ।
[13. ભાવાભાવપક્ષસ્યાપિ સમાલોચનમ્ ।]
ન કેવલં ભાવસ્વભાવો ભાવાન્તરં વા વિનાશહેતુના ન ક્રિયતે ભાવાભાવો ઽપિ ન ક્રિયત ઇત્યાહ- "નાપિ" ઇત્યાદિ । કુતઃ? ઇતિ ચેત્, "અભાવસ્ય વિધિના" પર્યુદાસેન વિવક્ષિતાદ્ભાવાદ"ન્ય"તયા કાર્યત્વો"પગમે" ક્રિયમાણે કિમિન્ધનાદિરૂપ એવાસૌ? અથાર્થાન્તરમ્? ઇતિ "વ્યતિરેકાવ્યતિરેકાવિકલ્પાનતિક્રમાત્" । તત્ર ચોક્ત એવ દોષઃ ।
નનુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મા તુચ્છરૂપો ઽસાવગ્ન્યાદિજન્યો ઽભ્યુપેયતે । તદ્ભાવે ચેન્ધનદિનાં નૈઃસ્વાભાવ્યાત્ કુતઃ પૂર્વદોષાવસરઃ? । સ ચાવશ્યમગ્ન્યાદિભાવાભાવાનુવિધાયિતયા તત્કાર્યસ્તદ્ભાવવ્યવહારસ્યાન્યત્રાપિ તન્નિબન્ધનત્વાત્ । તદુક્તમ્-
"સન્ બોધગોચરપ્રાસ્તદ્ભાવે નોપલભ્યતે ।
નશ્યન્ ભાવઃ કથં તસ્ય ન નાશઃ કાર્યતામિયત્ ॥
પ્રાગભૂત્વા ભવન્ ભાવો હેતુભ્યો જાયતે યથા ।
ભૂત્વાપિ ન ભવંસ્તદ્વદ્ધેતુભ્યો ન ભવત્યયમ્ ॥" ઇતિ ।

અત આહ- "ભાવપ્રતિષેધે"ત્યાદિ । અયમભિપ્રાયઃ- યદ્યનપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગશ્ચ્યુતિમાત્રમેવ તુચ્છરૂપં ધ્વંસઃ તદા તત્ર કારકવ્યાપારો નૈવ સમ્ભવતિ ભવનધર્મિણ્યેવ તત્સમ્ભવાત્ । તસ્યાપ્યભૂત્વા ભાવોપગમાત્ કાર્યતા ન વિરુધ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । ભવનધર્મણો ભાવરૂપતાપ્રાપ્તેરભાવત્વહાનેઃ । યતો ભવતીતિ ભાવો ભણ્યતે, નાપરમઙ્કુરાદેરપિ ભાવશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । અર્થક્રિયાસામર્થ્યામિતિ ચેત્ । સર્વસામર્થ્યવિરહિણસ્તર્હ્યસ્ય કથં પ્રતીતિવિષયતા? । નહ્યકારણં પ્રતીતિવિષયઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । તદવિષયસ્ય વા કથં હેતુમત્તાવગતિઃ? વસ્તુતા વા? । ઉએમાચ્યતે ‘તુચ્છરૂપમેવ તદ્ વસ્તુઽ; ઇતિ । પ્રતીતિજનકત્વે વા કથં ન સામર્થ્યસમ્બન્ધિતા? । સદિતિપ્રત્યયાવિષયસ્ય કથં ભાવતેતિ ચેત્ । કાર્યતાપ્યસ્ય કથમ્? । સ્વહેતુભાવે ભાવાત્ ઇતિ ચેત્ । કથં તર્હિ સત્પરત્યયાવિષયતા? । ( હ્બ્ટ્ 81 ) તથા હિ- યદિ સ્વહેતુભાવે ભવતીતિ પ્રતીયતે સદિત્યપિ પ્રતીયેત । યતો ઽસ્તીતિ સદ્ ઇતિ વદન્તિ વિદ્વાંસઃ । ન ચાસ્તિ, ભવતિ, ભાવઃ, સન્નિતિ શબ્દાનામર્થભેદઃ પરમાર્થતઃ કશ્ચિત્ । અભાવાત્મકતયૈવ ભવત્યસાવિતિ ચેત્ । ન । વ્યાહતત્વાત્, યતો ન ભવતીત્યભાવ ઉચ્યતે સ કથં ભવતીતિ વ્યપદિશ્યતે? । પ્રતિષ્ઠિતેન કેનચિદ્ રૂપેણ સ્વજ્ઞાનાત્મન્યપ્રતિભાસનાત્ ન ભવ ઇતિ ચેત્ । અત્યન્તપરોક્ષાણાં ચક્ષુરાદીનામભાવતાપ્રસઙ્ગઃ । ન । તેષાં જ્ઞાનહેતુરૂપતયા પ્રતિભાસનાત્ ઇતિ ચેત્ । ન । અસ્યાપિ ભવિતૃરૂપતયાવભાસનાત્ । સર્વરૂપવિવેકસ્ય ચ કથં ભૂત્યા સમ્બન્ધઃ? । કેનચિદ્ રૂપેણોન્મજ્જનં હિ ભવનમ્ । જ્ઞાનવિષયતયાસ્યાપિ ચ તેદ્ધેતુરૂપતયાવભાસનસ્ય તુલ્યત્વાત્, અહેતોશ્ચ વિષયત્વાયોગાત્ । અસ્માકં ત્વભાવબુદ્ધ્યઃ સ્વવાસનાપરિપાકાન્વયા નિર્વિષયા એવ । અભાવસ્ય ચ ભવિતૃત્વે કથં પ્રર્યુદાસાત્ પ્રસજ્યપ્રતિષેધો ભિદ્યેત । અસદ્રૂપસ્ય વિધાનેન પર્યુદાસાત્ સ ભિદ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । અસદ્રૂપ્સ્ય ભવનવિરોધાત્ । ભવતીતિ હિ ભૂત્યા સત્તયાભિસમ્બધ્યતે । તત્ર કથં સદ્રૂપસ્ય વિધાનમ્? । પર્યુદાસ એવૈકો નઞર્થશ્ચ સ્યાત્, સર્વત્ર વિધેઃ પ્રાધાન્યાત્ । સો ઽપિ વા ન ભવેત્ । યદિ હિ કિઞ્ચિત્ કુતશ્ચિત્ નિવર્ત્યેત તદા તવ્દ્યતિરેકિ સંસ્પૃશ્યેત તત્પર્યુદાસેન । તચ્ચ નાસ્તિ । સર્વત્ર નિવૃત્તિર્ભવતિ ઇત્યુક્તે વસ્ત્વન્તરસ્યૈવ કસ્યચિત્ વિધાનાત્ । તથાનેન વસ્ત્વન્તરમેવોક્તં સ્યાત્, ન તયોર્વિવેકઃ । અવિવેકે ચ ન પર્યુદાસઃ । અપ્રસ્તુતાભિધાનં ચ સ્યાત્ । ભાવનિવૃત્તૌ પ્રસ્તુતાયાં અસદાત્મનો વસ્ત્વન્તરસ્યૈવ વિધાનાત્ । ન ચાસ્ય સ્વરૂપેણાસદાત્મકત્વમ્, સ્વરૂપેણાપ્યસતઃ કાર્યત્વવિરોધાત્ । પરરૂપેણ તુ સર્વમેવ વસ્ત્વસદાત્મકમિતિ નાસ્ય ઘટાદેઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ । ભવતુ વાયમભાવો ઽગ્ન્યાદિભ્યસ્તદ્ભાવે કિમિતિ નોપલભ્યન્તે કાષ્ઠાદયઃ? । તથા હિ- અગ્ન્યાદીનામન્યક્રિયાયાં ચરિતાર્થત્વાદનિવૃત્તા એવ તેભ્યઃ ( હ્બ્ટ્ 82 ) ઇન્ધનાદયઃ પ્રાગ્વદુપલભ્યેરન્ । તદુપમર્દ્દેન ધ્વંસસ્યોત્પત્તેઃ ઇતિ ચેત્, કથં તદુપમર્દ્દઃ? । ન તાવત્ પ્રધ્વંસાભાવેન, ઇન્ધનસત્તાકાલે તસ્યાભાવાત્ । નાગ્ન્યાદિભિઃ, ધ્વંસાવિર્ભાવ એવ તેષાં વ્યાપારોપગમાત્ । ન ચોત્પન્નઃ પ્રધ્વંસાભાવ ઇન્ધનાદીન્ વિહન્તિ, યૌગપદ્યપ્રસઙ્ગાત્ । ધ્વંસેન વિનાશને ચ વિકલ્પત્રયસ્ય તદવસ્થત્વાત્ । તતશ્ચાનવસ્થા । સ એવ ધ્વંસ ઇન્ધનાદેરગ્ન્યાદિજન્મા નિવૃત્તિઃ, અતો ઽસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ ચેત્ । કથમન્યો ઽન્યસ્ય નિવૃત્તિઃ?, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ ચાયં હેતુમાંસ્તદ્ભેદાદાત્મભેદં કિં નાનુભવતિ? । શાલિયવાઙ્કુરાદયો ઽપિ કારણભેદાદેવાત્મભેદમત્યન્તવિલક્ષણમનુભવન્તો ઽધ્યક્ષત એવાવસીયન્તે । ન ત્વેવમનપેક્ષિતભાવાન્તરસંસર્ગઃ ચ્યુતિમાત્રલક્ષણો ધ્વંસઃ । તસ્યાભિઘાતાગ્નિસંયોગાદિકારણભેદે ઽપિ તુચ્છરૂપતયૈકરૂપસ્ય સ્વજ્ઞાનાત્મન્યવભાસનાત્ । નહિ ભાવશૂન્યતાં વિહાયાપરં તત્ર કિઞ્ચિદ્ રૂપમીક્ષામહે । વિસ્તરતશ્ચૈતત્ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધૌ વિચારિતમિત્યાસ્તાં તાવદિહ । તસ્માદગ્ન્યાદિસંયોગકાલે "ન તસ્ય કિઞ્ચિદ્ ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલ" મિત્યેવોપગન્તુ યુક્તમ્ । યતો નાયં કસ્યચિદ્ ભાવેન નષ્ટો નામ કિન્તુ યતઃ સ્વયમસ્થિરરૂપતયા ભૂતસ્તતો નષ્ટો નામ । તેન નાસ્યાભવનમ્ અન્યદ્વા કિઞ્ચિદ્ ભવતિ । તથા ચ ભવનધર્મણઃ કસ્યચિદભાવાદ્ ભાવં ભવન્તં કુતશ્ચિન્ન કરોતીતિ ક્રિયાપ્રતિષેધ એવાગ્નિસંયોગાદેઃ સ્યાત્ । "એવં ચ" સતિ "કર્તા" અગ્નિસંયોગાદિઃ "ન ભવતિ ઇત્યકર્તુરહેતુત્વમિતિ" તસ્મા "ન્ન વિનાશહેતુઃ કશ્ચિત્ ।"
[14. વૈયર્થ્યાદપિ વિનાશે હેત્વયોગઃ ।]
ન કેવલમસામર્થ્યાદ્ધિનાશહેત્વયોગઃ, કિન્તુ "વૈયર્થ્યાચ્ચ" તદેવાહ- "યદિ સ્વભાવતો નશ્વરો" નશનશીલઃ સ્વાત્મ"ન્યનવસ્થાયી" સ્થાતુમશક્તો યથા સૂચ્યગ્રે સર્ષપઃ "તસ્ય ન કિઞ્ચિન્નાશકારણૈઃ" । કિં કારણમ્? । "સ્વયં નાશાત્" । "તત્સ્વભાવતયૈવ" અસ્થિરસ્વભાવતયૈવ । નહિ પ્રકૃત્યૈવ સ્થાતુમશક્તે સૂચ્યગ્રે સર્ષપે તદસ્થિતયે પ્રયાસઃ ફલવાન્ ભવેત્ ।
અત્રૈવ વ્યાપ્તિમાદર્શયતિ- "યો હિ" ઇત્યાદિ । "ન પુનઃ તદ્ભાવે" તત્સ્વભાવત્વે જનકાત્ હેતો "ર્હેત્વન્તરમપેક્ષતે ।" "ન હિ પ્રકાશાદયઃ" ઇત્યાદિના દૃષ્ટાન્તવિવરણમ્ । તદાત્મતાયા હેત્વન્તરાનપેક્ષણેન વ્યાપ્તિં તાદાત્મ્યસાધકેન પ્રમાણેન દર્શયતિ- "તદાત્મનો" યો યસ્ય સ્વભાવઃ તત્સ્વભાવસ્ય "તાદાત્મ્યાભાવે" હેત્વન્તરમપેક્ષમાણસ્ય સ્વહેતોર્નિષ્પન્નસ્યાપિ તત્સ્વભાવત્વાભાવે "નૈરાત્મ્યસ્ય" નિઃસ્વભાવતાયાઃ પ્રસઙ્ગાત્ । "તદ્વત્" પ્રકાશાદિવત્ "ન પુનઃ" પશ્ચાત્ "તદાત્મતાયાં" અસ્થિતિધર્માત્મતાયાં "હેત્વન્તરમપેક્ષત" ઇતિ પ્રમાણફલમ્ । "અસ્થિતિધર્મા ચેત્" નશ્વરસ્વભાવશ્ચેત્ । "સ્વભાવતઃ" સ્વહેતુભ્યો "નિષ્પન્નો" ભાવ ઇતિ પક્ષધર્મોપસંહારઃ । વિરુદ્ધ્વ્યાપ્તોપલબ્ધિશ્ચેયમ્, હેત્વન્તરાપેક્ષાનપેક્ષયોઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયા વિરોધાત્, હેત્વન્તરાનપેક્ષયા ચ તત્સ્વાભાવતાયા વ્યાપ્તત્વાત્ ।
[15. સ્વતો વિનશ્વરત્વસાધકહેતાવનેકાન્તદોષોદ્ધારઃ ।]
અત્ર ચ પરસ્પ વચનાવકાશમશઙ્કયાહ- "બીજાદિવત્" ઇત્યાદિ । "સ્યાદેતત્" ઇત્યાદિના એતદેવ વિભજતે "કેવલા ન જનયન્તિ" ઇતિ । કુતઃ? ઇતિ ચેત્, સલિલક્ષિત્યાદેઃ સ્વહેતુવ્યતિરિક્તસ્યાઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવાનામપિ બીજાદીનાં તદાત્મતાયામપેક્ષણાત્ । તતશ્ચ ન પુનસ્તદ્ભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષન્ત ઇત્યનેકાન્તઃ । "તદ્વદ્ ભાવો ઽપી"ન્ધનાદિઃ સ્વહેતોર્નશ્વરાત્મા નિષ્પન્નો ઽપિ "વિનાશે" વિનશ્વરાત્મતાયાં સ્યાદિતિ દાર્ષ્ટાન્તિકમ્ । "ન" બીજાદિવદનેકાન્તઃ । કુતઃ? "તત્સ્વભાવસ્ય" અઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવસ્ય બીજાદેરઙ્કુરાદિજનનાત્, તદાત્મતાયાં હેત્વન્તરાનપેક્ષણાત્ । યશ્ચ ક્ષિત્યાદીકમપેક્ષમાણો ન જનયતિ કુશૂલાદ્યવસ્થઃ તસ્ય "અજનકસ્ય ચ અતત્સ્વભાવત્વાત્" અઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવત્વાભાવાત્ । તત્ર તદાત્મતાલક્ષણો હેતુઃ ન વર્તત એવેતિ ન તેનાનેકાન્તઃ ।

