haripāṭha: - jñāneśvarakṛta: · Chapter 1

mahārāṣṭraprānte vikhyāta: sādhu: śrījñāneśvara:/sāmānyasādhakānāṃ kṛte tena haripāṭha: racita:/asmin padyaprabanadhe २८ padyāni santi/teṣām ayaṃ saṃskṛtānuvāda:-
// jñāneśvarakṛto haripāṭha:

ekaṃ vāpi kṣaṇaṃ tiṣṭhet devadvāre naro yadi /
sampādayettāvataiva sa tu muktiṃ caturvidhām

mukhena śrīharirgeyo harirgeyo mukhena ca/
yad harismaraṇājjātaṃ tatpuṇyaṃ gaṇayennu ka:

saṃsārastho'pi jantuścet tvarate nāma jihvayā/
taratīti māhāghoṣa: śrutiśāstreṣu sarvadā

jñāneśvaro vadatyevaṃ vyāsa-saṅketa-pālanāt/
pāṇḍavānāṃ gṛhaṃ sākṣād dvārakeśa: samāgata:

२==
jñānābhidhaścaturvede ṣaṭśāstre kāraṇābhidha:/
aṣṭādaśapurāṇeṣu gīyate harireva ca

jagato manthanād grāhyo śrīharirnavanītavat/
tyaja vyarthāṃ kathāṃ vyarthaṃ vimārgagamanaṃ tyaja

harirātmā caika eva vyāpto jīve śive sama:/
durgameṣu vimārgeṣu tvaṃ vṛthā mā mana: kṛthā:

harirvaikuṇṭharūpo'yaṃ jñānadevena paṭhyate/
otaprotaśca sarvatra śrīhari: sampradṛśyate

३==
triguṇaṃ sārahīnaṃ syāt sārabhūtaṃ tu nirguṇam/
sārāsāravicāro'yaṃ haripāṭhe vimṛśyate

saguṇaṃ vā nirguṇaṃ vā guṇasambandhata: smṛtam/
vinā hariṃ tatra cittaṃ prasaktaṃ cennirarthakam

avyakta: śrīharirhyeṣa nirākārastathaiva ca/
carācaraṃ yato jātaṃ tameva śrīhariṃ bhaja

rāmakṛṣṇasmṛtirdhyāne jñānadevasya mānase/
anantajanmabhiścaivaṃ puṇyaṃ sampādyate narai:

४==
bhāvena rahitā bhaktirmuktirbhaktiṃ vinā tathā/
balaṃ vinā kāryaśaktiriti vyarthaṃ prajalpanam

acirādeva devānāṃ prasāda: syāt kathaṃ mayi/
iti yanmuhu: prayatase, vyarthaṃ tat , tiṣṭha niścala:

divāniśaṃ prapañce'smin yatase yatase muhu:/
kimālambanamāsthāya bhajase śrīhariṃ na ca

bhāṣate jñānadevo yat kartavya: śrīharerjapa:/
tenaiva syānniścayena prapañcasya prabādhanam

५==
na yogavidhinā siddhirna yāgavidhināpi vā/
dharmā ete dambharūpā vṛthopādhaya eva ca

na bhāvena vinā devo na ca sandehanāśanam/
aparokṣānubhūtirna vidyate sadguruṃ vinā

nātapaskasya deva: syādadāturnaiva sampada:/
ekānte premasaṃvādaṃ vinā brūyād hitaṃ nu ka:

prabhāṣate jñānadevo dṛṣṭānto nātra sādhaka:/
taraṇopāya labhyeta sādhūnāmeva saṅgatau

६==
tiṣṭhet sa nirahaṅkāra: sādhunā ya: prabodhita:/
svādhiṣṭhāne samaraso jāyate'nubhavena sa:

edhate ca yathā jyoti: karpūrasya svake sthale/
dīptaṃ puna: samāptaṃ tat tasminneva sthale bhavet

haribhaktasya caraṇaṃ svayaṃ mokṣa: samāgata:/
bhāgyena bhūṣito bhakta: sādhūnāṃ kiṅkarastathā

jñānadevasya manasi ruci: sādhusamāgame/
jane vane cātmatatve tenaiva haridarśanam

७==
abhaktā: śailatulyāni pāpāni kurvate tathā/
bhavanti tāni pāpāni vajralepadṛḍhāni ca

nāsti yeṣāṃ harau bhaktirabhaktā: patitāśca te/
na bhajante hariṃ tasmādete durbhāgina: smṛtā:

vācālāste vṛthā jālaṃ vacanānāṃ vitanvate/
naiteravāpyate lokai: śrīhari: sadayo'pi san

jñānadevamatenātmā pramāṇaṃ ca dhanaṃ tathā/
sarveṣāṃ hṛdaye pūrṇaścaika: saṃnivasatyayam

