Devi Bhagavata Purana · Chapter 4.20

kṛṣṇāvatārakathopakramavarṇanam
vyāsa uvāca
śṛṇa bhārata vakṣyāmi bhārāvataraṇaṃ tathā /
kurukṣetre prabhāse ca kṣapitaṃ yogamāyayā

yaduvaṃśe samutpattirviṣṇoramitatejasaḥ /
bhṛguśāpapratāpena mahāmāyābalena ca

kṣitibhārasamuttāranimittamiti me matiḥ /
māyayā vihito yogo viṣṇorjanma dharātale

kiṃ citraṃ nṛpa devī sā brahmaviṣṇusurānapi /
nartayatyaniśaṃ māyā triguṇānaparānkimu

garbhavāsod‌bhavaṃ duḥkhaṃ viṇmūtrasnāyusaṃyutam /
viṣṇorāpāditaṃ samyagyayā vigatalīlayā

purā rāmāvatāre'pi nirjarā vānarāḥ kṛtāḥ /
viditaṃ te yathā viṣṇurduḥkhapāśena mohitaḥ

ahaṃ mameti pāśena sudṛḍhena narādhipa /
yogino muktasaṅgāśca bhuktikāmā mumukṣavaḥ

tāmeva samupāsante devīṃ viśveśvarīṃ śivām /
yad‌bhaktileśaleśāṃśaleśaleśalavāṃśakam

labdhvā mukto bhavejjantustāṃ na seveta ko janaḥ /
bhuvaneśītyeva vaktre dadāti bhuvanatrayam

māṃ pāhītyasya vacaso deyābhāvādṛṇānvitā /
vidyāvidyeti tasyā dve rūpe jānīhi pārthiva

vidyayā mucyate janturbadhyate'vidyayā punaḥ /
brahmā viṣṇuśca rudraśca sarve tasyā vaśānugāḥ

avatārāḥ sarva eva yantritā iva dāmabhiḥ /
kadācicca sukhaṃ bhuṃkte vaikuṇṭhe kṣīrasāgare

kadācitkurute yuddhaṃ dānavairbalavattaraiḥ /
hariḥ kadācidyajñānvai vitatānprakaroti ca

kadācicca tapastīvraṃ tīrthe carati suvrata /
kadācicchayane śete yoganidrāmupāśritaḥ

na svatantraḥ kadācicca bhagavānmadhusūdanaḥ /
tathā brahmā tathā rudrastathendro varuṇo yamaḥ

kubero'gnī ravīndū ca tathānye surasattamāḥ /
munayaḥ sanakādyāśca vasiṣṭhādyāstathāpare

sarve'mbāvaśagā nityaṃ pāñcālīva narasya ca /
nasi protā yathā gāvo vicaranti vaśānugāḥ

tathaiva devatāḥ sarvāḥ kālapāśaniyantritāḥ /
harṣaśokādayo bhāvā nidrātandrālasādayaḥ

sarveṣāṃ sarvadā rājandehināṃ dehasaṃśritāḥ /
amarā nirjarāḥ proktā devāśca granthakārakaiḥ

abhidhānataścārthato na te nūnaṃ tādṛśāḥ kvacit /
utpattisthitināśākhyā bhāvā yeṣāṃ nirantaram

amarāste kathaṃ vācyā nirjarāśca kathaṃ punaḥ /
kathaṃ duḥkhābhibhūtā vā jāyante vibudhottamāḥ

kathaṃ devāśca vaktavyā vyasane krīḍanaṃ katham /
kṣaṇādutpattināśaśca dṛśyate'sminna saṃśayaḥ

jalajānāṃ ca kīṭānāṃ maśakānāṃ tathā punaḥ /
upamā na kathaṃ caiṣāmāyuṣo'nte marāḥ smṛtāḥ

tato varṣāyuṣaścāpi śatavarṣāyuṣastathā /
manuṣyā hyamarā devāstasmād‌ brahmāparaḥ smṛtaḥ

rudrastathā tathā viṣṇuḥ kramaśaśca bhavanti hi /
naśyanti kramaśaścaiva vardhanti cottarottaram

nūnaṃ dehavato nāśo mṛtasyotpattireva ca /
cakravad‌ bhramaṇaṃ rājan sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

mohajālāvṛto janturmucyate na kadācana /
māyāyāṃ vidyamānāyāṃ mohajālaṃ na naśyati

utpitsukāla utpattiḥ sarveṣāṃ nṛpa jāyate /
tathaiva nāśaḥ kalpānte brahmādīnāṃ yathākramam

nimittaṃ yastu yannāśe sa ghātayati taṃ nṛpa /
nānyathā tad‌bhavennūnaṃ vidhinā nirmitaṃ tu yat