[16. પ્રત્યક્ષેણ બાધાત્ ન પ્રત્યભિજ્ઞયા સ્થિરૈકભાવસિદ્ધિઃ ।]
નનુ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષત એવ બિજાદીરેકસ્વભાવો લક્ષ્યતે । તત્ર કુતો ઽયં જનસ્વભાવત્વાજનનસ્વભાવત્વલક્ષણો ભેદઃ? યતો ( હ્બ્ટ્ 84 ) ઽનેકાન્તો ન સ્યાત્ । ન ચાપ્રમાણં પ્રત્યભિજ્ઞા, "તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનમ્" ઇત્યાદિપ્રમાણલક્ષણયોગાત્, સત્સમ્પ્રયોગેણેન્દ્રિયાણાં ભાવતશ્ચ પ્રત્યક્ષમેવ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ । ન ચ પ્રત્યક્ષાદ્ ગરિષ્ઠં પ્રમાણમસ્તિ, યતસ્તદ્વિષયસ્ય ભેદસિદ્ધ્યા બાધામનુભવદપ્રમાણમેતત્ સ્યાત્ ઇત્યાશઙ્કયાહ- ‘અત એવઽ; જનકત્વાજનકત્વાદેવ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાત્ ‘તયોરવસ્થયોઃઽ; જનકાજનકાવસ્થયોઃ બીજાદેઃ "વસ્તુભેદઃ" સ્વભાવભેદો "નિશ્ચેયઃ"અધ્યવસાતવ્યઃ । યથા હિ શાલિબીજં તદઙ્કુરજનનસ્વભાવં તદ્ભાવે શાલ્યઙ્કુરભાવદર્શનાત્ પ્રત્યક્ષતો ઽવગમ્યતે, યવબીજં ચાતજ્જનનસ્વભાવમ્ તદ્ભાવે શાલ્યઙ્કુરાનુપલબ્ધ્યા તદ્વિવિક્તયવબીજગ્રાહિપ્રત્યક્ષરૂપયા પ્રતીયતે તથાત્રાપ્યવસ્થાદ્વયે શાલિબીજસ્ય તદઙ્કુરવિવિક્તાવિવિક્તાવસ્થાગ્રાહિપ્રત્યક્ષબલાદેવ સ્વાઙ્કુરજનકાજનકસ્વભાવતા કિન્ન નિશ્ચીયતે? । ઇષ્યત એવાવસ્થયોર્ભેદો ઽવસ્થાવતસ્ત્વભેદ ઇતિ ચેત્ । ન । તસ્યાવસ્થારૂપવિવેકિના રૂપાન્તરેણ પ્રત્યક્ષે પ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાત્ । ન હિ યદનાત્મરૂપવિવેકેન સ્વજ્ઞાને ન પ્રતિભાસને તસ્ય પ્રત્યક્ષતા યુક્તા । અવસ્થા તદ્વતોઃ સ્વભાવભેદાભાવાત્ કથં રૂપાન્તરેણ પ્રતિભાસનમ્? ઇતિ ચેત્ । નન્વવસ્થાભ્યો ઽનવાપ્તરૂપભેદસ્યાવસ્થાનામિવાત્મનસ્તદ્ભેદે સત્યભેદો ન સઙ્ગચ્છતે । તતશ્ચાસ્યાવસ્થાનામિવાત્મભેદમનુભવતઃ કથમવસ્થાતૃત્વમ્? । અવસ્થાભેદે ઽપ્યભિન્નરૂપસ્ય તથા વ્યવસ્થાનાત્ કથઞ્ચિદ્ભેદસ્યાપિ ભાવાદદોષ ઇતિ ચેત્ । યદિ યમાત્માનં પુરોધાય ‘અયમવસ્થાતા, અવસ્થાશ્ચેમાઃઽ; ઇતિ ભણ્યતે તેનાવસ્થાતદ્વતોર્ભેદસ્તદા ભેદ એવેતિ ‘કથઞ્ચિત્ઽ; ઇત્યન્ધપદમેતત્ । તતો ઽસ્ય પ્રત્યક્ષતાયાં અનાત્મરૂપવિવેકિના રૂપાન્તરેણાવભાસનપ્રસઙ્ગો ન નિવર્તતે । અથ તેનાત્મનાભેદઃ । અવસ્થાવદ્ભેદપ્રસઙ્ગો ઽવસ્થાતુઃ, તદ્વદવસ્થાનામભેદસ્ય વા । તયોરપિ કથઞ્ચિદ્ ભેદાભેદાવિતિ ચેત્ । તયોસ્તર્હ્યવસ્થાતદ્વદાત્મનોર્ભેદવતોઃ કથઞ્ચિદનિમિત્તં રૂપાન્તરમિષ્ટં સ્યાત્ । ( હ્બ્ટ્ 85 ) તથા ચ તસ્યાપિ તાભ્યાં કથઞ્ચિદ્ભેદઃ, અન્યથા તદેકસ્વભાવાદત્યન્તમભેદાદવસ્થાતદ્વતોઃ પરસ્પરમત્યન્તં ભેદાભેદૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ । રૂપાન્તરસ્ય કથઞ્ચિદ્ભેદે તન્નિબન્ધનમપરં રૂપમ્, તથાસ્યાપિ તદન્યદ્ ઇત્યપરિમિતરૂપતૈવૈકૈકસ્ય વસ્તુનઃ સમાસજ્યેત । ન ચાપરિમિતરૂપપ્રતિભાસિ પ્રત્યક્ષમનુભવામઃ । અનનુભવન્તશ્ચ કથં તત્કલ્પનયાત્મનૈવાત્માનં વિપ્રલભેમહિ? । તસ્માદવસ્થારૂપવિવેકેનોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલમ્ભાદ્ અપરિમિતરૂપતાપ્રસઙ્ગાચ્ચ કથઞ્ચિદ્ભેદાભેદવતો ઽવસ્થાતુરસત્ત્વમેવ । તાશ્ચાવસ્થા જનકાજનકસ્વભાવભેદવત્યઃ પ્રત્યક્ષત એવાવગમ્યન્ત ઇતિ તદેકત્વાધ્યવસાયિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં તબ્દાધામનુભવત્ કથં પ્રમાણં સ્યાત્?, યતો બીજાદિનામઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવાનામપિ તદાત્મતાયાં હેત્વન્તરાપેક્ષણાત્ પ્રાક્તનસ્ય હેતોરનૈકાન્તિકતા ભવેત્ ।
ભવતુ વાવસ્થાતા કશ્ચિત્, તસ્યાપ્યેતદેવ ભેદં સાધયતિ । તથા હિ- "તયોઃ" જનકાજનકાવસ્થયોરિતિ સપ્તમીદ્વિવચનમેતત્ તદા ભવતિ । તદયમર્થો- જનકાવસ્થાયામજનકાવસ્થાયાં ચ "વસ્તુનઃ" ધર્મિલક્ષણસ્ય "ભેદઃ" સ્વભાવનાનાત્વમ્ "અત એવ" જનકાજનકસ્વભાવત્વાદેવ પ્રત્યક્ષાવસિતાત્ "નિશ્ચેયઃ" નિશ્ચયલક્ષણસ્તત્ર વ્યવહારઃ કર્તવ્યઃ, વિષયસ્ય વિરુદ્ધધર્માધ્યાલસક્ષણસ્ય દર્શનાદિતિ ।
ન ચ શાક્યતે વક્તુમ્- અવસ્થા એવાઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવા નાવસ્થાતા ઇતિ । તસ્ય સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણસ્યાસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તતો યદ્ એકરૂપતયા પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભાવેષુ તત્ પૂર્વોત્તરકાલયોર્જનકાજનકસ્વભાવભેદવ્યવસ્થાપકપ્રત્યક્ષનિબન્ધનામનુભવદ્વાધાં કથમિવ પ્રમાણં સ્યાત્? । તત્પ્રતિભાસિનશ્ચાભિન્નરૂપસ્યાલીકત્વે ઽક્ષસમુદ્ભવામપિ વૃત્તિમનુભવતો ઽસ્ય સત્સમ્પ્રયોગજત્વાભાવાત્ તૈમિરિકાદિધિયામિવ કુતઃ પ્રત્યક્ષતા? । ન ચાર્થક્રિયાનિબન્ધનં ( હ્બ્ટ્ 86 ) રૂપમપાસ્ય બીજાદેરપરઃ પરમાર્થતઃ સ્વભાવો ઽસ્તિ, યસ્યાધિગમાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રમાણં ભવેત્, અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાત્ પરમાર્થસતઃ । તસ્માત્ સદૃશાપરભાવનિબન્ધન એવાયં કેશકદલીસ્તમ્બાદિષ્વિવાકારસામ્યતામાત્રાપહૃતહૃદયાનાં ભ્રાન્ત એવ તત્ત્વાધ્યવસાયો મન્તવ્યઃ । તતઃ સતો ઽપિ પ્રતિક્ષણં ભેદસ્યાનુપલક્ષણં બાલાનામ્ । યદા તુ વિધુરપ્રત્યયોપનિપાતાદ્ વિસદૃશાપરભાવપ્રસવઃ તદાસ્ય તત્ત્વાધ્યવસાયી પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયો ન ભૂતિમવલમ્બતે । ન ચ તદેકાકારપરામર્શપ્રત્યયજનકત્વાદપરં સાદૃશ્યમ્ । ભેદાવિશેષે ઽપિ ચ સ્વહેતુબલાયાતપ્રકૃતિવશાત્ કેચિદેવૈકાકારપરામર્શપ્રત્યયલક્ષણામર્થજ્ઞાનાદિલક્ષણાં વાર્થક્રિયાં કુર્વન્તિ નાપર ઇતિ વિપઞ્ચિતં પ્રમાણવાર્તિક એવ શાસ્ત્રકૃતેતિ નેહ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
[17. અનુમાનેનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા બાધાત્ ન તતઃ સ્થિરભાવસિદ્ધિઃ ।]
અવશ્યં ચ બીજાદેર્જનકાજનકાવસ્થયોર્વસ્તુભેદો યથોક્તો ઽવગન્તવ્ય ઇતિ દર્શયિતુમનમાનમભેદસ્ય બાધકમાહ- "ભાવાનાં" બીજાદીનાં સ્વકાર્યજનકો યઃ "સ્વભાવઃ" તસ્ય તેષુ સત્સુ "અન્યથાત્વાભાવાત્" કદાચિદજનકત્વાસમ્ભવાત્ "તત્સ્વભાવસ્ય" અઙ્કુરાદિજનકસ્વભાવસ્ય "પશ્ચાદિવ" સલિલાદિકારણસન્નિધાન ઇવ "પ્રાગપિ" કુશૂલાદ્યવસ્થિતિકાલે ઽપિ સ્વકાર્ય "જનનપ્રસઙ્ગાત્" । તથા હિ- સલિલાદિસન્નિધાને ઽપિ બીજાદિઃ સ્વરૂપેણૈવ કાર્યં કરોતિ, ન પરરૂપેણ । યશ્ચાસ્ય તદાકાર્યજનકઃ સ્વભાવઃ, સ ચેત્ પ્રાગપ્યસ્તિ, ‘સ એવાયમ્ઽ; ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં પુરો ઽવસ્થાયિનો જનકસ્વભાવસ્ય પ્રાચ્યરૂપાભેદાધ્યવસાયાત્, તતઃ કિમિતિ પ્રાગપિ તત્કાર્યં ન કુર્યાદિતિ? । પ્રયોગઃ- યદ્ યદા યજ્જનનસ્વભાવં તત્ તદા તજ્જનયત્યેવ । અજનકસ્ય જનકત્વસ્વભાવવિરોધાત્ । અન્યસ્યાપિ વા તત્સ્વભાવતાપત્તેઃ । યથા- તદેવ બીજાદિકં સલિલાદિસન્નિધિકાલે । કુશૂલાદ્યવસ્થાસ્વપિ ચેદં બીજાદિકં સ્વકાર્યજનનસ્વભાવમેવ ( હ્બ્ટ્ 87 ) પ્રત્યભિજ્ઞયા વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ જનયતિ । તસ્માન્ન તજ્જનનસ્વભાવમિતિ । વિપર્યયપ્રયોગઃ- યદ્ યદા યજ્જનનસ્વભાવં નિર્વર્ત્યં કાર્યં ન જનયતિ ન તત્ તદા તજ્જનનસ્વભાવમ્, તદ્યથા- શાલ્યઙ્કુરજનનસ્વભાવનિર્વર્ત્યં કાર્યમજનયત્ કોદ્રવબીજમ્ । ન જનયતિ ચ સલિલાદિકારણસન્નિધેઃ પ્રાક્ તત્કાર્યજનનસ્વભાવનિર્વર્ત્યં સ્વકાર્યં બીજાદિકમિતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિઃ । તતો ઽનુમાનતો ઽપિ બાધામનુભવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં કથં પ્રમાણં સ્યાત્? ।

