દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 4.20

કૃષ્ણાવતારકથોપક્રમવર્ણનમ્
વ્યાસ ઉવાચ
શૃણ ભારત વક્ષ્યામિ ભારાવતરણં તથા ।
કુરુક્ષેત્રે પ્રભાસે ચ ક્ષપિતં યોગમાયયા

યદુવંશે સમુત્પત્તિર્વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
ભૃગુશાપપ્રતાપેન મહામાયાબલેન ચ

ક્ષિતિભારસમુત્તારનિમિત્તમિતિ મે મતિઃ ।
માયયા વિહિતો યોગો વિષ્ણોર્જન્મ ધરાતલે

કિં ચિત્રં નૃપ દેવી સા બ્રહ્મવિષ્ણુસુરાનપિ ।
નર્તયત્યનિશં માયા ત્રિગુણાનપરાન્કિમુ

ગર્ભવાસોદ્‌ભવં દુઃખં વિણ્મૂત્રસ્નાયુસંયુતમ્ ।
વિષ્ણોરાપાદિતં સમ્યગ્યયા વિગતલીલયા

પુરા રામાવતારેઽપિ નિર્જરા વાનરાઃ કૃતાઃ ।
વિદિતં તે યથા વિષ્ણુર્દુઃખપાશેન મોહિતઃ

અહં મમેતિ પાશેન સુદૃઢેન નરાધિપ ।
યોગિનો મુક્તસઙ્ગાશ્ચ ભુક્તિકામા મુમુક્ષવઃ

તામેવ સમુપાસન્તે દેવીં વિશ્વેશ્વરીં શિવામ્ ।
યદ્‌ભક્તિલેશલેશાંશલેશલેશલવાંશકમ્

લબ્ધ્વા મુક્તો ભવેજ્જન્તુસ્તાં ન સેવેત કો જનઃ ।
ભુવનેશીત્યેવ વક્ત્રે દદાતિ ભુવનત્રયમ્

માં પાહીત્યસ્ય વચસો દેયાભાવાદૃણાન્વિતા ।
વિદ્યાવિદ્યેતિ તસ્યા દ્વે રૂપે જાનીહિ પાર્થિવ

વિદ્યયા મુચ્યતે જન્તુર્બધ્યતેઽવિદ્યયા પુનઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સર્વે તસ્યા વશાનુગાઃ

અવતારાઃ સર્વ એવ યન્ત્રિતા ઇવ દામભિઃ ।
કદાચિચ્ચ સુખં ભુંક્તે વૈકુણ્ઠે ક્ષીરસાગરે

કદાચિત્કુરુતે યુદ્ધં દાનવૈર્બલવત્તરૈઃ ।
હરિઃ કદાચિદ્યજ્ઞાન્વૈ વિતતાન્પ્રકરોતિ ચ

કદાચિચ્ચ તપસ્તીવ્રં તીર્થે ચરતિ સુવ્રત ।
કદાચિચ્છયને શેતે યોગનિદ્રામુપાશ્રિતઃ

ન સ્વતન્ત્રઃ કદાચિચ્ચ ભગવાન્મધુસૂદનઃ ।
તથા બ્રહ્મા તથા રુદ્રસ્તથેન્દ્રો વરુણો યમઃ

કુબેરોઽગ્ની રવીન્દૂ ચ તથાન્યે સુરસત્તમાઃ ।
મુનયઃ સનકાદ્યાશ્ચ વસિષ્ઠાદ્યાસ્તથાપરે

સર્વેઽમ્બાવશગા નિત્યં પાઞ્ચાલીવ નરસ્ય ચ ।
નસિ પ્રોતા યથા ગાવો વિચરન્તિ વશાનુગાઃ

તથૈવ દેવતાઃ સર્વાઃ કાલપાશનિયન્ત્રિતાઃ ।
હર્ષશોકાદયો ભાવા નિદ્રાતન્દ્રાલસાદયઃ

સર્વેષાં સર્વદા રાજન્દેહિનાં દેહસંશ્રિતાઃ ।
અમરા નિર્જરાઃ પ્રોક્તા દેવાશ્ચ ગ્રન્થકારકૈઃ

અભિધાનતશ્ચાર્થતો ન તે નૂનં તાદૃશાઃ ક્વચિત્ ।
ઉત્પત્તિસ્થિતિનાશાખ્યા ભાવા યેષાં નિરન્તરમ્