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaṃ vā sukhameva vā /
tattathaiva bhavetkāmaṃ nānyatheha vinirṇayaḥ

sarveṣāṃ sukhadau devau pratyakṣau śaśibhāskarau /
na naśyati tayoḥ pīḍā kyacittadvairisambhavā

bhāskarasya suto mandaḥ kṣayī candraḥ kalaṅkavān /
paśya rājan vidheḥ sūtraṃ durvāraṃ mahatāmapi

vedakartā jagatsraṣṭā buddhidastu caturmukhaḥ /
so'pi viklavatāṃ prāpto dṛṣṭvā putrīṃ sarasvatīm

śivasyāpi mṛtā bhāryā satī dagdhvā kalevaram /
so'bhavadduḥkhasantaptaḥ kāmārtaśca janārtihā

kāmāgnidagdhadehastu kālindyāṃ patitaḥ śivaḥ /
sāpi śyāmajalā jātā tannidāghavaśānnṛpa

kāmārto ramamāṇastu nagnaḥ so'pi bhṛgorvanam /
gataḥ prāpto'tha bhṛguṇā śaptaḥ kāmāturo bhṛśam

patatvadyaiva te liṅgaṃ nirlajjeti bhṛśaṃ kila /
papau cāmṛtavāpīñca dānavairnirmitāṃ mude

indro'pi ca vṛṣo bhūtvā vāhanatvaṃ gataḥ kṣitau /
ādyasya sarvalokasya viṣṇoreva vivekinaḥ

sarvajñatvaṃ gataṃ kutra prabhuśaktiḥ kuto gatā /
yaddhemamṛgavijñānaṃ na jñātaṃ hariṇā kila

rājan māyābalaṃ paśya rāmo hi kāmamohitaḥ /
rāmo virahasantapto ruroda bhṛśamāturaḥ

yo'pṛcchatpādapānmūḍhaḥ kva gatā janakātmajā /
bhakṣitā vā hṛtā kena rudannuccataraṃ tataḥ

lakṣmaṇāhaṃ mariṣyāmi kāntāvirahaduḥkhitaḥ /
tvaṃ cāpi mama duḥkhena mariṣyasi vane'nuja

āvayormaraṇaṃ jñātvā mātā mama mariṣyati /
śatrughno'pyatiduḥkhārtaḥ kathaṃ jīvitumarhati

sumitrā jīvitaṃ jahyātputravyasanakarśitā /
pūrṇakāmātha kaikeyī bhavetputrasamanvitā

hā sīte kva gatāsi tvaṃ māṃ vihāya smarāturā /
ehyehi mṛgaśāvākṣi māṃ jīvaya kṛśodari

kiṃ karomi kva gacchāmi tvadadhīnañca jīvitam /
samāśvāsaya dīnaṃ māṃ priyaṃ janakanandini

evaṃ vilapatā tena rāmeṇāmitatejasā /
vane vane ca bhramatā nekṣitā janakātmajā

śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ /
śaraṇaṃ vānarāṇāṃ sa gato māyāvimohitaḥ

sahāyānvānarānkṛtvā babandha varuṇālayam /
jaghāna rāvaṇaṃ vīraṃ kumbhakarṇaṃ mahodaram

ānīya ca tataḥ sītāṃ rāmo divyamakārayat /
sarvajño'pi hṛtāṃ matvā rāvaṇena durātmanā

kiṃ bravīmi mahārāja yogamāyābalaṃ mahat /
yayā viśvamidaṃ sarvaṃ bhrāmitaṃ bhramate kila

evaṃ nānāvatāre'tra viṣṇuḥ śāpavaśaṃ gataḥ /
karoti vividhāśceṣṭā daivādhīnaḥ sadaiva hi

tavāhaṃ kathayiṣyāmi kṛṣṇasyāpi viceṣṭitam /
prabhavaṃ mānuṣe loke devakāryārthasiddhaye

kālindīpuline ramye hyāsīnmadhuvanaṃ purā /
lavaṇo madhuputrastu tatrāsīddānavo balī

dvijānāṃ duḥkhadaḥ pāpo varadānena garvitaḥ /
nihato'sau mahābhāga lakṣmaṇasyānujena vai

śatrughnenātha saṃgrāme taṃ nihatya madotkaṭam /
vāsitā mathurā nāma purī paramaśobhanā

sa tatra puṣkarākṣau dvau putrau śatruniṣūdanaḥ /
niveśya rājye matimānkāle prāpte divaṃ gataḥ

sūryavaṃśakṣaye tāṃ tu yādavāḥ pratipedire /
mathurāṃ muktidā rājan yayātitanayaḥ purā