નનુ ચાનેન બાધ્યમાનસ્યાનુમાનસ્યાપ્રામાણ્યાત્ કથં બાધકત્વમ્? । અનિશ્ચિતપ્રમાણભાવેન કુતો બાધા? । નાપિ ઇતરેતરાશ્રયત્વમ્ । નહિ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યાદેતદનુમાનં પ્રમાણમ્, કિન્તુ સ્વસાધ્યપ્રતિબન્ધાત્ । સ ચ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણબલાન્નિશ્ચિત ઇતિ ।
[18. પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનાત્ ગરીયસ્ત્વનિરાસઃ ।]
ન પ્રત્યક્ષાદન્યદ્ ગરિષ્ઠં પ્રમાણમિતિ ચેત્ । ન । પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ પ્રત્યક્ષત્વાસિદ્ધેઃ । ન હીયમનુમાનેન પ્રત્યક્ષાત્મિકા સતી બાધ્યત ઇતિ બ્રૂમહે । કિં કૃતં ચ પ્રત્યક્ષસ્ય ગરીયસ્ત્વમ્? । તદ્વયર્થસ્યાસમ્ભવે ઽભાવાત્ પ્રમાણમુચ્યતે તચ્ચાનુમાનસ્યાપ્યર્થપ્રતિબદ્ધલિઙ્ગજન્યતયા સમાનમિતિ નાસ્ય કશ્ચિદ્વિશેષઃ । યદિ ચાનુમાનવિરોધમશ્નુવાનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રમાણં તદાકારસ્ય સામ્યાત્ તદેકતાં પ્રતિયતી નીલેતરકુસુમાદેઃ [પ્રતીતિઃ] કિં ન પ્રમાણમ્? । નહિ કુસુમફલાદિકાર્યદર્શનોન્નીયમાનો ભેદઃ પ્રત્યક્ષતસ્તથાભાવમનુભવતિ । વિસ્તરતશ્ચ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રામાણ્યનિરાસઃ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધાવેવ વિહિત ઇત્યાસ્તાં તાવદિહ ।
"યતઃ એવમ્" ઉક્તેન પ્રકારેણ જનકાજનકાવસ્થયોઃ બીજાદેર્વસ્તુભેદઃ "તસ્માદ્ યો ઽન્ત્યો ઽવસ્થાવિશેષો" યદનન્તરં અઙ્કુરાદિકાર્યપ્રસવઃ ( હ્બ્ટ્ 88 ) "સ એવાઙ્કુરજનનસ્વભાવઃ", કાર્યદર્શનોન્નીયમાનરૂપત્વાત્ તજ્જનનસ્વભાવતાયાઃ ।
યદિ તર્હિ સ એવાઙ્કુરજનનસ્વભાવઃ, પૂર્વભાવિનામવસ્થાભેદાનામતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ કથં તેષુ તત્કારણવ્યપદેશઃ? અઙ્કુરાર્થિભિર્વા તદુપાદાનમ્? ઇત્યત આહ- ‘પૂર્વભાવિનસ્તુઽ; કુશૂલાદ્યવસ્થિતિકાલભાવિનસ્તુ "અવસ્થાવિશેષા અઙ્કુકારણસ્યા"ન્ત્યસ્યાવસ્થાવિશેષસ્ય "કારણાનિ" પ્રત્યયાન્તરોપધીયમાનવિશેષેભ્યઃ પરમ્પરયા "તેભ્યસ્તદુત્પત્તેઃ" । અતસ્તેષૂપચારતઃ કારણવ્યપદેશો ઽઙ્કુરાર્થિભિશ્ચોપાદાનમ્ । યતસ્તત્સ્વભાવસ્ય બીજાદેર્જનનં ન હેત્વન્તરાપેક્ષમ્, યજ્જાનકમપેક્ષતે ન તસ્ય તજ્જનસ્વભાવત્વમ્ ઇતિ । "તસ્માન્નાનેકાન્તો" બીજાદિવત્ ‘તત્સ્વભાવત્વાત્ઽ; ઇત્યસ્ય હેતોઃ ઇત્યુપસંહારઃ ।
તદેવં યદા તાવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષપ્રમાણતયા સ્થૈર્યસિદ્ધયે પરૈરૂચ્યતે બીજાદિવદનેકાન્તં પ્રતિપાદયિતુમ્, તદા તસ્યોક્તેન પ્રકારેણ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં બાધ્યમાનત્વાત્ તદાત્મતા નાસ્તીતિ કુતસ્તત એકતા ભાવાનામ્?, યતો ઽનેકાન્તઃ સ્યાદિતિ પ્રતિપાદિતમ્ । યદા તુ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવા બીજાદય ઇતિ હેતુતયોચ્યતે પરૈઃ, તદાયમસિદ્ધો હેતુઃ । ન ચ સ પક્ષે ક્વચિદ્ વર્તત ઇત્યાહ- "ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ" અસ્માભિરિષ્યમાણેષુ "ઐક્યાભાવા"દિતિ સમ્બન્ધઃ ।
[19. તત્સ્વભાવત્વાત્ ઇત્યત્ર પુનરપિ અનેકાન્તદોષોદ્વારઃ ।]
અથ યસ્યાપિ ક્ષણિકા ભાવાસ્તસ્યાપિ બીજાદીનાં પ્રતિક્ષણમૈક્યાભાવે ઽપિ વિશેષાનુપલક્ષણાદન્ત્યક્ષણવત્ સર્વેષાં જનકસ્વભાવાનામપિ તદ્ભાવં પ્રતિ સલિલાદ્યપેક્ષત્વાત્ તદવસ્થમનૈકાન્તિકત્વમ્ ઇત્યાશઙ્કયાહ- "અપરાપરોત્પત્તેઃ" ક્ષણિકૈરપિ નાનેકાન્તઃ, અપરેભ્યો ઽપરેભ્યશ્ચ પ્રત્યયેભ્યઃ પ્રતિક્ષણમુત્પત્તેઃ ક્ષણિકાનાં ભિન્નશક્તિત્વાદન્ત્યક્ષણવજ્જનકસ્વભાવતાવિરહાત્ કુતસ્તૈરપ્યનેકાન્તઃ સ્યાત્? । ન હિ કારણભેદોપધીયમાનજન્મનાં વિશેષાનુપલક્ષણે ઽપ્યભિન્નસ્વભાવતા યુક્તા, હેતુ ( હ્બ્ટ્ 89 ) ભેદાનનુવિધાને ઽહેતુકતાપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચ વક્ષ્યતિ- ‘અપરાપરપ્રત્યયયોગેન પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સન્તન્વન્તઃ સંસ્કારા યદ્યપિ કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સમાનરૂપાઃ પ્રતીયન્તે તથાપિ ભિન્ન એવ એષાં સ્વભાવઃ, તેન કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ કારણમ્ઽ; ઇતિ ।
યદુક્તં ‘તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ; ઇત્યસ્યાનેકાન્તમુદ્ભાવયન્નાહ પરઃ- "તે" બીજક્ષિત્યાદયઃ "અન્ત્યાઃ" અન્તે ભવાઃ પ્રત્યેકમઙ્કુરજનને ‘સમર્થાઃઽ; ખણ્ડશઃ કારણેભ્યઃ કાર્યોત્પાદાભાવાદ્ ભવદ્ભિરિષ્યન્ત ઇતિ "કિન્ન જનયન્તિ પ્રત્યેકમ્"? । તતશ્ચૈષામેક એવ કશ્ચિદઙ્કુરં જનયતિ, તદન્યે તુ તત્સ્વભાવા અપિ ન જનયન્તીતિ ‘તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ; ઇત્યનેકાન્તઃ । તદ્વત્ કુશૂલાદ્યવસ્થા અપિ બીજાદયો ઽઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવા અપિ ન જાનયિષ્યન્તીતિ તૈરનેકાન્તઃ તદવસ્થ એવેતિ મન્યતે પરઃ ।
અત્રાહ- "ઇતિ" યદેવં ત્વં મન્યસે । પરેણ સામાન્યેનાભિધાનાત્ સામાન્યેનૈવોત્તરમાહ- "જનયન્ત્યેવ" "નાત્ર" સ્વકાર્યજનને "અન્યથાભાવઃ" અજનકત્વમાશઙ્કનીયમ્ । કુતઃ? "સ્વભાવસ્યાવૈપરીત્યાત્" । યૈ હિ ન જનયેયુર્જનનસ્વભાવા એવ ન સ્યુઃ । તત્સ્વભાવાશ્ચેષ્યન્ત ઇત્યવશ્યં જનયન્તિ, તથા ચ કુતો ઽનૈકાન્તઃ? ઇતિ ભાવઃ ।
[20. એકેકૈવ સમર્થેન કાર્યજનને પરેષામનુપયોગમાશઙ્કય તદુદ્ધારઃ ।]
પ્રત્યેકમન્ત્યાનાં જનકત્વે કાર્યસ્યૈકેન જનનાદપરેષામુપયોગસ્ય નિર્વિષયત્વાદજનનમેવેતિ મન્યમાન આહ પરઃ- "તેષુ" અન્ત્યેષુ "સહકારિષુ" સહ- યુગપત્ કરણશીલેષુ "સમર્થસ્વભાવેષુ" તત્કાર્યક્રિયાયોગ્યેષુ અભ્યુપગમ્યમાનેષુ સત્સુ "કાર્યસ્યૈકેનૈવ જનિતત્વાત્ કો ઽપરસ્યોપયોગઃ?" નૈવ કશ્ચિત્ । તત્ કિમુચ્યતે ‘જનયન્ત્યેવઽ; ઇતિ? । એતત્ પરિહરતિ- ‘ન વૈઽ; નૈવ "ભાવાનાં" બીજાદીનાં કાચિત્ "પ્રેક્ષાપૂર્વકારિતા" બુદ્ધિપૂર્વકારિતા, "યતઃ" પ્રેક્ષાપૂર્વકારિત્વાત્ ‘અયમસ્માસ્વન્યતમ એકો ઽપિ સમર્થઃ કાર્યજનને, કિમત્રાસ્માભિઃ કર્તવ્યમ્?ઽ; ઇત્યાલોચ્ય "અપરે નિવર્તેરન્" ઔદાસીન્યં ( હ્બ્ટ્ 90 ) ભજમાનાસ્તત્કાર્યજનને ન વ્યાપ્રિયેરન્ । યસ્માત્ "તે" બીજાદયો ભાવાઃ "નિરભિપ્રાયવ્યાપારાઃ" પર્યાલોચનાશૂન્યવ્યાપારા એકત ઉત્પદ્યમાને "કાર્યે સર્વ એવ વ્યાપ્રિયન્તે" । ભવનધર્મણિ ચ કાર્યે તેષાં પ્રાગ્ભાવ એવ વ્યાપારઃ । તદન્યસ્યાયોગાત્ । યદિ હિ વ્યાપૃતાદન્ય એવ વ્યાપારઃ તદા તત એવ કાર્યોત્પાદાદ્ વ્યાપારવતઃ કારકત્વમેવ હીયતે ।
તસ્યાસૌ વ્યાપારઃ તતસ્તસ્ય કારકત્વમ્ ઇતિ ચેત્ । નન્વેવં વ્યાપારોપયોગસ્ય કાર્યાનુપયોગિનિ તત્રોપચારાત્ પારમાર્થિકમસ્ય કારકત્વં હીયેત । કશ્ચાસ્ય વ્યાપારેણ સમ્બન્ધઃ? । સમવાયશ્ચેત્ । ન । તસ્ય પ્રાગેવ નિરસ્તત્વાત્ । સમવાયાચ્ચ વ્યાપારવત્ત્વે અન્યસ્યાપિ તત્કાર્યાનુપયોગિનસ્તદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ, સમવાયસ્યેહેતિ બુદ્ધિહેતોરેકત્વેન સર્વત્ર સમાનત્વાત્ । અભિમતેનૈવ વ્યાપૃતેન તબ્દ્યાપારોત્પાદનાત્ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ ચેત્ । નનુ તેન તદુત્પાદનં તત્ર સમવાયોદેવોચ્યતે । સ ચ સર્વત્ર સમાનઃ । યેન ચ પરિશ્રમેણ વ્યાપારં જનયતિ તેન કાર્યમેવ કિન્નોત્પાદયતિ? યેન વ્યવધાનમાશ્રીયતે । યથા ચ સ્વસન્નિધિમાત્રેનૈવાયં વ્યાપારં જનયતિ ન વ્યાપારાન્તરેણ, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્, તથા તત એવ કાર્યમપીત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
તસ્માદ્ ભાવિનિ કાર્યે પ્રાગ્ભાવ એવ કારણસ્ય વ્યાપારઃ । સ ચ સર્વેષામસ્તીતિ સર્વ એવ કાર્યોત્પત્તૌ વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ વ્યપદિશ્યન્તે ।

