Harivamsa · Chapter 81

mathuropavane gatvā niviṣṭāṃs tān narādhipān
apaśyan vṛṣṇayaḥ sarve puraskṛtya janārdanam //

tato hṛṣṭamanāḥ kṛṣṇo rāmaṃ vacanam abravīt
tvarate khalu kāryārtho devatānāṃ na saṃśayaḥ //

yathāyaṃ saṃnikṛṣṭo hi jarāsaṃdho narādhipaḥ
lakṣyante hi dhvajāgrāṇi rathānāṃ vātaraṃhasām //

etāni śaśikalpāni narāṇāṃ vijigīṣatām
chatrāṇy ārya virājante procchritāni sitāni ca //

aho nṛparathodagrā vimalāś chatrapaṅktayaḥ
abhivartanti naḥ śubhrā yathā khe haṃsapaṅktayaḥ //

kāle khalu nṛpaḥ prāpto jarāsaṃdho mahīpatiḥ
āvayor yuddhanikaṣaḥ prathamaḥ samarātithiḥ //

ārya tiṣṭhāva sahitāv anuprāpte mahīpatau
yuddhārambhaḥ prayoktavyo balaṃ tāvad vimṛśyatām //

evam uktvā tataḥ kṛṣṇaḥ svasthaḥ saṃgrāmalālasaḥ
jarāsaṃdham abhiprepsuś cakāra baladarśanam //

vīkṣamāṇaś ca tān sarvān nṛpān yaduvaro 'vyayaḥ
ātmānam ātmanā vākyam uvāca hṛdi mantravit //

ime te pṛthivīpālāḥ pārthive vartmani sthitāḥ
ye vināśam iheṣyanti śāstradṛṣṭena karmaṇā //

prokṣitāḥ khalv ime manye mṛtyunā nṛpapuṃgavāḥ
svargagāni tathā hy eṣāṃ vapūṃṣi pracakāśire //

sthāne bhārapariśrāntā vasudheyaṃ divaṃ gatā
eṣāṃ nṛpatimukhyānāṃ balaughair abhipīḍitā
bhūmir nirantarā ceyaṃ balarāṣṭrābhisaṃvṛtā //

svalpena khalu kālena viviktaṃ pṛthivītalam
bhaviṣyati narendraughaiḥ śataśo vinipātitaiḥ //

jarāsaṃdhas tataḥ kruddhaḥ prabhuḥ sarvamahīkṣitām
narādhipasahasraughair anuyāto mahādyutiḥ //

vyāyatodagraturagaiḥ sayantraiḥ susamāhitaiḥ
rathaiḥ sāṃgrāmikair yuktair asaṅgagatibhiḥ kva cit //

hemakakṣyair mahāghaṇṭair vāraṇair vāridopamaiḥ
mahāmātrottamārūḍhaiḥ kalpitai raṇakovidaiḥ //

svārūḍhaiḥ sādibhir yuktaiḥ prekṣamāṇaiḥ pravalgitaiḥ
vājibhir meghasaṃkāśaiḥ plavadbhir iva pattibhiḥ //

khaḍgacarmadharodagraiḥ pattibhir valgitāmbaraiḥ
sahasrasaṃkhyāsaṃyuktair utpatadbhir ivoragaiḥ //

evaṃ caturvidhaiḥ sainyaiḥ kampamānair ivāmbudaiḥ
nṛpo 'bhiyāto balavāñ jarāsaṃdho dhṛtavrataḥ //

sa rathair meghanirghoṣair gajaiś ca madaśiñcitaiḥ
heṣamāṇaiś ca turagaiḥ kṣveḍamāṇaiś ca pattibhiḥ //

nādayāno diśaḥ sarvās tasyāḥ puryā vanāni ca
akṣauhiṇyā ca viṃśatyā anuyāto narādhipaḥ |
sa rājā sāgarākāraḥ sasainyaḥ pratyadṛśyata //

tad balaṃ pṛthivīśānāṃ dṛptayodhajanākulam
kṣveḍitāsphoṭitaravaṃ meghasainyam ivābabhau //