અમરાસ્તે કથં વાચ્યા નિર્જરાશ્ચ કથં પુનઃ ।
કથં દુઃખાભિભૂતા વા જાયન્તે વિબુધોત્તમાઃ

કથં દેવાશ્ચ વક્તવ્યા વ્યસને ક્રીડનં કથમ્ ।
ક્ષણાદુત્પત્તિનાશશ્ચ દૃશ્યતેઽસ્મિન્ન સંશયઃ

જલજાનાં ચ કીટાનાં મશકાનાં તથા પુનઃ ।
ઉપમા ન કથં ચૈષામાયુષોઽન્તે મરાઃ સ્મૃતાઃ

તતો વર્ષાયુષશ્ચાપિ શતવર્ષાયુષસ્તથા ।
મનુષ્યા હ્યમરા દેવાસ્તસ્માદ્‌ બ્રહ્માપરઃ સ્મૃતઃ

રુદ્રસ્તથા તથા વિષ્ણુઃ ક્રમશશ્ચ ભવન્તિ હિ ।
નશ્યન્તિ ક્રમશશ્ચૈવ વર્ધન્તિ ચોત્તરોત્તરમ્

નૂનં દેહવતો નાશો મૃતસ્યોત્પત્તિરેવ ચ ।
ચક્રવદ્‌ ભ્રમણં રાજન્ સર્વેષાં નાત્ર સંશયઃ

મોહજાલાવૃતો જન્તુર્મુચ્યતે ન કદાચન ।
માયાયાં વિદ્યમાનાયાં મોહજાલં ન નશ્યતિ

ઉત્પિત્સુકાલ ઉત્પત્તિઃ સર્વેષાં નૃપ જાયતે ।
તથૈવ નાશઃ કલ્પાન્તે બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્

નિમિત્તં યસ્તુ યન્નાશે સ ઘાતયતિ તં નૃપ ।
નાન્યથા તદ્‌ભવેન્નૂનં વિધિના નિર્મિતં તુ યત્

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખં વા સુખમેવ વા ।
તત્તથૈવ ભવેત્કામં નાન્યથેહ વિનિર્ણયઃ

સર્વેષાં સુખદૌ દેવૌ પ્રત્યક્ષૌ શશિભાસ્કરૌ ।
ન નશ્યતિ તયોઃ પીડા ક્યચિત્તદ્વૈરિસમ્ભવા

ભાસ્કરસ્ય સુતો મન્દઃ ક્ષયી ચન્દ્રઃ કલઙ્કવાન્ ।
પશ્ય રાજન્ વિધેઃ સૂત્રં દુર્વારં મહતામપિ

વેદકર્તા જગત્સ્રષ્ટા બુદ્ધિદસ્તુ ચતુર્મુખઃ ।
સોઽપિ વિક્લવતાં પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા પુત્રીં સરસ્વતીમ્

શિવસ્યાપિ મૃતા ભાર્યા સતી દગ્ધ્વા કલેવરમ્ ।
સોઽભવદ્દુઃખસન્તપ્તઃ કામાર્તશ્ચ જનાર્તિહા

કામાગ્નિદગ્ધદેહસ્તુ કાલિન્દ્યાં પતિતઃ શિવઃ ।
સાપિ શ્યામજલા જાતા તન્નિદાઘવશાન્નૃપ

કામાર્તો રમમાણસ્તુ નગ્નઃ સોઽપિ ભૃગોર્વનમ્ ।
ગતઃ પ્રાપ્તોઽથ ભૃગુણા શપ્તઃ કામાતુરો ભૃશમ્

પતત્વદ્યૈવ તે લિઙ્ગં નિર્લજ્જેતિ ભૃશં કિલ ।
પપૌ ચામૃતવાપીઞ્ચ દાનવૈર્નિર્મિતાં મુદે

ઇન્દ્રોઽપિ ચ વૃષો ભૂત્વા વાહનત્વં ગતઃ ક્ષિતૌ ।
આદ્યસ્ય સર્વલોકસ્ય વિષ્ણોરેવ વિવેકિનઃ