"તદપિ કાર્યં સર્વેભ્ય એવ જાયતે" સર્વેષાં ભાવ એવ તદ્ભાવાત્ । ન હિ કાર્યસ્ય કારણાભિમતભાવ એવ ભાવમન્તરેણાપરં જન્મ । તથાભાવે હિ તત્રૈવ કારણવ્યાપારાત્ કાર્યક્રિયૈવૈષાં ન સમ્ભવેત્ । તતશ્ચ સત્સ્વપિ કારણેષુ કથમસ્ય ભાવ ઉપલબ્ધિર્વા સ્યાત્? । તત્સમ્બન્ધિનો જન્મનઃ કરણાત્ ઇતિ ચેત્ । ન । અસતા ( હ્બ્ટ્ 91 ) તેન સમ્બન્ધાયોગાત્ । સ્વત એવ સત્ત્વે વા જન્માર્થાનુપપત્તેઃ । જન્મકાલે ચોપલભ્યસ્યાત્મનઃ પ્રાગપિ ભાવાત્ તથોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, રૂપાન્તરેણ ભાવે નતસ્ય ભાવઃ સ્યાત્ । રૂપભેદલક્ષણત્વાદ્ ભાવભેદસ્ય । તસ્માદુપલભ્યાત્મનો જન્મનઃ પ્રાગનુપલમ્ભાદસત્ત્વમ્ । તતો ઽસ્ય જન્મસમ્બન્ધિતા કુતઃ? । તસ્માત્ કાર્યમેવાભૂત્વા હેતુભાવે ભવતીતિ ભાવ એવાસ્ય તતો જન્મેતિ સર્વેભ્યસ્તત્ જાયતે ।
નન્વેકસ્યાપિ તજ્જનને સામર્થ્યાત્ અપરેષાં તત્ર સન્નિધિલક્ષણો વ્યાપારો વ્યર્થ એવેતિ ન તત્રપરેષાં ભાવઃ સઙ્ગચ્છત ઇતિ ચેદાહ- "સ્વહેતોઃ" ક્ષિતિબીજસલિલાદિસામગ્રીલક્ષણસ્ય "પરિણામઃ" કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષવતઃ પ્રતિક્ષણમુપધીયમાનાતિશયસ્ય ક્ષણાન્તરસ્ય પ્રસવઃ, તતઃ "ઉપનિધિઃ" કાર્યદેશે સન્નિધાનં "ધર્મો" યેષાં તે "તથાભવન્તઃ" કાર્યદેશે સન્નિધીયમાનાઃ "નોપાલમ્ભમર્હન્તિ"- ‘એકસ્યાપ્યેતત્કાર્યકરણે સમર્થત્વાત્ કિમત્ર ભવન્તઃ સન્નિહિતાઃ?ઽ; ઇતિ ન પર્યનુયોગમર્હન્તિ । ન હિ તદપરસન્નિધિમન્તરેણ તત્રૈકસ્યાપિ ભાવ ઉપપદ્યતે । કુતઃ? "તત્પ્રકૃતેઃ" તત્પ્રકૃતિત્વાત્ ઇતિ ભાવપ્રધાનો નિર્દ્દેશઃ । ક્ષિતિબીજસલિલાદિસામગ્રીપરિણામજન્યસ્વભાવત્વાદેકૈકસ્ય સમર્થસ્ય તદભાવે કુતઃ કેવલસ્ય સમ્ભવઃ?, સામગ્રીશબ્દવાચ્યૈઃ કારણભેદૈઃ સમર્થસ્વસ્વલક્ષણાન્તરારમ્ભાત્ । તતશ્ચ પ્રતિક્ષણમુપધીયમાનાતિશયસ્યોત્પાદાત્ કેવલાનાં ચ તજ્જનનસ્વભાવવૈકલ્યાત્ તદપરપ્રત્યયયોગજન્યસ્વભાવત્વાત્ સમર્થજનકસ્ય હેતોઃ । એતચ્ચ યથાવસરં તત્ર તત્ર વ્યક્તીકરિષ્યતિ । તસ્માદ્ યત્સામગ્રીજન્યસ્વભાવો યો ભાવઃ સ તત્રૈકાભાવે ઽપિ કારણવૈકલ્યાન્ન સમ્ભવતીત્યેકસામગ્રીજન્મનાં સહભાવો નિયતઃ । સર્વેષાં તેષાં ભાવ એવ કાર્યસ્ય ભાવાત્ સર્વ એવ જનયન્તીતિ ‘તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ; ઇત્યત્ર નાનેકાન્તઃ ઇતિ ।
યેનાભિપ્રાયેણ ‘તે ઽન્ત્યાઃ સમર્થાઃ કિન્ન જનયન્તિઽ; ઇત્યુક્તં તં પ્રકટયન્નાહ- "સમર્થાઃ" ઇત્યાદિ । સિદ્ધાન્તવાદ્યપિ ‘જનયન્ત્યેવઽ; ઇતિ યદભિપ્રાયવતોક્તં તમાદર્શયતિ- "ન, તત્રૈવ" ઇત્યાદિ । એતદેવ વ્યાચષ્ટે- "તસ્યૈવ" ઇત્યાદિ । અયમભિપ્રાયઃ- ‘ઇદમત્ર સમર્થમ્, ઇદમસમર્થમ્ઽ; ઇતિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનાભ્યામન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવહ્રિયતે, અન્યનિમિત્તાભાવાત્ । તૌ ચાન્વયવ્યતિરેકાવેકત્રૈવ કાર્યે દૃશ્યેતે નાપરાપરત્રેતિ તસ્યૈવૈકસ્ય જનને સમર્થા ગમ્યન્ત ઇતિ નાપરપરજનનમ્ । તે તુ યદવસ્થા જનયન્તો દૃશ્યન્તે- કિં તજ્જનનસ્વભાવાસ્તદૈવ? આહોસ્વિત્ પ્રાગપિ? ઇત્યત્ર વિવાદઃ । તત્ર પ્રાગપિ તત્સ્વભાવત્વે પશ્ચાદિવ પ્રાગપિ જનપ્રસઙ્ગ ઇતિ પ્રતિક્ષણં ભેદ ઉચ્યત ઇતિ ।
[21. કારણભેદાત્ કાર્યભેદં સ્વીકુર્વદ્ભિઃ ક્ષપણકજૈમિનીયૈરનેકાન્તસ્યોદ્ભાવનમ્ ।]
પુનરન્યથા ક્ષપણકજૈમિનીયા અનેકાન્તમુદ્ભાવયન્ત આહુઃ- "ભિન્નઃ" પરસ્પરવ્યાવૃત્તઃ "સ્વભાવો" યેષાં તેભ્યશ્ચક્ષુરાદિભ્યઃ "સહકારિભ્યઃ" યુગપત્કર્તૃભ્યઃ "એકસ્ય" વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય "કાર્યસ્યોત્પત્તૌ" સત્યામ્, બહૂનિ ભિન્નસ્વભાવાનિ કારણાનિ કાર્યં ત્વેકમભિન્નસ્વભાવમિતિ "ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાત્" । તતશ્ચક્ષુરાદયો ન ભિન્નેનાત્મનૈકસ્ય કાર્યસ્ય જનકા એષ્ટવ્યાઃ । કિન્ત્વભિન્નમેષામેકકાર્યજનકં સામાન્યભૂતં રૂપમુપેયં યેનાભિન્નં કાર્યં જનયન્તિ । તચ્ચ સમગ્રાવસ્થાયામેવ તત્કાર્યં જનયતિ ન વ્યગ્રાવસ્થાયામ્ । ન ચૈકૈકાભાવે તસ્યાભાવઃ, સામાન્યાત્મનઃ કદાચિદભાવવિરોધાત્ । ન ચ તદાસ્યાજનકસ્વભાવતા, જનકાજનકરૂપવતઃ સમગ્રેતરાવસ્થયોર્ભેદપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચ સામાન્યાત્મના હાનિઃ । તતો યદસ્ય સમગ્રેષુ ચક્ષુરાદિષુ જનકં રૂપં તદેકૈકાભાવે ઽપિ વિદ્યતે ન ચ જનયતીતિ ‘તત્સ્વભાવસ્ય જનનાત્ઽ; ઇત્યનેકાન્ત ઇતિ ।
[22. સિદ્ધાન્તવાદીના દૂષણોદ્વારઃ ।]
સિદ્ધાન્તવાદ્યાહ- "ન, યથાસ્વમ્" ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે- કિં પુનરિદં કારણમભિમતં ભવતઃ? । યદિ પ્રત્યેકં ચક્ષુરાદિકમ્; ( હ્બ્ટ્ 93 ) તદયુક્તમ્ । સામગ્રીજન્યસ્વભાવત્વાત્ કાર્યસ્ય, તસ્યા એવ કારણત્વાત્ । નનુ તદવસ્થાયાં પ્રત્યેકમેવ સામગ્રીશબ્દવાચ્યાનાં જનનસ્વભાવત્વાભ્યુપગમાત્ પ્રત્યેકમેવ ચક્ષુરાદિકં કારણમ્ । યદ્યેવં કો ઽયં નિયમો યદનેકસ્માદ્ ભવતાનેકેન ભવિતવ્યમ્ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણાભાવાત્, એકેનૈવ તત્ કાર્યં કર્તવ્યમિતિ ચ ન નિયમકારણમુત્પશ્યામઃ । એકં ચ તત્કાર્યં કરોતીતિ કુતો ઽવસિતમ્? । તદ્ભાવે ભાવાત્ ઇતિ ચેત્ । અનેકત્રાપિ સમાનમેતત્ । તદુક્તમ્- "તસ્યૈવેઇકસ્ય જનને સમર્થાઃ નાન્યસ્ય ઇતિ નાપરાપરજનનમ્" ઇતિ । ન ચાનેકસ્માદ્ ભવદનેકં પ્રાપ્નોતિ । યતો નાસ્માકં ભવતામિવ કારણમેવ કાર્યાત્મતામુપૈતિ, યતો ઽનેકપરિણતેરનેકરૂપત્વાત્ કાર્યસ્યાનેકતા સ્યાત્ । કિન્તુ અપૂર્વમેવ કેષુચિત્ સત્સુ ભવતિ । તચ્ચાનેકભાવ એવ ભાવાત્ તત્કાર્યમુચ્યતે તસ્ય કુતો ઽનેકતાપ્રસઙ્ગઃ? । યત્ત્વભિન્નં રૂપં જનકમુચ્યતે તસ્યૈકસ્થિતાવપિ ભાવાત્ તત્કાર્યજનનસ્વભાવાચ્ચ તતઃ કાર્યપ્રસવપ્રસઙ્ગઃ, તદન્યસન્નિધૌ તસ્ય વિશેષાભાવાત્ તદાપિ વાન જનયેત્ । તસ્માદ્ યેષું ભાવાભાવવત્સુ કાર્યં ભાવાભાવવદ્ દૃષ્ટં ત એવ વિશેષા જનકા ઇતિ કુતો ઽનેકાન્તઃ? ।
અથ સામગ્રીં કારણમાશ્રિત્યોચ્યતે ‘ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાદિતિઽ, "તન્ન", "યથાસ્વં" યસ્યાઃ સામગ્ર્યાઃય આત્મીયઃ સ્વભાવસ્તદ્ભેદેન "તદ્વિશેષોપયોગતઃ" તસ્ય- વિજ્ઞાનલક્ષણસ્ય કાર્યસ્ય, વિશેષાઃ- સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નાઃ સ્વભાવાઃ, તેષૂપયોગતઃ તદુપયોગૈઃ ભિન્નસામગ્રીવ્યાપારૈઃ કાર્યાઃ યે સ્વભાવવિશેષાઃ- કાર્યાણાંવિશિષ્ટાઃ સ્વભાવાઃ તેષામસઙ્કરાત્પરસ્પરવ્યાવૃત્તરૂપત્વાત્ । સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નરૂપતૈવ કાર્યાણામિતિ કથન્ન કારણભેદાદ્ કાર્યભેદઃ સ્યાત્? । તથા હિ- એકા સામગ્રી મનસ્કારતત્સાગ્દુણ્યાદિલક્ષણા, તતો વિકલ્પવિજ્ઞાનમાત્રં જાયતે; અપરા મનસ્કારેન્દ્રિયમાત્રલક્ષણા, તતો ભ્રાન્તેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસમ્ભવઃ; તદન્યા વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાત્મિકા, તતો ઽપ્યભ્રાન્તવિજ્ઞાનસમ્ભૂતિરિતિ ભિન્નસામગ્રીજન્મનાં કાર્યસ્વભાવવિશેષાણામસાઙ્કર્યાદસ્ત્યેવ ( હ્બ્ટ્ 94 ) સામગ્રીલક્ષણકારણભેદાત્ કાર્યાણાં ભેદ ઇતિ ।
નનુ યદા વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનસમ્ભવઃ તદા તેષામુપયોગવિષયસ્યૈકત્વાત્ કથમસાઙ્કર્યમ્? । તથાવિધસ્ય સાઙ્કર્યસ્યેષ્ટત્વાત્ અદોષઃ । તદુક્તમ્- "તત્રૈવૈકત્ર સામર્થ્યાત્" ઇત્યાદિ ।