rathaiḥ pavanasaṃpātair gajaiś ca jaladopamaiḥ
turagaiś ca javopetaiḥ pattibhiḥ khagamair iva //

vimiśraṃ sarvato bhāti mattadviparathākulam
gharmānte sāgaragataṃ yathaivābhrabalaṃ tathā //

sabalās te mahīpālā jarāsaṃdhapurogamāḥ
parivārya purīṃ sarve niveśāyopacakrire //

babhau tasya niviṣṭasya balaśrīḥ śibirasya vai
śuklaparyantapūrṇasya yathā rūpaṃ mahodadheḥ //

vītarātre tataḥ kāle samuttasthur mahīkṣitaḥ
ārohaṇārthaṃ puryās te samīyur yuddhalālasāḥ //

samavāyīkṛtāḥ sarve yamunām anu te nṛpāḥ
niviṣṭā mantrayāmāsur yuddhakālakutūhalāḥ //

teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ śuśruve pṛthivīkṣitām
yugānte bhidyamānānāṃ sāgarāṇāṃ yathā svanaḥ //

teṣāṃ sakañcukoṣṇīṣāḥ sthavirā vetrapāṇayaḥ
cerur mā śabda ity evaṃ bruvanto rājaśasanāt //

tasya rūpaṃ balasyāsīn niḥśabdastimitasya vai
līnamīnagrahasyeva niḥśabdasya mahodadheḥ //

niḥśabdastimite tasmin yogād iva mahārṇave
jarāsaṃdho bṛhad vākyaṃ bṛhaspatir ivādade //

śīghraṃ samabhivartantāṃ balāni pṛthivīkṣitām
sarvato nagarī ceyaṃ janaughaiḥ parivāryatām //

aśmayantrāṇi yujyantāṃ kṣepaṇīyāś ca mudgarāḥ
kāryā bhūmiḥ samā sarvā jalaughaiś ca pariplutā |
ūrdhvaṃ cāpāni vāhyantāṃ prāsā vai tomarās tathā //

dāryatāṃ caiva ṭaṅkaughaiḥ khanitraiś ca purī drutam
nṛpaś ca yuddhamārgajñā vinyasyantām adūrataḥ //

adyaprabhṛti sainyair me purīrodhaḥ pravartyatām
yāvad etau raṇe gopau vasudevasutāv ubhau |
saṃkarṣaṇaṃ ca kṛṣṇaṃ ca ghātayāmi śitaiḥ śaraiḥ |
ākāśam api bāṇaughair niḥsaṃpātaṃ yathā bhavet //

mayānuśiṣṭās tiṣṭhantu purībhūmiṣu pārthivāḥ
teṣu teṣv avakāśeṣu śīghram āruhyatāṃ purī //

madraḥ kaliṅgādhipatiś cekitānaḥ sabāhlikaḥ
kaśmīrarājo gonardaḥ karūṣādhipatis tathā //

drumaḥ kiṃpuruṣaś caiva pārvatīyaṣ ca dāmanaḥ
nagaryāḥ paścimaṃ dvāraṃ kṣipram ārohayantv iti //

pauravo veṇudāriś ca vaidarbhaḥ somakas tathā
rukmī ca bhojādhipatiḥ sūryākṣaś caiva mālavaḥ //

vindānuvindāv āvantyau dantavaktraś ca vīryavān
dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ śīghram ārodhayantv iti |
chāgaliḥ purumitraś ca virāṭaś ca mahīpatiḥ //

kauśāmbyo mālavaś caiva śatadhanvā vidūrathaḥ
bhūriśravās trigartaś ca bāṇaḥ pañcanadas tathā //

uttaraṃ nagaradvāram ete durgasahā nṛpāḥ
ārohantāṃ vimardantāṃ vajrapratimagauravāḥ //

ulūkaḥ kaitaveyaś ca vīraś cāṃśumataḥ sutaḥ
ekalavyo bṛhatkṣatraḥ kṣatradharmā jayadrathaḥ //

uttamaujāś ca śalyaś ca kauravāḥ kaikayās tathā
vaidiśo vāmadevaś ca sāketaś ca sinīpatiḥ //