સર્વજ્ઞત્વં ગતં કુત્ર પ્રભુશક્તિઃ કુતો ગતા ।
યદ્ધેમમૃગવિજ્ઞાનં ન જ્ઞાતં હરિણા કિલ

રાજન્ માયાબલં પશ્ય રામો હિ કામમોહિતઃ ।
રામો વિરહસન્તપ્તો રુરોદ ભૃશમાતુરઃ

યોઽપૃચ્છત્પાદપાન્મૂઢઃ ક્વ ગતા જનકાત્મજા ।
ભક્ષિતા વા હૃતા કેન રુદન્નુચ્ચતરં તતઃ

લક્ષ્મણાહં મરિષ્યામિ કાન્તાવિરહદુઃખિતઃ ।
ત્વં ચાપિ મમ દુઃખેન મરિષ્યસિ વનેઽનુજ

આવયોર્મરણં જ્ઞાત્વા માતા મમ મરિષ્યતિ ।
શત્રુઘ્નોઽપ્યતિદુઃખાર્તઃ કથં જીવિતુમર્હતિ

સુમિત્રા જીવિતં જહ્યાત્પુત્રવ્યસનકર્શિતા ।
પૂર્ણકામાથ કૈકેયી ભવેત્પુત્રસમન્વિતા

હા સીતે ક્વ ગતાસિ ત્વં માં વિહાય સ્મરાતુરા ।
એહ્યેહિ મૃગશાવાક્ષિ માં જીવય કૃશોદરિ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ ત્વદધીનઞ્ચ જીવિતમ્ ।
સમાશ્વાસય દીનં માં પ્રિયં જનકનન્દિનિ

એવં વિલપતા તેન રામેણામિતતેજસા ।
વને વને ચ ભ્રમતા નેક્ષિતા જનકાત્મજા

શરણ્યઃ સર્વલોકાનાં રામઃ કમલલોચનઃ ।
શરણં વાનરાણાં સ ગતો માયાવિમોહિતઃ

સહાયાન્વાનરાન્કૃત્વા બબન્ધ વરુણાલયમ્ ।
જઘાન રાવણં વીરં કુમ્ભકર્ણં મહોદરમ્

આનીય ચ તતઃ સીતાં રામો દિવ્યમકારયત્ ।
સર્વજ્ઞોઽપિ હૃતાં મત્વા રાવણેન દુરાત્મના

કિં બ્રવીમિ મહારાજ યોગમાયાબલં મહત્ ।
યયા વિશ્વમિદં સર્વં ભ્રામિતં ભ્રમતે કિલ

એવં નાનાવતારેઽત્ર વિષ્ણુઃ શાપવશં ગતઃ ।
કરોતિ વિવિધાશ્ચેષ્ટા દૈવાધીનઃ સદૈવ હિ

તવાહં કથયિષ્યામિ કૃષ્ણસ્યાપિ વિચેષ્ટિતમ્ ।
પ્રભવં માનુષે લોકે દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે

કાલિન્દીપુલિને રમ્યે હ્યાસીન્મધુવનં પુરા ।
લવણો મધુપુત્રસ્તુ તત્રાસીદ્દાનવો બલી

દ્વિજાનાં દુઃખદઃ પાપો વરદાનેન ગર્વિતઃ ।
નિહતોઽસૌ મહાભાગ લક્ષ્મણસ્યાનુજેન વૈ

શત્રુઘ્નેનાથ સંગ્રામે તં નિહત્ય મદોત્કટમ્ ।
વાસિતા મથુરા નામ પુરી પરમશોભના

સ તત્ર પુષ્કરાક્ષૌ દ્વૌ પુત્રૌ શત્રુનિષૂદનઃ ।
નિવેશ્ય રાજ્યે મતિમાન્કાલે પ્રાપ્તે દિવં ગતઃ