કથં તર્હિ તેષાં તજ્જનકત્વમ્?, યદિ તદ્ભેદાત્ ન ભિદ્યતે કાર્યમ્ । કિં નુ વૈ સમગ્રાણામન્યાન્યકાર્યજનનેન જનકત્વમ્ યતસ્તદભાવે તન્ન સ્યાત્ । જનકત્વં હ્યેષાં તદ્ભાવ એવ કસ્યચિદ્ ભાવાત્ । તત્રૈકસ્યાનેકસ્ય વા ભાવે તેષામેકાનેકજનકત્વમુચ્યતે ।
[23. એકસામગ્રીજન્યેષ્વપિ કાર્યેષુ ભેદોપપાદનમ્ ।]
નન્વેકસ્યાઃ સામગ્ર્યા અનેકસ્ય ભાવે સામગ્ર્યન્તરજન્યેભ્યો ભવતુ ભેદઃ, પરસ્પરતસ્તુ કથમ્? । તદતદ્રૂપહેતુજત્વાદ્ધિ ભાવાસ્તદતદ્રૂપિણ ઇષ્યન્તે । તત્ર યદા ચક્ષૂરૂપમનસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનજન્મ તદા ચક્ષૂરૂપક્ષણયોરપિ ભાવાદ્ વિજ્ઞાનેનાભિન્નહેતુજત્વાત્ તયોર્વિજ્ઞાનાત્મતા, વિજ્ઞાનસ્ય વા તદ્રૂપતા કથં ન પ્રસજ્યેત? । આહ ચ-
"તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્તદદ્રૂપહેતુજાઃ ।
તદ્રૂપાદિ કિમજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્ ॥" ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ । તેષાં યથાસ્વં સ્વભાવભેદેન નિમિત્તોપાદાનતયા તદુપયોગાત્ । મનસ્કારો હિ વિજ્ઞાનસ્યોપાદાનકારણમ્ । ચક્ષુષસ્તુ સ્વવિજ્ઞાનજનનયોગ્યસ્ય જનમનિ સહકારિકારણમ્ । એવમિતરત્રાપિ યથાયોગમ્વાચ્યમ્ । તતો ઽન્યાદશી સામગ્રી ચક્ષુઃક્ષણસ્ય જનિકા, અન્યાદશી ચ વિજ્ઞાનાદેરિતિ તદ્વૈલક્ષણ્યાદેવ કાર્યાણાં વૈલક્ષણ્યમ્ ।
સ્યાદેતત્- સર્વેષામન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધીયેતે તદા ચક્ષુરાદિક્ષણૈરિતિ કુતો ઽયં ભેદઃ- ઇહોપાદાનભાવે ભેદ(ભાવેનેદ)મુપયુજ્યતે, અન્યત્ર તુ સહકારિભાવેનેતિ? । બોધરૂપતાદેરનુકારાનનુકારાભ્યાં ( હ્બ્ટ્ 95 ) તદ્ભાવે વ્યભિચારાવ્યભિચારતશ્ચ । તથા હિ- વિજ્ઞાનં મનસ્કારસ્ય બોધરૂપતામનુકરોતિ, ન ચક્ષુરાદેર્જરા(ડા)દિભાવમ્ । એવમન્યદપિ પ્રત્યેયમ્ । નિયમેન ચ વિજ્ઞાનમાત્રભાવે સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય વ્યાપારો ન ચક્ષુરાદેઃ । ચક્ષુઃક્ષણાન્તરોદયે ચ પૂર્વભાવિનશ્ચક્ષુષો ન સ્વવિજ્ઞાનયોગ્યતાહેતોઃ સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય । એવં રૂપસ્યાપિ વાચ્યમ્ । તસ્માદવસ્થાભેદે ઽપિ યદ્ એકાકારપરામર્ષ(ર્શ)પ્રત્યયનિબન્ધનતયા સ્વસન્તતિપતિતકાર્યપ્રસૂતિનિમિત્તં તદ્ ઉપાદાનકારણં યત્ સન્તાનાન્તરે પ્રાગવસ્થાપેક્ષવિશેષોદયનિબન્ધનં તત્ સહકારિકારણમ્ । સા ચેયં ભાવાનાં સ્વહેતુપરમ્પરયાતા પ્રકૃતિર્યયા કિઞ્ચિત્ કાર્યં સ્વસન્તાનવ્યવસ્થાનિબન્ધનં જનયન્ત્યપરં ચ સન્તાનાન્તરવ્યપદેશનિબન્ધનમિતિ તસ્યા એવ સામગ્ર્યા અવાન્તરવિશેષકૃતત્વાચ્ચક્ષૂરૂપવિજ્ઞાનક્ષણાનાં પરસ્પરતો વૈલક્ષણ્યં ન વિરુધ્યતે ।
[24. કારણાનેકત્વે ઽપિ કાર્યસ્યૈકત્વં સામગ્રીભેદે ચ કાર્યભેદઃ ।]
તસ્માદ્ યદિ ‘કારણભેદાત્ઽ; કારણાનેકત્વાત્ "કાર્યસ્ય ભેદઃ" અનેકત્વં તદા પ્રતિબન્ધાભાવાદનેકાન્તઃ । ન ચ તદભ્યુપગમ્યત ઇતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ ।
અથ સામગ્રીલક્ષણસ્ય કારણસ્ય ભેદઃ સામગ્ર્યન્તરાદ્ વૈલક્ષણ્યં કાર્યસ્યાપિ ભેદો ઽતત્કારણેભ્યો ભિન્નસ્વભાવતોચ્યતે । તદા તસ્યેહ ભાવાત્ કથં ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાત્? ઇતિ અભિપ્રાયવતા ‘નઽ; કારણભેદાત્ કાર્યભેદો ન સ્યાત્ । કુતઃ? । "યથાસ્વમ્" ઇત્યાદ્યભિહિતમ્ ।
ઉભયં ચૈતત્ કાર્યેષુ પ્રમાણપરિદૃષ્ટમિતિ દર્શયન્નાહ- "યથા" ઇત્યાદિ । મૃત્પિણ્ડાદિભ્યો હિ ભવતો ઘટસ્ય ન કારણાનેકત્વે ઽપ્યનેકરૂપતા । નાપિ સામગ્ર્યન્તરજન્યાદભિન્નસ્વભાવતેત્યુદાહરણાર્થઃ । તત્ર સામગ્ર્યન્તરજન્યાત્ તાવદ્ ભેદં દર્શયતિ- "મૃત્પિણ્ડાત્" ઇત્યાદિ । ઇહ મૃત્પિણ્ડકુલાલસૂત્રાણિ ( હ્બ્ટ્ 96 ) વ્યગ્રસ્વભાવાનિ કારણાન્તરસહિતાનિ ઇષ્ટકાદિલક્ષણાનિ તદન્યજન્યેભ્યો ઽભિન્નસ્વભાવાનિ યાનિ કાર્યાણિ સાધયન્તિ તેભ્યો વિલક્ષણમેવ સમગ્રાણિ ઘટાત્મકં કાર્યં જનયન્તિ । તથા હિ- કુલાલાદિનિરપેક્ષો મૃત્પિણ્ડઃ તદન્યજન્યાદ્ વૃક્ષાદેર્વિલક્ષણમેવોપાદાનભાવેન મૃદાત્મકં કાર્યં જનયન્ દૃષ્ટઃ । કુલાલાદિસહિતો ઽપિ તદાત્મકમેવ ઘટમ્ । તક્તારણાહિતવિશેષશ્ચ કેવલમૃત્પિણ્ડાદ્ ભિન્નસ્વભાવતયા તક્તાર્યાદપીષ્ટકાદેર્વિલક્ષણમેવ કરોતિ । એવં કુલાલાદિકમપિ તદન્યોપાદાનસહિતં સહકારિભાવેન યત્કાર્યં કરોતિ તદ્વિલક્ષણમેવ મૃત્પિણ્ડસહિતં તત્કારણાહિતવિશેષં ઘટાત્મકં કાર્યં જનયતીતિ સમુદાયાર્થઃ । તત્ર મૃત્પિણ્ડાદ્ ભિન્નઃ સ્વભાવો ઘટસ્ય યે તદન્યોપદાનકારણતયા મૃત્સ્વભાવા ન ભવન્તિ વૃક્ષાદયસ્તેભ્યો ભવતિ । "કુલાલાત્" મૃત્પિણ્ડોપાદાનાહિતાતિશયાત્ સહાકારિભાવેનોપયુજ્યમાનાત્ "તસ્યૈવ ઘટસ્ય" મૃત્પિણ્ડોપાદાનતયા મૃદાત્મનઃ સતઃ "સંસ્થાનવિશેષઃ" પૃથુબુધ્નોદરાદ્યાકારઃ તદાત્મતયા તદન્યેભ્યો યેષાં મૃત્પિણ્ડસ્તદન્યનિમિત્તસહિત ઉપાદાનમિષ્ટકાદીનાં તેભ્યો ભિન્નઃ સ્વભાવો ભવતિ । "સૂત્રાત્" મૃત્પિણ્ડકુલાલકારણાહિતવિશેષાત્ તસ્યૈવ ઘટસ્ય "મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મનો" મૃત્પિણ્ડકુલાલયોસ્તજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ ઘટસ્ય તદ્રૂપયોગાત્ "તયોશ્ચ" સૂત્રકારણોપહિતવિશેષયોસ્તન્નિરપેક્ષાવસ્થાતો ભિન્નાત્મકતયા "ચક્રાદેર્વિભક્તો" વિછિન્નઃ "સ્વભાવો ભવતિ" તસ્માદનુ[ક્રા]ન્તકારણત્રયજન્યો ઘટઃ તદન્યસ્માદેકૈકકાર્યાદ્ દ્વિદ્વિકાર્યાચ્ચ ભિન્નસ્વભાવ એવ જાયત ઇતિ સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નાન્યેવ કાર્યાણિ પરસ્પરમસઙ્કીર્ણસ્વભાવાનિ ભવન્તીતિ તદુપયોગકાર્યવિશેષાસઙ્કરઃ સિદ્ધઃ । તસ્ય ચૈકૈકતદ્વસ્થાભાવિકારણભેદાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા ખણ્ડશો ઽનુત્પાદાચ્ચ । તેદેકૈકજન્યત્વે ઽપિ વસ્તુતસ્તદેકૈકસજાતીયકારણાન્તરસન્નિધાવદૃષ્ટસ્ય । વિશેષસ્યેતરસન્નિધૌ તદ્દર્શનાત્ ‘તજ્જન્યો ઽયમ્ઽ; ઇતિ તત્ત્વચિન્તકૈર્વિવેચ્યતે । યતઃ ( હ્બ્ટ્ 97 ) કાર્યવિશેષાર્થિનો ઽનેકકારણપરિગ્રહં કુર્વન્તિ પરસ્પરાહિતોપકારકાર્યપરમ્પરયા વાઞ્છિતકાર્યજનનયોગ્યકારણસામગ્રીભાવાર્થમ્ । યત એવં સામગ્રીભેદાદ્ ભિન્નાન્યેવેષ્ટકાચક્રાવિભક્તઘટતવ્દિભક્તઘટલક્ષણાનિ કાર્યાણિ ભવન્તિ "તત્" તસ્માત્ "એવમ્" ઉક્તેન પ્રકારેણ કુલાલાત્ મૃત્પિણ્ડરહિતાદન્યસામગ્ર્યન્તર્ભૂતાત્ ન મૃત્સ્વભાવતા કસ્યચિત્ કાર્યસ્ય, મૃત્પિણ્ડકારણોપકૃતાત્મન એવ તસ્ય તદ્વિશેષહેતુત્વાત્ । ન મૃદઃ કેવલાયાઃ તત્સામગ્રીબહિર્ભૂતાયાઃ સંસ્થાનવિશેષઃ કુલાલોપાદાનોપકૃતાયા એવ મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મકકાર્યહેતુત્વાત્ ।
[25. સહકાર્યનેકત્વે ઽપિ કાર્યસ્ય ઐક્યમ્ ।]
તદેવં સામગ્રીભેદાદ્ ભેદં કાર્યસ્યોદાહરણે પ્રતિપાદ્ય સહકારિણામનેકત્વે ઽપ્યનેકાત્મતાવિરહં પ્રતિપાદયન્નાહ- "ન ચ તયોઃ" મૃત્કુલાલયોઃ સહિતયોઃ પરસ્પરોપાદાનોપકૃતાત્મનોઃ યઃ શક્તિવિશેષઃ પ્રત્યયાન્તરસહિતાવસ્થાતો વિશિષ્ટા યોગ્યતા તદ્વિષયસ્ય તદન્યાવસ્થાવિષયાદ્ ભેદે સત્યપિ યથા તદન્યસ્માદ્ ભેદઃ, એવં "સ્વભાવેન ન ભેદઃ" । "સ્વરૂપતો ઽપિ ન નાનાત્વં" નાનેકાત્મકતા "કાર્યસ્ય" । તાભ્યાં જનિતો યો વિશેષો મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મકઃ સ એવ તદન્યસામગ્રીજન્યાદ્ ભિદ્યત ઇતિ ભેદો અસ્ય ।