pūrvaṃ nagaranirvyūham eteṣv āyattam astu vaḥ
tvarayanto 'bhidhāvantu vātā iva balāhakān //

ahaṃ ca daradaś caiva cedirājaś ca saṃgatāḥ
dakṣiṇaṃ nagaradvāraṃ pālayiṣyāma daṃśitāḥ //

evam eṣā purī kṣipraṃ samantād veṣṭitā balaiḥ
vajrāvapātapratimaṃ prāpnotu tumulaṃ bhayam //

gadino ye gadābhis te parighaiḥ parighāyudhāḥ
apare vividhaiḥ śastrair dārayantu purīm imām //

adyaiva tu nagary eṣā viṣamoccayasaṃkaṭā
kāryā bhūmisamā sarvā bhavadbhir vasudhādhipaiḥ //

caturaṅgabalaṃ vyūhya jarāsaṃdho vyavasthitaḥ
athābhyayād yadūn kruddhaḥ saha sarvair narādhipaiḥ
pratijagmur daśārhās taṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ //

tad yuddham abhavad ghoraṃ teṣāṃ devāsuropamam
alpānāṃ bahubhiḥ sārdhaṃ vyatiṣaktarathadvipam //

nagarān niḥsṛtau dṛṣṭvā vasudevasutāv ubau
kṣubdhaṃ naravarānīkaṃ trastasaṃmūḍhavāhanam //

rathasthau daṃśitau caiva ceratus tatra yādavau
makarāv iva saṃrabdhau samudrakṣobhaṇāv ubhau //

tābhyāṃ mṛdhe prayuktābhyāṃ yādavābhyāṃ matir babhau
tayoḥ prayudhyatoḥ saṃkhye matir āsīd dhṛtātmanoḥ |
āyudhānāṃ purāṇānām ādāne kṛtalakṣaṇā //

tataḥ khān nipatanti sma dīptāny āhavasaṃplave
lelihānāni divyāni mahānti sudṛḍhāni ca //

kravyādair anuyātāni mūrtimanti bṛhanti ca
tṛṣitāny āhave bhoktuṃ nṛpamāṃsāni vai bhṛśam //

divyasragdāmadhārīṇi trāsayanti nabhaścarān
prabhayā bhāsamānāni daṃśitāni diśo daśa //

halaṃ saṃvartakaṃ nāma saunandaṃ musalaṃ tathā
dhanuṣāṃ pravaraṃ śārṅgaṃ gadā kaumodakī ca ha //

catvāry etāni tejāṃsi viṣṇupraharaṇāni ca
tābhyāṃ samavatīrṇāni yādavābhyāṃ mahāraṇe //

jagrāha prathamaṃ rāmo lalāmapratimaṃ halam
taṃ sarpam iva sarpantaṃ divyamālākulaṃ mṛdhe //

saunandaṃ ca tataḥ śrīmān nirānandakaraṃ dviṣām
savyena sātvatāṃ śreṣṭho jagrāha musalottamam //

darśanīyaṃ ca lokeṣu dhanur jaladanisvanam
nāmnā śārṅgam iti khyātaṃ viṣṇur jagrāha vīryavān //

devair nigaditārthasya gadā tasyāpare kare
viṣaktā kumudākṣasya nāmnā kaumodakīti sā //

tau sapraharaṇau vīrau sākṣād viṣṇos tanūpamau
samare rāmagovindau ripūṃs tān pratyayudhyatām //

sāyudhapragrahau vīrau tāv anyonyamayāv ubhau
pūrvajānujasaṃjñau tau rāmagovindalakṣaṇau
dviṣatsu pratikurvāṇau parākrāntau yatheśvarau //

halam udyamya rāmas tu sarpendram iva kopitaḥ
cacāra samare vīro dviṣatām antako yathā //

vikarṣan rathayūthāni kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
cakāra roṣaṃ saphalaṃ nāgeṣu ca hayeṣu ca //

kuñjarāṃl lāṅgalakṣiptān musalākṣepatāḍitān
rāmo virājan samare nirmamantha yathācalān //