८==
samprāpyate cittalaya: sādhūnāṃ saṅgatau tata:/
śrīpati: samprāpaṇīya etenaiva pathā dhruvam

rāmakṛṣṇetivacanaṃ jīvabhāva iti smṛta:/
śivasyātmeti vikhyāto rāmanāmajapo hyayam

ekatattvātmakaharau nāma sādhanamucyate/
sādhayanti ca ye tat tān dvaitabandho na bādhate

nāmāmṛtarasāsvāde vaiṣṇavānāṃ parā ruci:/
dīrghajīvanavidyā yā sādhitā sā tu yogibhi:

nāmoccārasya dṛḍhatā prahlāde bālya eva ca/
uddhavasyopadeśaṃ tu śrīkṛṣṇo'kuruta svayam

jñānadevo vakti nāma sādhanaṃ sulabhaṃ smṛtam/
jānāti kaścidevaṃ yat kaṭhinaṃ sādhanāntaram

९==
na rāme na ca vā kṛṣṇe saṃraktaṃ yasya mānasam/
apaviṣṇu japastasya vyartho, jñānaṃ vṛthā ca tat

jāto'pyadvaitamārgaṃ yo na jānīte sa durbhaga:/
kathaṃ rāme'thavā kṛṣṇe praveśastasya sambhavet

na yairgurodhigataṃ jñānaṃ dvaitavimardanam/
saṅkīrtanaṃ harernāmnāṃ kathaṃ teṣāṃ nu sambhavet

jñāneśvaro vadati yad, tad dhyānaṃ saguṇaṃ smṛtam/
yasya nāmnāṃ pāṭhato'yaṃ prapañca: śāntimṛcchati

१०==
triveṇīsaṅgame nānātīrtheṣvaṭanameva vā/
cittaṃ na cennāmajape, sarvaṃ tadbhramaṇaṃ vṛthā

nāmato yastu vimukho, mūrtimatpāpameva sa:/
uddhartuṃ tādṛśaṃ pāpaṃ nālaṃ ko'pi vinā harim

purāṇeṣu prasiddha: sa vālmīkiridamuktavān/
harināmasmaraṇato bhuvanatrayamuddharet

vadatīdaṃ jñānadeva: śrīharernāma yo japet/
viśuddhā jāyate tasya sarvā kulaparamparā

११==
uccāreṇa harernāmnāmanantā: pāparāśaya:/
kṣaṇamātreṇaiva sarve vilayaṃ yāntyaśeṣata:

agninā saha saṃyogāt tṛṇamagnisamaṃ yathā/
vinaśyati tathā pāpaṃ japato nāma śrīhare:

harirityayamuccāro mantra: sāmarthyavānayam/
etasmānmantrato bhītā bhūtabādhā dravantyapi

jñānadevo bhāṣate yat samartha: śrīharirmama/
agamyaśca tathaivaiṣa: sarvopaniṣadāmapi

१२==
tīrthairvratairvā niyamairna siddhirbhāvavarjitai:/
bhāvaśūnyaṃ vṛthopādhirūpametadaho janā:

vijñāyate ca vispaṣṭaṃ hastasthāmalakaṃ yathā/
tathā bhāvabalenāyaṃ harirjñāyeta nānyathā

bhūmistha: pāradakaṇo yathā yatnaśatairapi/
na gṛhyate, sādhanānāṃ śatairapi tathā hari:

jñāneśvaro vadati yat, nivṛttirnirguṇo guru:/
sa svarūpasthitiṃ pūrṇāmadadād hastayormama

१३==
harau samādhirna vinā brahmātmasamatāsukham/
na samādhirdvaitabuddhyā siddhyatītyavadhāryatām

na samādhiṃ vinā buddhervaibhavaṃ vidyate'param/
ekena keśavenaiva labhyante sarvasiddhaya:

ṛddhi: siddhirnidhirvāpi tāvad vyarthā upādhaya:/
yāvattasminparānande śrīharau nāsti mānasam

jñānadevo bhāṣate yat sarvadā haricintanāt/
ramaṇīyaṃ samādhānaṃ yattadāsāditaṃ mayā

१४==
manasā haripāṭhaṃ yo nityaṃ niyatasaṅkhyayā/
kuryāttasya na bādha: syāt kalita: kālato'pi vā

rāmakṛṣṇajapo'nantataporāśisamo mata:/
bhasmasāttena vṛndāni vṛjinānāṃ bhavanti ca

hare hare hare cemaṃ mantraṃ japati śaṅkara:/
mokṣaṃ te'pi prāpnuvanti mantrametaṃ japanti ye

jñāneśvaro vadatyevaṃ yat śrīnārāyaṇaprabho:/
nāmapāṭhānnijaṃ sthānamuttamaṃ prāptavānaham