śūrasenābhidhaḥ śūrastatrābhūnmedinīpatiḥ /
māthurāñchūrasenāṃśca bubhuje viṣayānnṛpa

tatrotpannaḥ kaśyapāṃśaḥ śāpācca varuṇasya vai /
vasudevo'tivikhyātaḥ śūrasenasutastadā

vaiśyavṛttirataḥ so'bhūnmṛte pitari mādhavaḥ /
ugraseno babhūvātha kaṃsastasyātmajo mahān

aditirdevakī jātā devakasya sutā tadā /
śāpādvai varuṇasyātha kaśyapānugatā kila

dattā sā vasudevāya devakena mahātmanā /
vivāhe racite tatra vāgabhūd‌ gagane tadā

kaṃsa kaṃsa mahābhāga devakīgarbhasambhavaḥ /
aṣṭamastu sutaḥ śrīmāṃstava hantā bhaviṣyati

tacchrutvā vacanaṃ kaṃso vismito'bhūnmahābalaḥ /
devavācaṃ tu tāṃ matvā satyāṃ cintāmavāpa saḥ

kiṃ karomīti sañcintya vimarśamakarottadā /
nihatyaināṃ na me mṛtyurbhavedadyaiva satvaram

upāyo nānyathā cāsminkārye mṛtyubhayāvahe /
iyaṃ pitṛṣvasā pūjyā kathaṃ hanmītyacintayat

punarvicārayāmāsa maraṇaṃ me'styaho svasā /
pāpenāpi prakartavyā deharakṣā vipaścitā

prāyaścittena pāpasya śuddhirbhavati sarvadā /
prāṇarakṣā prakartavyā budhairapyenasā tathā

vicintya manasā kaṃsaḥ khaḍgamādāya satvaraḥ /
jagrāha tāṃ varārohāṃ keśeṣvākṛṣya pāpakṛt

kośātkhaḍgamupākṛṣya hantukāmo durāśayaḥ /
paśyatāṃ sarvalokānāṃ navoḍhāṃ tāṃ cakarṣa ha

hanyamānāñca tāṃ dṛṣṭvā hāhākāro mahānabhūt /
vasudevānugā vīrā yuddhāyodyatakārmukāḥ

muñca muñceti procustaṃ te tadād‌bhutasāhasāḥ /
kṛpayā mocayāmāsurdevakīṃ devamātaram

tadyuddhamabhavad‌ ghoraṃ vīrāṇāñca parasparam /
vasudevasahāyānāṃ kaṃsena ca mahātmanā

vartamāne tathā yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe /
kaṃsaṃ nivārayāmāsurvṛddhā ye yadusattamāḥ

pitṛṣvaseyaṃ te vīra pūjanīyā ca bāliśā /
na hantavyā tvayā vīra vivāhotsavasaṅgame

strīhatyā duḥsahā vīra kīrtighnī pāpakṛttamā /
bhūtabhāṣitamātreṇa na kartavyā vijānatā

antarhitena kenāpi śatruṇā tava cāsya vā /
uditeti kuto na syādvāganarthakarī vibho

yaśasaste vighātāya vasudevagṛhasya ca /
ariṇā racitā vāṇī guṇamāyāvidā nṛpa

bibheṣi vīrastvaṃ bhūtvā bhūtabhāṣitabhāṣayā /
yaśomūlavighātārthamupāyastvariṇā kṛtaḥ

pitṛṣvasā na hantavyā vivāhasamaye punaḥ /
bhavitavyaṃ mahārāja bhavecca kathamanyathā

evaṃ tairbodhyamāno'sau nivṛtto nābhavadyadā /
tadā taṃ vasudevo'pi nītijñaḥ pratyabhāṣata

kaṃsa satyaṃ bravīmyadya satyādhāraṃ jagattrayam /
dāsyāmi devakīputrānutpannāṃstava sarvaśaḥ

jātaṃ jātaṃ sutaṃ tubhyaṃ na dāsyāmi yadi prabho /
kumbhīpāke tadā ghore patantu mama pūrvajāḥ

śrutvātha vacanaṃ satyaṃ pauravā ye puraḥsthitāḥ /
ūcuste tvaritāḥ kaṃsaṃ sādhu sādhu punaḥ punaḥ

na mithyā bhāṣate kvāpi vasudevo mahāmanāḥ /
keśaṃ muñca mahābhāga strīhatyā pātakaṃ tathā

vyāsa uvāca
evaṃ prabodhitaḥ kaṃso yaduvṛddhairmahātmabhiḥ /
krodhaṃ tyaktvā sthitastatra satyavākyānumoditaḥ

tato dundubhayo nedurvāditrāṇi ca sasvanuḥ /
jayaśabdastu sarveṣāmutpannastatra saṃsadi

prasādya kaṃsaṃ pratimocya devakīṃ
mahāyaśāḥ śūrasutastadānīm /
jagāma gehaṃ svajanānuvṛtto
navoḍhayā vītabhayastarasvī

iti śramiddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
caturthaskandhe kṛṣṇāvatārakathopakramavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