te vidhyamānā rāmeṇa samare kṣatriyarṣabhāḥ
jarāsaṃdhāntikaṃ vīrāḥ samarārtāḥ prajagmire //

tān uvāca jarāsaṃdhaḥ kṣatradharme vyavasthitaḥ
dhig etāṃ kṣatravṛttiṃ vaḥ samare kātarātmanām //

parāvṛttasya samare virathasya palāyataḥ
bhrūṇahatyām ivāsahyāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ //

bhītāḥ kasmān nivartadhvaṃ dhig etāṃ kṣatravṛttitām
kṣipraṃ samabhivartadhvaṃ mama vākyena coditāḥ
atha vā tiṣṭhata rathaiḥ prekṣakāḥ samavasthitāḥ |
yāvad etau raṇe gopau preṣayāmi yamakṣayam //

tatas te kṣatriyāḥ sarve jarāsaṃdhena coditāḥ
sṛjantaḥ śarajālāni hṛṣṭā yoddhuṃ vyavasthitāḥ //

te hayaiḥ kāñcanāpīḍai rathaiś cāmbudanādibhiḥ
nāgaiś cāmbhodasaṃkāśair mahāmātrapracoditaiḥ //

satanutrāḥ sanistriṃśāḥ sapatākāyudhadhvajāh.
svāropitadhanuṣmantaḥ sutūṇīrāḥ satomarāḥ //

sacchatrotsedhinaḥ sarve cārucāmaravījitāḥ
raṇe te 'bhigatā rejuḥ syandanasthā mahīkṣitaḥ //

te yuddharāgā rathino vyagāhanta yudhāṃ varāḥ
gadābhiś caiva gurvībhiḥ kṣepaṇīyaiś ca mudgaraiḥ //

suparṇadhajam āsthāya kṛṣṇas tu ratham uttamam
tadābhyayāj jarāsaṃdhaṃ śarair vivyādha cāṣṭabhiḥ //

sārathiṃ cāsya vivyādha pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ
jaghāna turagāṃś cājau yatamānasya vīryavān //

taṃ kṛcchragatam ājñāya citraseno mahārathaḥ
senānīḥ kauśikaś caiva kṛṣṇaṃ vivyādhatuḥ śaraiḥ //

tribhir vivyādha saṃsaktaṃ baladevaṃ ca kauśikaḥ
baladevo dhanuś cāsya bhallenājau dvidhākarot
javenābhyardayac cāpi tān arīñ śaravṛṣṭibhiḥ //

taṃ citrasenaḥ saṃrabdho vivyādha navabhiḥ śaraiḥ
kauśikaḥ pañcabhiś cāpi jarāsaṃdhaś ca saptabhiḥ //

tribhis tribhiś ca nārācais tān bibheda janārdanaḥ
dhanur anyat samādāya magadhendro mahīpatiḥ |
ugrasenaṃ samājaghne śareṇa niśitena ha ||
sa śaro 'tha mahārāja rājānaṃ sa vyacūcudat |
pitā kaṃsasya rājendra śarair vivyādha saptabhiḥ ||
saptatyā ca jarāsaṃdhaṃ punaś ca navabhiḥ śaraiḥ |
jarāsaṃdhaḥ samājaghne rājānaṃ yadunandanam |
śarair daśasahasraiś ca mādhavasya hi paśyataḥ ||
ugraseno dhanuṣpāṇir dhanuś cāsya dvidhākarot ||
punar ādāya cāpaṃ tu jarāsaṃdhaḥ pratāpavān |
ugrasenaṃ viṃśatibhiḥ śaraiḥ suniśitair api ||
vivyādha rājarājānaṃ baladevasya paśyataḥ |
dhanuś cāsya dvidhā rājan muṣṭideśe tathākarot ||
ādāya niśitaṃ bāṇaṃ jarāsaṃdhaḥ pratāpavān |
vivyādha rājan rājendro rājānaṃ hṛdaye prabhuḥ ||
aśvāṃś caiva praciccheda śareṇa nataparvaṇā |
rathaṃ cāsya dvidhā cakre dhvajaṃ ca prādunon nṛpaḥ ||
rathāc caiva pradudrāva vṛṣṇīnāṃ nṛpasattamaḥ ||
kauśikaś citrasenaś ca jarāsaṃdho mahīpatiḥ |
janārdanaṃ mahārāja samājaghnus tribhis tribhiḥ |
jarāsaṃdhaḥ śarair bhagno vasudevasya paśyataḥ |
pañcabhiḥ pañcabhiś caiva baladevaḥ śitaiḥ śaraiḥ //