१५==
hariṇaikyaṃ tasya nāmno , dvaitaṃ nāmāntarasya ca/
advaitaṃ hari-tannāmnorjānāti viralo jana:

samabuddhirjapāt ,sāmyaṃ harervijñāyate tayā/
śrīharismaraṇātsiddhirśamasya ca damasya ca

sahasraraśmirādityo yathā sarvaprakāśaka:/
acareṣu careṣvevaṃ rāma eka:prakāśate

vakti jñāneśvaraścitte nityaṃ me harisaṃsmṛti:/
tenāgrimebhyo janmabhyo jātaṃ mama vimocanam

१६==
rāmakṛṣṇeti japanaṃ vāṇyāti sukaraṃ nṛṇām/
tathāpi durlabho loke harināma japannara:

yai: sādhitaścittalayo rāmakṛṣṇeti nāmasu/
saṃsādhitā narairetai: siddhaya: sakalā api

siddhirbuddhistathā dharmo harerete'nugāmina:/
prapañcastho'pi satsaṅgānmanolayamavāpnuyāt

jñāneśo vakti me mudrā rāmakṛṣṇeti vāghṛdo:/
ātmasvarūpā tenaiva jātā daśa diśo mama

१७==
mukhena haripāṭhasya kīrtiṃ gāyati cennara:/
śarīraṃ tasya tannūnaṃ pavitraṃ saṃprajāyate

tapaso yanmahatpuṇyaṃ tadgātreṣu samāhitam/
cirañjīva: sa kalpānāṃ koṭīstenābhinandati

mātā pitā tathā bhrātā sagotrā bahuśastathā/
santiṣṭhante sarva ete viṣṇurūpāścaturbhujā:

gūḍhagamyaṃ ca yajjñānaṃ tannivṛtti: kare mama/
dattavān, tanmayā labdhamiti jñāneśabhāṣitam

१८==
harivaṃśa: purāṇāni harināma ca kīrtanam/
hariṃ vinā ca viṣayo yasmai ko'pi na rocate

narasya tasya lābho'yaṃ yad vaikuṇṭhaṃ samāpnuyāt / tīrthāṭanasya sarvasya phalaṃ cāpi labheta sa:

manomārgeṇa yo yāto nāpnoti sa idaṃ sukham/
haripāṭhe sthiro yastu sa dhanyo jāyate nara:

vakti jñāneśvaro nāmasaṅge me vidyate rasa:/
rāmakṛṣṇaviṣayiṇī vartate me ruci: sadā

१९==
sādhanānāṃ sāra eko nārāyaṇajapa: sadā/
pramāṇamatra vedānāṃ tathopaniṣadāṃ vaca:

japastapa: kriyā karma niyamo dharma eva vā/
sarvametadvinā nāma vyarthamityavagamyatām

kalikāmāśritā bhṛṅgāstatraivāsaktamānasā:/
haripāṭhāśritāstadvad harāvāsaktamānasā:

jñāneśasya vaco nāmamantraśāstraṃ balapradam/
yannāmadhāriṇo gotraṃ kulaṃ ca yamavarjitam

२०==
nāmasaṅkīrtanaṃ viṣṇorbhaktānāṃ sādhanaṃ smṛtam/
anantānantapāpānāmantasteṣāmajāyata

anantajanmatapasā nāmaikaṃ śrīhare: samam / haripāṭho'sti sugamo mārgeṣu sakaleṣu ca

yogo yāga: kriyā dharmastathaivādharma eva ca/
māyikaṃ sarvamevaitad , haripāṭhe vilīyate

vakti jñāneśvaro yajño yogo dharmastathā kriyā/
harirūpaṃ sarvametad nāsti me niyamo'para:

२१==
nāmoccāre na niyama: samayasyāsti kaścana/
atra vaktustathā śroturuddhāra ubhayorapi

rāmakṛṣṇeti nāmedaṃ sarvadoṣāpahaṃ smṛtam/
jīvānāṃ ca jaḍānāṃ ca harirekastu tāraka:

harināmoccāraṇena sārtheyaṃ rasanā bhavet/
nāmadhārakasadbhāgyaṃ ko vā varṇayituṃ kṣama:

jñāneśvaro vakti sāṅgo haripāṭha: svabhāvata:/
vaikuṇṭhaṃ yāntyanāyāsaṃ nāmadhārakapūrvajā:

