Devi Bhagavata Purana · Chapter 9.13
gaṅgopākhyānavarṇanam
nārada uvāca
kaleḥ pañcasahasrābde samatīte sureśvara /
kva gatā sā mahābhāga tanme vyākhyātumarhasi
śrīnārāyaṇa uvāca
bhārataṃ bhāratīśāpātsamāgatyeśvarecchayā /
jagāma tatra vaikuṇṭhe śāpānte punareva sā
bhāratī bhārataṃ tyaktvā tajjagāma hareḥ padam /
padmāvatī ca śāpānte gaṅgā sā caiva nārada
gaṅgā sarasvatī lakṣyīścaitāstisraḥ priyā hareḥ /
tulasīsahitā brahmaṃścatasraḥ kīrtitāḥ śrutau
nārada uvāca
kenopāyena sā devī viṣṇupādābjasambhavā /
brahmakamaṇḍalusthā ca śrutā śivapriyā ca sā
babhūva sā muniśreṣṭha gaṅgā nārāyaṇapriyā /
aho kena prakāreṇa tanme vyākhyātumarhasi
śrīnārāyaṇa uvāca
purā babhūva goloke sā gaṅgā dravarūpiṇī /
rādhākṛṣṇāṅgasambhūtā tadaṃśā tatsvarūpiṇī
dravādhiṣṭhātṛdevī yā rūpeṇāpratimā bhuvi /
navayauvanasampannā sarvābharaṇabhūṣitā
śaranmadhyāhnapadmāsyā sasmitā sumanoharā /
taptakāñcanavarṇābhā śaraccandrasamaprabhā
snigdhaprabhātisusnigdhā śuddhasattvasvarūpiṇī /
supīnakaṭhinaśroṇiḥ sunitambayugaṃdharā
pīnonnataṃ sukaṭhinaṃ stanayugmaṃ suvartulam /
sucārunetrayugalaṃ sukaṭākṣaṃ suvaṃkrimam
vaṃkrimaṃ kabarībhāraṃ mālatīmālyasaṃyutam /
sindūrabindulalitaṃ sārdhaṃ candanabindubhiḥ
kastūrīpatrikāyuktaṃ gaṇḍayugmaṃ manoramam /
bandhūkakusumākāramadharoṣṭhaṃ ca sundaram
pakvadāḍimabījābhadantapaṃktisamujjvalam /
vāsasī vahniśuddhe ca nīvīyukte ca bibhratī
sā sakāmā kṛṣṇapārśve samuvāsa sulajjitā /
vāsasā mukhamācchādya locanābhyāṃ vibhormukham
nimeṣarahitābhyāṃ ca pibantī satataṃ mudā /
praphullavadanā harṣānnavasaṅgamalālasā
mūrcchitā prabhurūpeṇa pulakāṅkitavigrahā /
etasminnantare tatra vidyamānā ca rādhikā
gopītriṃśatkoṭiyuktā candrakoṭisamaprabhā /
kopenāraktapadmāsyā raktapaṅkajalocanā
pītacampakavarṇābhā gajendramandagāminī /
amūlyaratnanirmāṇanānābhūṣaṇabhūṣitā
amūlyaratnakhacitamamūlyaṃ vahniśaucakam /
pītavastrasya yugalaṃ nīvīyuktaṃ ca bibhratī
sthalapadmaprabhāmuṣṭaṃ komalaṃ ca surañjitam /
kṛṣṇadattārghyasaṃyuktaṃ vinyasantī padāmbujam
ratnendrasāranirmāṇavimānādavaruhya sā /
sevyamānā ca ṛṣibhiḥ śvetacāmaravāyunā
kastūrībindubhiryuktaṃ candanena samanvitam /
dīptadīpaprabhākāraṃ sindūraṃ binduśobhitam
dadhatī bhālamadhye ca sīmantādhaḥsthalojjvale /
pārijātaprasūnānāṃ mālāyuktaṃ suvaṃkrimam
sucārukabarībhāraṃ kampayantī sukampitā /
sucārurāgasaṃyuktamoṣṭhaṃ kampayatī ruṣā
gatvovāsa kṛṣṇapārśve ratnasiṃhāsane śubhe /
sakhīnāṃ ca samūhaiśca paripūrṇā vibhoḥ priyā
tāṃ dṛṣṭvā ca samuttasthau kṛṣṇaḥ sādarapūrvakam /
sambhāṣya madhurālāpaiḥ sasmitaśca sasaṃbhramaḥ
praṇemuratisantrastā gopā namrātmakandharāḥ /
tuṣṭuvuste ca bhaktyā ca tuṣṭāva parameśvaraḥ
utthāya gaṅgā sahasā stutiṃ bahu cakāra sā /
kuśalaṃ paripapraccha bhītātivinayena ca