ratheṣāṃ cāpi ciccheda citrasenasya vīryavān
baladevo dhanuś cājau bhallenāsya dvidhākarot //

sa cchinnadhanvā viratho gadām ādāya vīryavān
abhyadravat susaṃkruddho jighāṃsur musalāyudham //

sisṛkṣatas tu nārācāṃś citrasenavadhaiṣiṇaḥ
dhanuś ciccheda rāmasya jarāsaṃdho mahābalaḥ
gadayā ca jaghānāśvān kopāt sa magadheśvaraḥ //

ādāya musalaṃ rāmo jarāsaṃdham upādravat
tayos tu yuddham abhavat parasparavadhaiṣiṇoḥ //

tataḥ sainyena mahatā jarāsaṃdho 'bhisaṃvṛtaḥ
rāmakṛṣṇāgragān bhojān āsasāda mahābalaḥ //

tataḥ prakṣubhitasyeva sāgarasya mahāsvanaḥ
prādur babhūva tumulaḥ senayor ubhayos tayoḥ //

veṇubherīmṛdaṅgānāṃ śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ
ubhayoḥ senayo rājan prādur āsīn mahāsvanaḥ //

kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaḥ sarvato 'bhavat
utpapāta rajaś cāpi khuranemisamuddhatam //

samudyatamahāśastrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥ
anyonyam abhigarjantaḥ śūrās tatrāvatasthire //

rathinaḥ sādinaś caiva pattayaś ca sahasraśaḥ
gajāś cātibalās tatra saṃnipetur abhītavat //

sa saṃprahāras tumulas tyaktvā prāṇān avartata
vṛṣṇībhiḥ saha yodhānāṃ jarāsaṃdhasya dāruṇaḥ //

tataḥ śinir anādhṛṣṭir babhrur vipṛthur āhukaḥ
baladevaṃ puraskṛtya sainyasyārdhena daṃśitāḥ //

dakṣiṇaṃ pakṣam āseduḥ śatrusainyasya bhārata
pālitaṃ cedirājena jarāsaṃdhena cābhibho //

udīcyaiś ca mahāvīryaiḥ śalyasālvādibhir nṛpaiḥ
sṛjantaḥ śaravarṣāṇi samabhityaktajīvitāḥ //

āgāvahaḥ pṛthuḥ kahvaḥ śatadyumno vidūrathaḥ
hṛṣīkeśaṃ puraskṛtya sainyasyārdhena daṃśitāḥ //

bhīṣmakeṇābhiguptasya rukmiṇā ca mahātmanā
devakenāpi rājendra tathā madreśvareṇa ca |
prācyaiś ca dākṣiṇātyaiś ca guptavīryabalānvitaiḥ //

teṣāṃ yuddhaṃ samabhavat samabhityaktajīvitam
śaktyṛṣṭiprāsabāṇaughān sṛjatāṃ tumulaṃ mahat //

sātyakiś citrakaḥ śyāmo yuyudhānaś ca vīryavān
rājādhidevo mṛduraḥ śvaphalkaś ca mahābalaḥ //

satrājic ca prasenaś ca balena mahatā vṛtāḥ
vyūhasya pakṣaṃ te savyaṃ pratīyur dviṣatāṃ mṛdhe //

vyūhasyārdhaṃ samāsedur mṛdureṇābhirakṣitam
tatra yuddhaṃ samabhavan mahad devāsuropamam |
alpānāṃ bahubhiḥ sardhaṃ vāsudevavyapāśrayāt ||
evaṃ yuddham abhūt teṣāṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam |
bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ yamarāṣṭravivardhanam |
rājabhiś cāpi bahubhir veṇudārimukhaiḥ saha //