કથં પુનરેત[દ્] જ્ઞાયતે ‘તદન્યસ્માદિવ સ્વભાવતો ઽપ્યસ્ય ભેદો નાસ્તિઽ; ઇત્યત આહ- "મૃત્સંસ્થાનયોઃ" ઇત્યાદિ । યદિ હિ મૃત્કુલાલયોઃ તદવસ્થાભાવિનોઃ "શક્તિવિશેષવિષયો" મૃત્સંસ્થાનવિશેષાત્મકો "ભેદ"સ્તદન્યસ્માદિવ સ્વરૂપતો ભિદ્યેત તદા મૃત્સંસ્થાનયો "રપરસ્પરાત્મતયા" પરસ્પરાત્મતાવિરહેણ કારણેન સંસ્થાનવિશેષેણ મૃત્ ન પ્રતિભાસેત, ન મૃત્સ્વભાવેન ચ સંસ્થાન વિશેષઃ, યથા તદન્યરૂપેણ । ન હિ યો યસ્ય સ્વભાવો ન ભવતિ સ તેનાત્મના સ્વગ્રાહિણિ જ્ઞાને પ્રતિભાસતે, રૂપરસવત્; જ્ઞાનં વા તદ્રૂપવિકલાર્થસામર્થ્યેનોત્પદ્યમાનં તદ્રૂપમનુકર્તું યુક્તમ્, ( હ્બ્ટ્ 98 ) ભ્રાન્તતાપ્રસઙ્ગેન તદ્વશાદર્થવ્યવસ્થાનાભાવપ્રસક્તેઃ । તસ્માત્ મૃત્સંસ્થાનયોરેકાત્મતૈવેતિ ન કારણાનેકત્વાત્ કાર્યસ્યાનેકાત્મકતા ઐકાન્તિકી, યતો ભિન્નસ્વભાવેભ્યશ્ચક્ષુરાદિભ્યઃ સહકારિભ્યઃ એકકાર્યોત્પત્તિવિરોધાદેકરૂપતયા તેષાં સાધારણૈકકાર્યક્રિયા, ભિન્નરૂપતયા વા સાધારણકાર્યકરણમિષ્યેત । એતચ્ચૈકસામગ્ર્યપેક્ષયૈકકાર્યકર્તૃત્વમુચ્યતે । પરમાર્થતસ્તુ તત્સામગ્ર્યન્તર્ગતાનાં સજાતીયસ્યાપિ ક્ષણાન્તરસ્યારમ્ભાત્ સામગ્ર્યન્તરાવયવત્વેન ચ કાર્યાન્તરસ્યાપિ યથા એકપ્રત્યયજનિતં કિઞ્ચિદેકં નાસ્તિ તથાઽનેકપ્રત્યયજનિતમપીતિ કારણાનેકત્વાત્ કાર્યાનેકત્વોપગમે ઽપિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । તત એકકાર્યાપેક્ષયાઽનેકત્વપ્રસઞ્જને સન્દિગ્ધવ્યતિરેકતા, સામાન્યેન સાધને સિદ્ધસાધ્યતેતિ ચ ।
[26. અહ્રીકાદિસંમતસ્ય દ્રવ્યપર્યાયયોઃ ભેદાભેદપક્ષસ્ય નિરાસઃ ।]
નનુ ચ મૃત્સંસ્થાનવિશેષયોરેકસ્વભાવત્વે ઽપ્યહ્રીકાદિભિઃ સઙ્ખયાદિભેદાદ્ ભેદ ઇષ્યતે તત્કથમનેકપ્રત્યયજનિતસ્યૈકત્વે એતદુદાહરણમ્ સ્યાત્? । સર્વત્રૈવ હિ દ્રવ્યપર્યાયયોઃ સઙ્ખયાસંજ્ઞાલક્ષણકાર્યભેદાદ્ ભેદો દેશકાલસ્વભાવાભેદાચ્ચાભેદ ઇષ્યતે, યથા ઘટસ્ય રૂપાદીનાં ચ । તથા હિ- એકો ઘટઃ રૂપાદયો બહવ ઇતિ સઙ્ખ્યાભેદઃ । ઘટઃ રૂપાદયઃ ઇતિ સંજ્ઞાભેદઃ । અનુવૃત્તિલક્ષણં દ્રવ્યન્નિત્યં ચ, વ્યાવૃત્તિલક્ષણા ભેદાઃ ક્ષણિકાશ્ચ; જૈમિનીયસ્ય તુ કેચિત્ કાલાન્તરસ્થાયિનો ઽપીતિ લક્ષણભેદઃ । ઘટેનોદકાહરણં ક્રિયતે, રૂપાદીભિઃ પુનર્વસ્તુરાગ ઇતિ કાર્યભેદઃ । એવં સર્વત્ર દ્રવ્યપર્યાયોઃ સઙ્ખયાદિભિર્ભેદઃ દેશાદિભિસ્ત્વભેદ ઇતિ મૃત્સંસ્થાનયોઃ કથઞ્ચિત્ ભેદાત્ મૃત્કુલાલાભ્યાં જનિતસ્ય કાર્યસ્યાનેકતાસ્ત્યેવ । યથા ત્વેકતા તથા તાભ્યાં તસ્ય અભિન્નાત્મજન્યતૈવેતિ યદનેકકારણં તદનેકમેવ, યત્ પુનરેકં તત્ સહકારિણામભિન્નરૂપજન્યતયૈકકારણમેવેતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ । સ્વભાવતો ભેદાનભ્યુપગમે અન્યથા ભેદાસિદ્ધેઃ અનેકસ્માદેકકાર્યોત્પત્તેરબાધનાત્ । સ્વભાવતો ભેદોપગમે વાપરસ્પરાત્મતયા ભૃત્સંસ્થાનયોઃ સંસ્થાનમૃત્સ્વભવવિશેષાભ્યાં તયોરપ્રતિભાસનં દુર્નિવારમ્ । યદિ હિ સ્વભાવતો ન ભેદો ધર્મધર્મિણોઃ, સઙ્ખયાદિભેદાદપિ નૈવ ભેદઃ । ન હિ પરરૂપાઃ ભિદ્યમાના અપિ સઙ્ખયાદય આત્મભૂતમભેદં બાધિતું સમર્થાઃ ।
સઙ્ખ્યાભેદસ્તાવદસમર્થઃ, એકસ્મિન્નપિ દ્રવ્યે બહુત્વેન વ્યવહારદર્શનાત્ । યથા ગુરવ ઇતિ । ન ચ બહુવચનસ્ય નિયમેનાદર્શનાદ્ રૂપાદયો ઽત્ર નિમિત્તમ્, રૂપાદિનિમિત્તત્વે હિ ગુરુઃ ઇતિ ન કદાચિદેકવચનં સ્યાત્ । સમ્ભવિ ધર્મિરૂપમાત્રમભિધેયત્વેન વિવક્ષિતમ્ ઇતિ ચેત્ । ન । તસ્યૈકત્વેન વિવક્ષાયાં કાર્ત્સ્ન્યગૌરવયોરપ્રતિતિપ્રસઙ્ગાત્ । બ્રીહય ઇતિ ચ જાતિવચને ધર્મિણો રૂપાદીનાં ચાનભિધાનાત્ ન કિઞ્ચિદુત્તરમ્ । ઉભયરૂપસ્ય ચ વસ્તુનો ગુરુશબ્દવાચ્યત્વાત્ કથં સમ્ભવિનો ધર્મિરૂપસ્યૈકત્વેન વિવક્ષા? । તતશ્ચૈકો ગુરુરિતિ સામાનાધિકરણ્યદર્શનાત્ પર્યાયા અપ્યેકસંખ્યાવિષયાઃ । તે ચ પર્યાયરૂપેણ ભિદ્યન્તે । તત્ કથં સંખ્યાભેદાદ્ ભેદસિદ્ધિઃ? ઇતિ ।
સંજ્ઞાપિ સઙ્કેતનિબન્ધના । સ ચેચ્છાયત્તવૃત્તિરિતિ કુતસ્તતો ઽર્થભેદઃ? । એકસ્મિન્નપિ ચ સંજ્ઞાભેદદૃષ્ટેઃ કથમસ્ય ભેદનિમિત્તતા? । યથા ઇન્દ્રઃ શક્રઃ પુરન્દરઃ ઇતિ । અત્રાપિ ઇન્દનાત્ શકનાત્ દારણાચ્ચ શક્તિભેદો ગમ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । સમસ્તસ્ય કાર્યકર્તૃત્વાત્ । ન હિ શક્તિરેવ ઇન્દતિ શન્કોતિ દારયતિ ચ । કિં તર્હિ? । ધર્મિરૂપમપિ, તયોરેકસ્વભાવોપગમાત્, શક્નોત્યાદિપદૈસ્તદ્વાચિનાં સામાનાધિકરણ્યદર્શનાચ્ચ । ન ચાસ્ખલવ્દૃત્તિપ્રત્યયવિષયત્વાદુપચારકલ્પના યુક્તેતિ । યેષાં ચ પર્યાયાણાં ન કાચિદર્થાનુગમમાત્રા તત્ર કિં વક્તવ્યમ્? ।
લક્ષણભેદો ઽપ્યહેતુઃ અસિદ્ધત્વાત્ । નહ્યેકો ભાવઃ ક્વચિદપ્યન્વયી સિદ્ધ ઇતિ । તથા હિ- ન કૂટસ્થનિત્યતયા નિત્યં દ્રવ્યમહ્રીકૈરિષ્યતે, ( હ્બ્ટ્ 100 ) પરિણામનિત્યતોપગમાત્ । સા ચ પુર્વોત્તરક્ષણપ્રબન્ધવૃત્ત્યા । નહ્યસ્ય પર્યાયાણામિવોચ્છેદઃ તદ્રૂપેણ, પર્યાયા એવ પર્યાયરૂપેણ નિરુધ્યન્તે ન તુ દ્રવ્યમિતિ નિત્યમભ્યુપગમ્યતે । ન ચેયં કૂટસ્થનિત્યતા વા દ્રવ્યે સમ્ભવતિ, પર્યાયવ્યતિરિક્તસ્ય દ્રવ્યસ્યાસિદ્ધેઃ તસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય તદ્વિવેકાનુપલક્ષણાત્ । પર્યાયેષ્વેવ તુલ્યરૂપકાર્યકર્તૃષુ દ્રવ્યાભિમાનો મન્દમતીનામ્ । ન પુનસ્તત્ તતો વિલક્ષણમુપલક્ષ્યતે ।
કાર્યભેદસ્ત્વસ્માન્ પ્રતિ અસિદ્ધ એવ । રૂપાદીનામેવ કેષાઞ્ચિત્ તત્કાર્યકર્તૃત્વાત્ । તથાપ્યભ્યુપગમ્યોચ્યતે- કાર્યં હિ દ્વિવિધમ્ । ભિન્નકાલમભિન્નકાલં ચ । તત્ર પૂર્વં ભવતિ ભેદનિવન્ધનમ્ યદીહ સમ્ભવેત્ । તત્તુ ન સમ્ભવતિ ધર્મધર્મિણોસ્તુલ્યકાલત્વાત્ । અભિન્નકાલસ્તુ કાર્યભેદે ઽનૈકાન્તિકઃ, વિભક્તપરિણામેષુ પટાદિષુ સમ્ભવાત્ । પટાદયો ઽપિ હિ વિભક્તપરિણામા અનેકં કાર્યં કુર્વન્તો દૃષ્ટાઃ । ન ચ ધર્મિરૂપેણ ભિદ્યન્તે, એકસ્યાનેકક્રિયાવિરોધાભાવાચ્ચ । નહ્યત્ર કારણમેવ કાર્યાત્મતામુપૈતિ, યત એકસ્ય કારણાત્મનઃ એકકાર્યરૂપતોપગમે તદન્યરૂપાભાવાત્ તદન્યકાર્યાત્મતોપગતિર્ન સ્યાત્ । કિન્ત્વપૂર્વમેવ કસ્યચિદ્ ભાવે પ્રાગવિદ્યમાનં ભવત્ તત્કાર્યમ્ । તત્ર વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાણામિતરેતરોપદાનાહિતરૂપભેદાનાં સન્નિધૌ વિશિષ્ટસ્વેતરક્ષણભાવે પ્રત્યેકં તદ્ભાવાભાવાનુવિધાનાદનેકક્રિયોપગમો ન વિરુધ્યતે । યત્ર એકક્રિયાયામપિ તસ્ય તદ્ભાવભાવિતૈવ નિબન્ધનમ્ । સા ચાનેકક્રિયાયામપિ સમાનેતિ ।
નનુ ચ તત્સન્નિધૌ વિજ્ઞાનલક્ષણકાર્યસમ્ભવાત્ તજ્જનનસ્વભાવતૈવૈષામવધ્રિયતે, કાર્યસ્વભાવાપેક્ષયા કારણસ્ય જનકરૂપતાવસ્થાનાત્ । તતો વિજ્ઞાનજનનસ્વભાવેભ્યઃ પ્રત્યેકં કથં તદન્યકાર્યસમ્ભવઃ? । ( હ્બ્ટ્ 101 ) તદ્ભાવે વા તેષાં તદન્યજનનસ્વભાવતા સ્યાત્ । તતશ્ચ વિજ્ઞાનમેવ ન કુર્યુઃ, તદઃ યજનનસ્વભાવત્વાત્ ।