namrabhāgasthitā trastā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā /
dhyānena śaraṇāyattā śrīkṛṣṇacaraṇāmbuje
tāṃ hṛtpadmasthitāṃ kṛṣṇo bhītāyai cābhayaṃ dadau /
babhūva sthiracittā sā sarveśvaravareṇa ca
ūrdhvasiṃhāsanasthāṃ ca rādhāṃ gaṅgā dadarśa sā /
susnigdhāṃ sukhadṛśyāṃ ca jvalantīṃ brahmatejasā
asaṃkhyabrahmaṇaḥ kartrīmādisṛṣṭeḥ sanātanīm /
sadā dvādaśavarṣīyāṃ kanyābhinavayauvanām
viśvavṛnde nirupamāṃ rūpeṇa ca guṇena ca /
śāntāṃ kāntāmanantāṃ tāmādyantarahitāṃ satīm
śubhāṃ subhadrāṃ subhagāṃ svāmisaubhāgyasaṃyutām /
saundaryasundarīṃ śreṣṭhāṃ sarvāsu sundarīṣu ca
kṛṣṇārdhāṅgāṃ kṛṣṇasamāṃ tejasā vayasā tviṣā /
pūjitāṃ ca mahālakṣmīṃ lakṣmyā lakṣmīśvareṇa ca
pracchādyamānāṃ prabhayā sabhāmīśasya suprabhām /
sakhīdattaṃ ca tāmbūlaṃ bhuktavantīṃ ca durlabham
ajanyāṃ sarvajananīṃ dhanyāṃ mānyāṃ ca māninīm /
kṛṣṇaprāṇādhidevīṃ ca prāṇapriyatamāṃ ramām
dṛṣṭvā rāseśvarīṃ tṛptiṃ na jagāma sureśvarī /
nimeṣarahitābhyāṃ ca locanābhyāṃ papau ca tām
etasminnantare rādhā jagadīśamuvāca sā /
vācā madhurayā śāntā vinītā sasmitā mune
rādhovāca
keyaṃ prāṇeśa kalyāṇī sasmitā tvanmukhāmbujam /
paśyantī sasmitaṃ pārśve sakāmā vakralocanā
mūrcchāṃ prāpnoti rūpeṇa pulakāṅkitavigrahā /
vastreṇa mukhamācchādya nirīkṣantī punaḥ punaḥ
tvaṃ cāpi tāṃ saṃnirīkṣya sakāmaḥ sasmitaḥ sadā /
mayi jīvati goloke bhūtā durvṛttirīdṛśī
tvameva caiva durvṛttaṃ vāraṃ vāraṃ karoṣi ca /
kṣamāṃ karomi premṇā ca strījātiḥ snigdhamānasā
saṃgṛhyemāṃ priyāmiṣṭāṃ golokād gaccha lampaṭa /
anyathā na hi te bhadraṃ bhaviṣyati vrajeśvara
dṛṣṭastvaṃ virajāyukto mayā candanakānane /
kṣamā kṛtā mayā pūrvaṃ sakhīnāṃ vacanādaho
tvayā macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ purā /
dehaṃ tatyāja virajā nadīrūpā babhūva sā
koṭiyojanavistīrṇā tato dairghye caturguṇā /
adyāpi vidyamānā sā tava satkīrtirūpiṇī
gṛhaṃ mayi gatāyāṃ ca punargatvā tadantike /
uccai ruroda viraje viraje ceti saṃsmaran
tadā toyātsamutthāya sā yogātsiddhayoginī /
sālaṅkārā mūrtimatī dadau tubhyaṃ ca darśanam
tatastāṃ ca samākṣipya vīryādhānaṃ kṛtaṃ tvayā /
tato babhūvustasyāṃ ca samudrāḥ sapta eva ca
dṛṣṭastvaṃ śobhayā gopyā yuktaścampakakānane /
sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā
śobhā dehaṃ parityajya jagāma candramaṇḍale /
tatastasyāḥ śarīraṃ ca snigdhaṃ tejo babhūva ha
saṃvibhajya tvayā dattaṃ hṛdayena vidūyatā /
ratnāya kiñcitsvarṇāya kiñcinmaṇivarāya ca
kiñcitstrīṇāṃ mukhābjebhyaḥ kiñcidrājñe ca kiñcana /
kiñcitkisalayebhyaśca puṣpebhyaścāpi kiñcana
kiñcitkalebhyaḥ pakvebhyaḥ sasyebhyaścāpi kiñcana /
nṛpadevagṛhebhyaśca saṃskṛtebhyaśca kiñcana
kiñcinnūtanapatrebhyo dugdhebhyaścāpi kiñcana /