२२==
nityaṃ niyamato nāma smaranto durlabhā janā:/
sa lakṣmīvallabhasteṣāṃ samīpe vidyate sadā

nārāyaṇa hare nāma ye japanti narā: sadā /
teṣāṃ gṛhe sadā bhuktirmuktiścaiva caturvidhā

harināma vinā janma jānīta narako yathā/
bhavitā tādṛśa: prāṇī yamalokātithirdhruvam

jñāneśo nāmamāhātmyaviṣaye pṛṣṭavān yadā/
nivṛttiravadat ‘ nāma vyāpakaṃ gaganādapi ’

२३==
sapta pañca tathā trīṇi daśa caikatra melitam/
melo'yaṃ bhāsate sarva ekatatvātmake harau

naivaṃ nāma, variṣṭhaṃ tanmārgeṣu sakaleṣu ca/
na nāmasmaraṇe kaṣṭaṃ manāgapyanubhūyate

so'haṃ haṃsa iti prāṇe so'japājapasaṃjñita:/
tasminnapi jape nāmasmaraṇaṃ vidyate dhruvam

vakti jñāneśvaro vyarthaṃ jīvitaṃ nāmavarjitam/
rāmakṛṣṇākhyamārgo'yamata ākramyate mayā

२४==
japastapa: kriyā karma niyamo dharma eva vā/
rāma: sarvatreti śuddhabhāvotpādanahetukam

na santyājyastvayā bhāva: sandehastyājya eva re/
rāmakṛṣṇanāmaghoṣa: sarvadā kriyatāmare

jātirvittaṃ kulaṃ śīlaṃ gotraṃ te syātkathañcana/
tathāpi bhāvayukta: san tvarayā śrīhariṃ bhaja

jñāneśo vakti me dhyāne rāmakṛṣṇeti mānase/
tena vaikuṇṭhabhuvane nivāso'sti sadā mama//
२५==
na bhānaṃ na ca vābhānaṃ śrīharau vidyate kvacit/
harināmajapāttasmānmokṣalābha: sadā bhavet

nārāyaṇa hare nāmoccāro yatra tu vidyate/
kalirvāpi ca kālo vā praveśaṃ tatra nārhata:

nāmaśakte: pramāṇaṃ tu vedā api vidanti na/
kathaṃ tacca vijānīyu: sāmānyā jīvajantava:

phalarūpo hare: pāṭha iti jñāneśvaroditam/
tena vaikuṇṭharūpāśca deśā: sarve'bhavanmama

२६==
nāmaikameva tatvaṃ tad dṛḍhaṃ dhāraya re mana:/
kāruṇyabhāvo jāyeta tena tvadviṣaye harau

suvācaṃ nāma tad rāma kṛṣṇa govinda vāpi ca/
vāṇyā sagadgadaṃ nāma tadeva prathamaṃ japa

nāmna: parataraṃ tatvaṃ vidyate naiva cāparam/
ataścānyena mārgeṇa gamanaṃ te nirarthakam

jñāneśo vakti mūka: sandhṛtvā śrīharimantare/
kṛtvā ca manaso mālāṃ hṛdi nityaṃ japāmyaham

२७==
nāmni sarvasukhāsvāda iti ṣaṭśāstranirṇaya:/
ato'rdhaghaṭikāṃ vāpi mā nāmavimukho bhava

saṃsāravyavahāro'sau mithyāsti sakalo'pi ca/
gatāgataṃ vṛthā tatra harināma vinā bhavet

nāmamantrajapenaiva koṭipāpavināśanam/
rāmakṛṣṇajape tasmātsaṅkalpaste dṛḍho bhavet

samāvṛṇu nijāṃ vṛttiṃ māyāṃ troṭaya cākhilām/
indriyānunayānmā svaṃ gopayāsmācchamāddamāt

kāryā tīrthe vrate śraddhā, śāntyā karuṇayā tathā/
dayayā caiva satkāryo hari: prāhuṇikastvayā

jñāneśasya pramāṇaṃ tajjñānamuktaṃ nivṛttinā/
saṃjīvanasamādhi: sa haripāṭhena siddhyati

२८==
bhavanti haripāṭhe'smin padyānāmekaviṃśati:/
viśvasya nāmasāmarthye jñāneśaracitāni ca

indrāyaṇīnadītīre nityaṃ paṭhati yo nara:/
tatastasyādhikāraśca sarvathā jāyate dhruvam

ekāgramanasā caiva svasthacittena sādhaka:/
sollāsaṃ ca tathā kuryānnāmasmaraṇamantare

jīvanasyāntime kāle saṅkaṭeṣu tathaiva ca/
bahiścaivāntare caiva nibhālayati tānhari:

anubhūtamidaṃ naikai: sādhubhi: sajjanaistathā/
yaścālaso mandabuddhi: sa kathaṃ nu tarennara:

nivṛttisadguroretat śrutvā premayutaṃ vaca:/
anukṣaṇaṃ jñānadeva: santoṣaṃ paramāptavān