નૈષ દોષઃ, તેષામનેકકાર્યાક્રિયાસ્વભાવત્વાત્ । તથા હિ- તે તદવસ્થાયાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટસજાતીયેતરક્ષણજનનાત્મકાઃ, તેષાં તત્સત્તાનન્તર્યદર્શનાત્ । તત્ર વિજ્ઞાનજનનસ્વભાવતૈવેતિ તસ્યાજનનસ્વભાવતા વ્યવચ્છિદ્યતે તસ્યા એવ પ્રતિયોગિત્વાત્ નાન્યજનનસ્વભાવતા । ન ચાતસ્તેષામનેકાત્મતા સ્યાત્, એકસ્યૈવાત્માતિશયસ્યાનેકકાર્યહેતુત્વાત્ । ન હિ તદન્યાપેક્ષયા વિપર્યવ્યાવૃત્તિમુપાદાયાનેકેન શબ્દેનાભિધીયમાનં વસ્તુ અનેકરૂપતાં પ્રતિપદ્યતે, પ્રતિવિશિષ્ટસ્યૈકસ્યૈવાત્મનસ્તથાભિધાનાત્ । યથા રૂપં સનિદર્શનં સપ્રતિઘમિતિ । નહ્યત્ર સ્વભાવભેદનિબન્ધના ધ્વનયઃ, સામાનાધિકરણ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તન્નિમિત્તાનામેકત્ર ભાવાત્ અદોષ ઇતિ ચેત્ । ન । તેષાં તદેકોપકારાનપેક્ષિણાં તદયોગાત્ । અપેક્ષાયાં વા કથમેકમનેકકાર્યં ન સ્યાત્? । અનેકેનૈવાત્મનોપયોગાત્ ઇતિ ચેત્ । ન । સામાનાધિકરણ્યાભાવદોષસ્ય તાદવસ્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ નીલાદીનામાત્મભેદમધ્યક્ષમીક્ષામહે । નાપિ કાર્યભેદાદેવાત્મભેદાનુમાનમ્, પ્રતિબન્ધાભાવાત્, તદાગ્રહકપ્રમાણાભાવાત્ । પ્રત્યક્ષતો ઽનેકકાર્યાણામપિ ભાવાનામેકાત્મતયૈવોપલક્ષણાત્ પ્રદીપાદીનામ્ । નાનુમાનતઃ, તત્રાપિ વિપર્યયે બાધકપ્રમાણાભાવાત્ । એકસ્યાનેકક્રિયાનભ્યુપગમે ચ યો ઽયં રૂપરસગન્ધસ્પર્શવિશેષાણાં ક્વચિત્ સહભાવનિયમઃ પ્રમાણપરિદૃષ્ટઃ સ ન સ્યાત્ । ભિન્નનિમિત્તાનાં સહભાવનિયમાયોગાત્ । તન્નિમિત્તાનામપિ તદેકકારણાનાયત્તજન્મનાં નિયતસાહિત્યાસમ્ભવાત્ । તદેકધર્મિસ્વભાવતયૈકત્ર સહભાવનિયમ ઇતિ ચેત્ । ન । એકસ્યાનેકસ્વભાવતાયા એવ ચિન્ત્યત્વાત્ । અનેકેનૈકસ્વભાવતાં ચાનુભવતઃ તદ્વદનેકતાયા દુર્નિવારત્વાત્ અન્યથા ધર્મધર્મિણાં કથં ( હ્બ્ટ્ 102 ) નૈકાન્તિકો ભેદઃ? । તથા હિ- યમાત્માનં પુરોધાયાયં ધર્મી પર્યાયાશ્ચૈતે ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે, યદિ તસ્ય ભેદસ્તદા ભેદ એવેતિ ।
અનેકસ્યાપ્યેકકાર્યતા ન સ્યાત્ । ન હિ પરસ્પરોપાદાનકૃતોપકારાનપેક્ષા વિષયેન્દ્રિયમનસ્કારાઃ સહૈકકાર્યારમ્ભિણો યુક્તાઃ । ન ચૈકમેવ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ જનયતિ । તતશ્ચ સર્વત્ર કાર્યકારણભાવ એવો ઽત્સીદેત્, અનેકસ્યૈકસ્ય ચૈકાનેકક્રિયાવિરહાત્ પ્રકારાન્તરાભાવાચ્ચ ।
નાપ્યેહેતુકમેવ વિશ્વમ્, દેશકાલપ્રકૃતિનિયમાત્ । તસ્માદેકસામગ્ર્યધીનજન્મનામેવ સહભાવનિયમો ભાવાનામેકકાર્યક્રિયાનિયમો વા । તતશ્ચ સ્વસન્તાનક્ષણમિતરોપાદાનં ચ યુગપદુપકુર્વતઃ કથમેકસ્યાનેકકાર્યતા ન સ્યાત્? । તતઃ કાથં કાર્યભેદાદ્ ભેદઃ કલ્પ્યેત? । દ્રવ્યપર્યાયાણાં ચૈકસ્વભાવતામાચક્ષાણ એકસ્યાનેકકાર્યતાં પ્રતિક્ષિપતીતિ કથં નોન્મત્તઃ?, સ્વભાવસ્યૈવ વસ્તુત્વાત્, અન્યથા તસ્ય નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ । એકસ્વભાવત્વે ચ દ્રવ્યપર્યાયાણાં તત્કાર્યભેદ એકવસ્તુનિબન્ધન એવેતિ કાર્યભેદાદ્ ભેદમભિદધાનઃ સ્ફુટમહ્રીક એવાયમિત્યુપેક્ષામર્હતિ ।
[27. વૈશેષિકકૃતો ઽપ્યેકસ્યાનેકકાર્યકારિત્વાક્ષેપો ન યુક્તઃ ।]
વૈશેષિકો ઽપિ દ્રવ્યસ્યૈકસ્ય દ્રવ્યગુણકર્મણાં સમવાયિકારણતાં બ્રુવાણઃ કર્મણશ્ચૈકસ્ય સંયોગવિભાગસંસ્કારનિમિત્તતામેકસ્યાનેકકાર્યક્રિયાં પ્રતિક્ષિપન્ સ્વકૃતાન્તકોપેનૈવ પ્રતિહતઃ । ન ચાત્ર શક્તિભેદો નિબન્ધનમ્, યતસ્તદેકોપકારનિરપેક્ષાઃ કથમેતાઃ શક્તયો નિયતાર્થાધારાઃ?, ન પુનરનવયવેન વ્યક્તીર્વાશ્નુવીરન્? । તતો યત એવાસ્યાત્માતિશયાદનેકશક્ત્યુપકાર ( હ્બ્ટ્ 103 ) તત એવાનેકકાર્યક્રિયાપિ, ઇત્યલમતિવિસ્તારિણ્યા કથયેતિ ।
[28. દેશકાલસ્વભાવાભેદસ્યાભેદસાધકત્વનિરાસઃ ।]
દેશકાલસ્વભાવાભેદાદભેદસ્તુ યો ઽભ્યુપગમ્યતે સો ઽપ્યનુપપન્ન એવ । તથા હિ- દેશકાલયોરભેદે ઽપિ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ પર્યાયરૂપેણ ભિદ્યન્તે તતઃ કથમભેદસિદ્ધિઃ? । સ્વભાવો ઽપિ યદિ દ્રવ્યપર્યાયયોર્દ્વયોરપિ પ્રત્યેકમનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિરૂપતા; તદા પદાર્થદ્વયં સ્યાદ્ ઘટપટવદ્, ન ત્વેકં દ્વિરૂપમિતિ કથન્તસ્માદભેદસિદ્ધિઃ? । ન ચાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તી સ્વભાવો યુક્તઃ, તયોરનુવર્તમાનવ્યાવર્તમાનાધીનત્વાત્ । તતશ્ચાનુવર્તમાનવ્યાવર્તમાનયોઃ સ્વભાવો ઽન્યો વક્તવ્યઃ, ન તુ તયોરનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તી એવ સ્વભાવઃ, ભાવત્વેન ભવિત્રધીનત્વાત્ । નહિ સ્મૃતિઃ સ્મર્તુઃ સ્વભાવો ભવતિ । અનુવૃત્તિવ્યાવૃત્ત્યોશ્ચ સ્વભાવત્વે લક્ષણાત્ સ્વભાવસ્ય ભેદો વક્તવ્યઃ । મૃદાદિરૂપતા સ્વભાવ ઇતિ ચેત્ । અત્રાપ્યભેદ ઇતિ યદિ સાદૃશ્યમુચ્યતે; તદ્ ભેદ એવ સમ્ભવતિ, સાદૃશ્યસ્ય સદૃશાધિકરણત્વાત્ । તતશ્ચ પદાર્થદ્વયમેવ સ્યાત્ ન ત્વેકં દ્વિરૂપમિતિ । અથૈક્યં દ્વિતીયરૂપરહિતતાભેદો ઽઙ્ગીક્રિયતે કથં તર્હિ દ્વિરૂપતા? । રૂપશબ્દેન હ્યત્ર સ્વભાવો ઽભિધીયતે । તસ્ય ચૈક્યે કથં દ્વીરૂપતા? । વિપ્રતિષિદ્ધં હ્યેતત્ એકસ્વભાવતા દ્વિરૂપતા ચેતિ । અથ પુનઃ સ્વભાવત ઐક્યં નોપેયતે । કથં તર્હિ સ એક ઇત્યુચ્યતે અનેકઃ સન્? । ન તાવદેકકારણજન્યત્વાત્, સર્વત્રોપાદાનનિમિત્તકારણભેદેન હેતુભેદસિદ્ધેઃ । નાપ્યેકકાર્યકર્તૃત્વાત્, એકસ્યાપિ વિભક્તપરિણામાવિભક્તપરિણામકાર્યભેદાભ્યુપગમાત્ । એકાભિધાનાભિધેયત્વાદપિ નૈકત્વમ્, એકસ્યાપ્યનેકપર્યાયસમ્ભવાત્ । યોગ્યત્વાચ્ચ વિશ્વસ્ય કૃતાકૃતાનામેકાભિધાનાભિધેયત્વસ્ય ક્વચિદસમ્ભવાત્ શક્તિભેદાચ્ચ વિષયભેદં બ્રૂવાણં પ્રતિ અભિહિતમ્ । નાપ્યેકવિજ્ઞાનવિષયત્વાદેકમ્, એકત્રાપ્યનેકવિજ્ઞાનપ્રસૂતેઃ । તથા હિ- શશાઙ્કોદયં બહવો નિરીક્ષન્તે તસ્ય કથમેકત્વમભ્યુપગતમ્? । ( હ્બ્ટ્ 104 ) બહૂનાં ચૈકવિજ્ઞાનવિષયત્વસમ્ભવાત્ નીલપીતાદીનામેકતાપ્રસઙ્ગઃ । સર્વથેદં ન કથઞ્ચિદપિ સઙ્ગચ્છતે યદુત એકસ્ય દ્વૈરૂપ્યમિતિ । વિજ્ઞાનં તુ નીલપ્રતિચ્છાયતયોત્પદ્યમાનં પીતાદિપ્રતિભાસવ્યવચ્છેદેન પ્રતિવિશિષ્ટં ખ્યાપ્યતે, ન પુનરસ્ય ભાવતો દ્વે રૂપે સ્તઃ ।
અથ પુનર્દ્રવ્યપર્યાયયોઃ સમ્મૂર્ચ્છિતત્વાત્ નરસિંહવદેકં શબલરૂપત્વાત્ દ્વીરૂપમુચ્યતે । તદયુક્તમ્, નરસિંઘ[હ]સ્ય શબલરૂપત્વાસિદ્ધેઃ । સ હ્યનેકપરમાણુસઙ્ઘાતરૂપઃ, તે ચ પરમાણવઃ પ્રત્યેકં નરસિંહરૂપા ન ભવન્તિ, ઊર્ધ્વભાગસ્તસ્ય સિંહરૂપઃ, અધોભાગસ્તુ નરરૂપઃ, જાત્યન્તરં ચ સ એવ નરસિંહાભ્યાં સ્યાત્, ન શબલરૂપઃ । વિચિત્રં હિ રૂપં શબલમુચ્યતે । વિચિત્રતા ચ નાનાસ્વભાવતાં । નાનાસ્વાભાવ્યે ચૈકત્વં કુતઃ? ઇતિ કેવલમનેકત્વે ઽપિ બહુષ્વેકકાર્યદર્શનાત્ સેનાદિવદેકવ્યવહારદર્શનકૃતો ઽયં વિપર્યાસો જડમતીનામ્ ।
તદેવં તાવત્ પ્રત્યકમહેતુત્વં દેશકાલસ્વભાવાનામેકત્વપ્રસાધને । સમુદિતાનામપિ વ્યભિચારિત્વં પર્યાયૈઃ । તથા હિ પર્યાયા અભિન્નદેશકાલસ્વભાવાશ્ચ પર્યાયરૂપેણ ચ ભિદ્યન્તે પૂર્વોક્તાચ્ચ ધર્મધર્મિણોર્નિષેધાન્નોભયવાદસમ્ભવ ઇતિ ।
[29. દ્રવ્યપર્યાયાનેકાન્તવાદખણ્ડનમ્ ।]
આહ ચ-
"દ્રવ્યપર્યાયરૂપત્વાત્ દ્વૈરૂપ્યં વસ્તુનઃ કિલ ।
તયોરેકાત્મકત્વે ઽપિ ભેદઃ સંજ્ઞાદિભેદતઃ

ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનિર્ભાસિ વસ્તુરૂપં હિ ગોચરઃ ।
શબ્દાનાં નૈવ, તત્ કેન સંજ્ઞાભેદાદ્ વિભિન્નતા

‘પરમાર્થૈકતાનત્વઽ; ઇત્યાદિવચનાત્ તથા ।
શબ્દેનાવ્યાપૃતાક્ષસ્ય બુદ્ધાવપ્રતિભાસનાત્

અર્થસ્ય, દૃષ્ટાવિવ તચ્છબ્દાઃ કલ્પિતગોચરાઃ ।
કલ્પિતસ્યૈવ તદ્ભેદઃ સંજ્ઞાભેદાદ્ ભવેદ્ યદિ

વ્યાવૃત્તિભેદઃ કશ્ચિત્ સ્યાદ્, વસ્તુનો ન કથંચન ।
સંખ્યાભેદો ઽપિ નૈવાન્યો મતો વચનભેદતઃ

તતો ઽપિ કલ્પિતસ્યૈવ કથઞ્ચિત્ સ્યાદ્ વિભિન્નતા ।
‘યેષાં વસ્તુવશા વાચઽ; ઇત્યાદેર્ન તુ વસ્તુનઃ

અવિનાશો ઽનુવૃત્તિશ્ચ વ્યાવૃત્તિર્નાશ ઉચ્યતે ।
દ્રવ્યાવિનાશે પર્યાયા નાશિનઃ કિં તદાત્મકાઃ?

નષ્ટાઃ પર્યાયરૂપેણ તે ચેદ્ દ્રવ્યસ્વભાવતઃ ।
કિમન્યરૂપતા તેષાં ન ચેન્નાશસ્તથા કથમ્?

દ્રવ્યાત્મનિ સ્થિતે પશ્ચાદ્ ભવન્તશ્ચ તદાત્મકાઃ ।
વિરુદ્ધધર્માધ્યાસે ઽપિ, કેન, ભૂતં ચ કિં, યતઃ

પર્યાયાસ્તત્ર કલ્પ્યન્તે, ભેદરૂપં યદીષ્યતે ।
ભિન્નં પર્યાયરૂપં હિ દ્રવ્યરૂપાદ્ ભવેદ્ યદિ

તદૈતત્ સ્યાદભેદે તુ નૈતત્ સંબધ્યતે વચઃ ।
એકં જાતમજાતં ચ નષ્ટાનષ્ટં પ્રસજ્યતે

દ્રવ્યપર્યાયયોરકસ્વભાવોપગમે સતિ ।
તતો લક્ષણભેદેન તયોર્નૈવ વિભિન્નતા

કાર્યભેદાત્ સ્વભાવસ્ય તયોર્ભેદો ભવેદ્ યતિ ।
સ્વભાવાભેદતો ન સ્યાદભેદસ્તુ તથા સતિ

સ્વભાવસ્યૈવ ભેદેન કિં ભેદશ્ચ ન કીર્તિતઃ? ।
ન હિ પશ્ચાદ્ભવન્ ભેદઃ કાર્યાણાં તસ્ય ભેદકઃ

સ્વભાવસ્યાપિ કાર્યત્વાન્નશહેતોરયોગતઃ ।
એકાન્તેન વિભિન્ને ચ તે સ્યાતાં વસ્તુની સ ચ

તયોઃ કેન, વિભિન્નાભ્યામભિન્નસ્ય વિભેદતઃ ।
તેષામભેદસિદ્ધ્યર્થમભિન્નો યદિ તૂચ્યતે

અન્યઃ સ્વભાવસ્તસ્યાપિ તદભેદપ્રસિદ્ધયે ।
કલ્પનીયઃ સ્વભાવો ઽન્યઃ તથા સ્યાદનવસ્થિતિઃ

ન ચાનન્તસ્વભાવત્વમર્થસામર્થ્યભાવિનિ ।
જ્ઞાને ઽવભાસતે યેન તથવોપગમો ભવેત્

ઐકાન્તિકસ્ત્વભેદઃ સ્યાદભિન્નાદ્ ભિન્નયોર્યદિ ।
ભેદ એવ વિશીર્યેત તદેકાવ્યતિરકતઃ

અભેદસ્યાપરિત્યાગે ભેદઃ સ્યાત્ કલ્પનાકૃતઃ ।
તસ્યાવિતથભાવે વા સ્યાદભેદે મૃષાર્થતા

અન્યોન્યાભાવરૂપાણામપરાભાવહેતુકઃ ।
એકભાવો યતસ્તસ્માન્નૈકસ્ય સ્યાદ્ દ્વિરૂપતા

અન્યોન્યાભાવરૂપાશ્ચ પર્યાયાઃ સ્યુર્ન ભેદિનઃ ।
તદ્વિનાશે ઽવિનાશિ સ્યાદ્ દ્રવ્યં વા કથમન્યથા?

કૂટસ્થનિત્યતા દ્રવ્યે ભેદેષુ ક્ષણનાશિતા ।
કસ્માન્નેષ્ટા? વિરોધશ્ચેત્ નેષ્યતે ભેદલક્ષણમ્

તદિષ્ટૌ કિન્ન સામાન્યં સર્વવ્યક્ત્યનુયાયિ ચ ।
એકમિષ્ટં જનન્યા ચ જાયાયાઃ કિં ન ચૈકતા?

ભેદાભેદોક્તદોષાશ્ચ તયોરિષ્ટૌ કથં ન વા? ।
પ્રત્યેકં યે પ્રસજ્યન્તે દ્વયોર્ભાવે કથં ન તે?

ગુડશ્ચેત્ કફહેતુઃ સ્યાન્નાગરં પિત્તકારણમ્ ।
તન્મૂલજમન્યદેવેદં ગુડનાગરસંજ્ઞિતમ્

મધુરં ન હિ સર્વં સ્યાત્ કફહેતુર્યથા મધુ ।
તીક્ષ્ણં વા પિત્તજનકં યથા માગધિકા મતા

પ્રત્યેકં યન્નિદાનં યત્ સ્વતો મિશ્રં તદાત્મકમ્ ।
કિન્ન દૃષ્ટમ્? યથા માષઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફપિત્તકૃત્

શક્ત્યપેક્ષં ચ કાર્યં સ્યાદ્ ગુણમાત્રાનિબન્ધનમ્ ।
સર્વત્રાભાવતસ્તાસાં કસ્યચિત્ કિઞ્ચિદેવ ચ

યે ભેદાભેદ માત્રે તુ દોષાઃ સમ્ભવિનઃ કથમ્? ।
તત્સદ્ભાવે ઽપિ તે ન સ્યુરિતિ બ્રૂયાદ્ વિચક્ષણઃ

વિરોધિસન્નિર્ધેર્દ્દોષઃ તજ્જન્મા ન ભવેદપિ ।
સતિ તસ્મિંસ્તદાત્મા તુ નાનિષ્ટો ઽપિ નિવર્તતે

ભાગા એવ ચ ભાસન્તે સન્નિવિષ્ટાસ્તથા તથા ।
તદ્વાન્ કશ્ચિત્ પુનર્નૈવ નિર્ભાગઃ પ્રતિભાસતે

અન્યોન્યપ્રત્યયાપેક્ષાસ્તે તથાસ્થિતમૂર્તયઃ ।
કર્મણાં ચાપિ સામર્થ્યાદવિનિર્ભાગવર્તિનઃ

સન્નિવેશેન યે ભાવાઃ પ્રાણિનાં સુખદુઃખદાઃ ।
કર્મભિર્જનિતાસ્તે હિ તેભ્ય એવાવિભાગિનઃ

તે ચૈકશબ્દવાચ્યાઃ સ્યુઃ કથઞ્ચિન્ન ત્વભેદિનઃ ।
ન ચ સ્વલક્ષણજ્ઞાને શબ્દાર્થઃ પ્રતિભાસતે

અસ્પષ્ટરૂપા ગમ્યન્તે શબ્દેભ્યો ઽપિ ત એવ હિ ।
તતઃ કેન સહૈષાં સ્યાદ્ ભિન્નભિન્નત્વકલ્પના?

નિર્વિભાગસ્ય ચાનેકભિન્નદેશાંશયોગિતા ।
કથમિષ્ટા? પ્રતીતેશ્ચેત્ ક્ષણધ્વંસાનુભાવિનઃ

પર્યાયા યે પ્રાતીયન્તે સ્થેમાનન્દવતો મતાઃ ।
કુતો ઽન્યતઃ પ્રમાણાચ્ચેદ્ બાધકાદિહ તત્સમમ્

ઐકાન્તિકાવનન્યત્વાદ્ ભેદાભેદૌ તયોર્ધ્રુવમ્ ।
અન્યોન્યં વા તયોર્ભેદો નિયતો ધર્મધર્મિણોઃ

તયોરપિ ભવેદ્ ભેદો યદિ યેનાત્મના તયોઃ ।
પર્યાયો દ્રવ્યમિત્યેતદ્ યદિ ભેદસ્તદાત્મના

ભેદ એવ તથા ચ સ્યાન્નૈવેકસ્ય દ્વિરૂપતા ।
દ્રવ્યપર્યાયરૂપાભ્યાં ન વાન્યો ઽસ્તીહ કશ્ચન

સ્વભાવો યન્નિમિત્તાત્ સ્યાત્ તયોરેકત્વકલ્પના ।
તતસ્તયોરભેદે હિ સ્વાત્મહાનિઃ પ્રસજ્યતે

તસ્ય ભેદો ઽપિ તાભ્યાં ચેદ્ યદિ યેનાત્મના ચ તે ।
ધર્મી ધર્મસ્તદન્યશ્ચ યદિ ભેદસ્તદાત્મના

ભેદ એવાથ તત્રાપિ તેભ્યો ઽન્યઃ પરિકલ્પ્યતે ।
તેષામભેદસિદ્ધ્યર્થં પ્રસઙ્ગઃ પૂર્વવદ્ ભવેત્

ધર્મિત્વં તસ્ય ચૈવં સ્યાત્ તત્તન્ત્રત્વાત્ તદન્યયોઃ ।
ન ચૈવં ગમ્યતે તેન વાદો ઽયં જાલ્મકલ્પિતઃ