dṛṣṭastvaṃ prabhayā gopyā yukto vṛndāvane vane
sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā /
prabhā dehaṃ parityajya jagāma sūryamaṇḍale
tatastasyāḥ śarīraṃ ca tīvraṃ tejo babhūva ha /
saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā purā
visṛṣṭaṃ cakṣuṣoḥ kṛṣṇa lajjayā madbhayena ca /
hutāśanāya kiñcicca yakṣebhyaścāpi kiñcana
kiñcitpuruṣasiṃhebhyo devebhyaścāpi kiñcana /
kiñcidviṣṇujanebhyaśca nāgebhyo'pi ca kiñcana
brāhmaṇebhyo munibhyaśca tapasvibhyaśca kiñcana /
strībhyaḥ saubhāgyayuktābhyo yaśasvibhyaśca kiñcana
tattu dattvā ca sarvebhyaḥ pūrvaṃ praruditaṃ tvayā /
śāntigopyā yutastvaṃ ca dṛṣṭo'si rāsamaṇḍale
vasante puṣpaśayyāyāṃ mālyavāṃścandanokṣitaḥ /
ratnapradīpairyukte ca ratnanirmāṇamandire
ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyo ratnabhūṣitayā saha /
tayā dattaṃ ca tāmbūlaṃ bhuktavāṃśca purā vibho
sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā /
śāntirdehaṃ parityajya bhiyā līnā tvayi prabho
tatastasyāḥ śarīraṃ ca guṇaśreṣṭhaṃ babhūva ha /
saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā purā
viśve tu vipine kiñcidbrahmaṇe ca mayi prabho /
śuddhasattvasvarūpāyai kiñcillakṣmyai purā vibho
tvanmantropāsakebhyaśca śāktebhyaścāpi kiñcana /
tapasvibhyaśca dharmāya dharmiṣṭhebhyaśca kiñcana
mayā pūrvaṃ ca tvaṃ dṛṣṭo gopyā ca kṣamayā saha /
suveṣayukto mālāvān gandhacandanacarcitaḥ
ratnabhūṣitayā gandhacandanokṣitayā saha /
sukhena mūrcchitastalpe puṣpacandanacarcite
śliṣṭo nidritayā sadyaḥ sukhena navasaṅgamāt /
mayā prabodhitā sā ca bhavāṃśca smaraṇaṃ kuru
gṛhītaṃ pītavastraṃ ca muralī ca manoharā /
vanamālākaustubhaścāpyamūlyaṃ ratnakuṇḍalam
paścātpradattaṃ premṇā ca sakhīnāṃ vacanādaho /
lajjayā kṛṣṇavarṇo'bhūdbhavān pāpena yaḥ prabho
kṣamā dehaṃ parityajya lajjayā pṛthivīṃ gatā /
tatastasyāḥ śarīraṃ ca guṇaśreṣṭhaṃ babhūva ha
saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā punaḥ /
kiñciddattaṃ viṣṇave ca vaiṣṇavebhyaśca kiñcana
dhārmikebhyaśca dharmāya durbalebhyaśca kiñcana /
tapasvibhyo'pi devebhyaḥ paṇḍitebhyaśca kiñcana
etatte kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi /
tvadguṇaṃ caiva bahuśo na jānāmi paraṃ prabho
ityevamuktvā sā rādhā raktapaṅkajalocanā /
gaṅgāṃ vaktuṃ samārebhe namrāsyāṃ lajjitāṃ satīm
gaṅgā rahasyaṃ vijñāya yogena siddhayoginī /
tirobhūya sabhāmadhye svajalaṃ praviveśa sā
rādhā yogena vijñāya sarvatrāvasthitāṃ ca tām /
pānaṃ kartuṃ samārebhe gaṇḍūṣātsiddhayoginī
gaṅgā rahasyaṃ vijñāya yogena siddhayoginī /
śrīkṛṣṇacaraṇāmbhoje viveśa śaraṇaṃ yayau
goloke sā ca vaikuṇṭhe brahmalokādike tathā /
dadarśa rādhā sarvatra naiva gaṅgāṃ dadarśa sā
sarvatra jalaśūnyaṃ ca śuṣkapaṅkaṃ ca golakam /
jalajantusamūhaiśca mṛtadehaiḥ samanvitam
brahmaviṣṇuśivānantadharmendrendudivākarāḥ /
manavo munayaḥ sarve devasiddhatapasvinaḥ
golokaṃ ca samājagmuḥ śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ /
sarve praṇemurgovindaṃ sarveśaṃ prakṛteḥ param
varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ variṣṭhaṃ varakāraṇam /
gopikāgopavṛndānāṃ sarveṣāṃ pravaraṃ prabhum
nirīhaṃ ca nirākāraṃ nirliptaṃ ca nirāśrayam /
nirguṇaṃ ca nirutsāhaṃ nirvikāraṃ nirañjanam
svecchāmayaṃ ca sākāraṃ bhaktānugrahakārakam /
sattvasvarūpaṃ satyeśaṃ sākṣirūpaṃ sanātanam
paraṃ pareśaṃ paramaṃ paramātmānamīśvaram /
praṇamya tuṣṭuvuḥ sarve bhaktinamrātmakandharāḥ
sagadgadāḥ sāśrunetrāḥ pulakāṅkitavigrahāḥ /
sarve saṃstūya sarveśaṃ bhagavantaṃ parātparam
jyotirmayaṃ paraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam /
amūlyaratnanirmāṇacitrasiṃhāsanasthitam
sevyamānaṃ ca gopālaiḥ śvetacāmaravāyunā /
gopālikānṛtyagītaṃ paśyantaṃ sasmitaṃ mudā
prāṇādhikapriyatamaṃ rādhāvakṣaḥsthalasthitam /
tayā pradattaṃ tāmbūlaṃ bhuktavantaṃ suvāsitam
paripūrṇatamaṃ rāse dadṛśuśca sureśvaram /
munayo manavaḥ siddhāstāpasāśca tapasvinaḥ
prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmuḥ paramavismayam /
parasparaṃ samālokya procuste ca caturmukham
niveditaṃ jagannāthaṃ svābhiprāyamabhīpsitam /
brahmā tadvacanaṃ śrutvā viṣṇuṃ kṛtvā svadakṣiṇe
vāmato vāmadevaṃ ca jagāma kṛṣṇasannidhim /
paramānandayuktaṃ ca paramānandarūpiṇīm
sarvaṃ kṛṣṇamayaṃ dhātā dadarśa rāsamaṇḍale /
sarvaṃ samānaveṣaṃ ca samānāsanasaṃsthitam
dvibhujaṃ muralīhastaṃ vanamālāvibhūṣitam /
mayūrapicchacūḍaṃ ca kaustubhena virājitam
atīva kamanīyaṃ ca sundaraṃ śāntavigraham /
guṇabhūṣaṇarūpeṇa tejasā vayasā tviṣā
paripūrṇatamaṃ sarvaṃ sarvaiśvaryasamanvitam /
kiṃ sevyaṃ sevakaṃ kiṃ vā dṛṣṭvā nirvaktumakṣamaḥ
kṣaṇaṃ tejaḥ svarūpaṃ ca rūpaṃ tatra sthitaṃ kṣaṇam /
nirākāraṃ ca sākāraṃ dadarśa dvividhaṃ kṣaṇam
ekameva kṣaṇaṃ kṛṣṇaṃ rādhayā rahitaṃ param /
pratyekāsanasaṃsthaṃ ca tayā sārdhaṃ ca tatkṣaṇam
rādhārūpadharaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇarūpaṃ kalatrakam /
kiṃ strīrūpaṃ ca puruṣaṃ vidhātā dhyātumakṣamaḥ
hṛtpadmasthaṃ ca śrīkṛṣṇaṃ dhyātvā dhyānena cakṣuṣā /
cakāra stavanaṃ bhaktyā parihāramanekadhā
tataḥ svacakṣurunmīlya punaśca tadanujñayā /
dadarśa kṛṣṇamekaṃ ca rādhāvakṣaḥsthalasthitam
svapārṣadaiḥ parivṛtaṃ gopīmaṇḍalamaṇḍitam /
punaḥ praṇemustaṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvuḥ parameśvaram
tadabhiprāyamājñāya tānuvāca rameśvaraḥ /
sarvātmā sa ca sarvajñaḥ sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ
śrībhagavānuvāca
āgaccha kuśalaṃ brahmannāgaccha kamalāpate /
ihāgaccha mahādeva śaśvatkuśalamastu vaḥ
āgatā hi mahābhāgā gaṅgānayanakāraṇāt /
gaṅgā ca caraṇāmbhoje bhayena śaraṇaṃ gatā
rādhemāṃ pātumicchantī dṛṣṭvā matsannidhānataḥ /
dāsyāmīmāṃ ca bhavatāṃ yūyaṃ kuruta nirbhayām
śrīkṛṣṇasya vacaḥ śrutvā sasmitaḥ kamalodbhavaḥ /
tuṣṭāva rādhāmārādhyāṃ śrīkṛṣṇaparipūjitām
vaktraiścaturbhiḥ saṃstūya bhaktinamrātmakandharaḥ /
dhātā caturṇāṃ vedānāmuvāca caturānanaḥ
caturānana uvāca
gaṅgā tvadaṅgasambhūtā prabhośca rāsamaṇḍale /
yuvayordravarūpā sā mugdhayoḥ śaṅkarasvanāt
kṛṣṇāṃśā ca tvadaṃśā ca tvatkanyāsadṛśī priyā /
tvanmantragrahaṇaṃ kṛtvā karotu tava pūjanam
bhaviṣyati patistasyā vaikuṇṭheśaścaturbhujaḥ /
bhūsthāyāḥ kalayā tasyāḥ patirlavaṇavāridhiḥ // १ re ७ //
golokasthā ca yā gaṅgā sarvatrasthā tathāmbike /
tadambikā tvaṃ deveśī sarvadā sā tvadātmajā
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā svīcakāra ca sasmitā /
vahirbabhūva sā kṛṣṇapādāṅguṣṭhanakhāgrataḥ
tatraiva satkṛtā śāntā tasthau teṣāṃ ca madhyataḥ /
uvāsa toyādutthāya tadadhiṣṭhātṛdevatā
tattoyaṃ brahmaṇā kiñcitsthāpitaṃ ca kamaṇḍalau /
kiñciddadhāra śirasi candrārdhakṛtaśekharaḥ
gaṅgāyai rādhikāmantraṃ pradadau kamalodbhavaḥ /
tatstotraṃ kavacaṃ pūjāṃ vidhānaṃ dhyānameva ca
sarvaṃ tatsāmavedoktaṃ puraścaryākramaṃ tathā /
gaṅgā tāmeva sampūjya vaikuṇṭhaṃ prayayau saha
lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tulasī viśvapāvanī /
etā nārāyaṇasyaiva catasro yoṣito mune
atha taṃ sasmitaḥ kṛṣṇo brahmāṇaṃ samuvāca saḥ /
sarvakālasya vṛttāntaṃ durbodhamavipaścitam
śrīkṛṣṇa uvāca
gṛhāṇa gaṅgāṃ he brahman he viṣṇo he maheśvara /
śṛṇu kālasya vṛttāntaṃ matto brahmanniśāmaya
yūyaṃ ca ye'nye devāśca munayo manavastathā /
siddhā yaśasvinaścaiva ye ye'traiva samāgatāḥ
ete jīvanti goloke kālacakravivarjite /
jalāplute sarvaviśvaṃ jātaṃ kalpakṣayo'dhunā
brahmādyā ye'nyaviśvasthāste vilīnādhunā mayi /
vaikuṇṭhaṃ ca vinā sarvaṃ jalamagnaṃ ca padmaja
gatvā sṛṣṭiṃ kuru punarbrahmalokādikaṃ bhavam /
svaṃ brahmāṇḍaṃ viracaya paścād gaṅgā prayāsyati
evamanyeṣu viśveṣu sṛṣṭau brahmādikaṃ punaḥ /
karomyahaṃ punaḥ sṛṣṭiṃ gaccha śīghraṃ suraiḥ saha
gato bahutaraḥ kālo yuṣmākaṃ ca caturmukhāḥ /
gatāḥ katividhāste ca bhaviṣyanti ca vedhasaḥ
ityuktvā rādhikānātho jagāmāntaḥpure mune /
devā gatvā punaḥ sṛṣṭiṃ cakrureva prayatnataḥ
goloke ca sthitā gaṅgā vaikuṇṭhe śivalokake /
brahmaloke sthitānyatra yatra yatra puraḥ sthitā
tatraiva sā gatā gaṅgā cājñayā paramātmanaḥ /
nirgatā viṣṇupādābjāttena viṣṇupadī smṛtā
ityevaṃ kathitaṃ brahman gaṅgopākhyānamuttamam /
sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
navamaskandhe gaṅgopākhyānavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
Original text: devībhāgavatapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0