સૂર્યવંશક્ષયે તાં તુ યાદવાઃ પ્રતિપેદિરે ।
મથુરાં મુક્તિદા રાજન્ યયાતિતનયઃ પુરા

શૂરસેનાભિધઃ શૂરસ્તત્રાભૂન્મેદિનીપતિઃ ।
માથુરાઞ્છૂરસેનાંશ્ચ બુભુજે વિષયાન્નૃપ

તત્રોત્પન્નઃ કશ્યપાંશઃ શાપાચ્ચ વરુણસ્ય વૈ ।
વસુદેવોઽતિવિખ્યાતઃ શૂરસેનસુતસ્તદા

વૈશ્યવૃત્તિરતઃ સોઽભૂન્મૃતે પિતરિ માધવઃ ।
ઉગ્રસેનો બભૂવાથ કંસસ્તસ્યાત્મજો મહાન્

અદિતિર્દેવકી જાતા દેવકસ્ય સુતા તદા ।
શાપાદ્વૈ વરુણસ્યાથ કશ્યપાનુગતા કિલ

દત્તા સા વસુદેવાય દેવકેન મહાત્મના ।
વિવાહે રચિતે તત્ર વાગભૂદ્‌ ગગને તદા

કંસ કંસ મહાભાગ દેવકીગર્ભસમ્ભવઃ ।
અષ્ટમસ્તુ સુતઃ શ્રીમાંસ્તવ હન્તા ભવિષ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા વચનં કંસો વિસ્મિતોઽભૂન્મહાબલઃ ।
દેવવાચં તુ તાં મત્વા સત્યાં ચિન્તામવાપ સઃ

કિં કરોમીતિ સઞ્ચિન્ત્ય વિમર્શમકરોત્તદા ।
નિહત્યૈનાં ન મે મૃત્યુર્ભવેદદ્યૈવ સત્વરમ્

ઉપાયો નાન્યથા ચાસ્મિન્કાર્યે મૃત્યુભયાવહે ।
ઇયં પિતૃષ્વસા પૂજ્યા કથં હન્મીત્યચિન્તયત્

પુનર્વિચારયામાસ મરણં મેઽસ્ત્યહો સ્વસા ।
પાપેનાપિ પ્રકર્તવ્યા દેહરક્ષા વિપશ્ચિતા

પ્રાયશ્ચિત્તેન પાપસ્ય શુદ્ધિર્ભવતિ સર્વદા ।
પ્રાણરક્ષા પ્રકર્તવ્યા બુધૈરપ્યેનસા તથા

વિચિન્ત્ય મનસા કંસઃ ખડ્ગમાદાય સત્વરઃ ।
જગ્રાહ તાં વરારોહાં કેશેષ્વાકૃષ્ય પાપકૃત્

કોશાત્ખડ્ગમુપાકૃષ્ય હન્તુકામો દુરાશયઃ ।
પશ્યતાં સર્વલોકાનાં નવોઢાં તાં ચકર્ષ હ

હન્યમાનાઞ્ચ તાં દૃષ્ટ્વા હાહાકારો મહાનભૂત્ ।
વસુદેવાનુગા વીરા યુદ્ધાયોદ્યતકાર્મુકાઃ

મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ પ્રોચુસ્તં તે તદાદ્‌ભુતસાહસાઃ ।
કૃપયા મોચયામાસુર્દેવકીં દેવમાતરમ્

તદ્યુદ્ધમભવદ્‌ ઘોરં વીરાણાઞ્ચ પરસ્પરમ્ ।
વસુદેવસહાયાનાં કંસેન ચ મહાત્મના

વર્તમાને તથા યુદ્ધે દારુણે લોમહર્ષણે ।
કંસં નિવારયામાસુર્વૃદ્ધા યે યદુસત્તમાઃ

પિતૃષ્વસેયં તે વીર પૂજનીયા ચ બાલિશા ।
ન હન્તવ્યા ત્વયા વીર વિવાહોત્સવસઙ્ગમે

સ્ત્રીહત્યા દુઃસહા વીર કીર્તિઘ્ની પાપકૃત્તમા ।
ભૂતભાષિતમાત્રેણ ન કર્તવ્યા વિજાનતા

અન્તર્હિતેન કેનાપિ શત્રુણા તવ ચાસ્ય વા ।
ઉદિતેતિ કુતો ન સ્યાદ્વાગનર્થકરી વિભો

યશસસ્તે વિઘાતાય વસુદેવગૃહસ્ય ચ ।
અરિણા રચિતા વાણી ગુણમાયાવિદા નૃપ

બિભેષિ વીરસ્ત્વં ભૂત્વા ભૂતભાષિતભાષયા ।
યશોમૂલવિઘાતાર્થમુપાયસ્ત્વરિણા કૃતઃ

પિતૃષ્વસા ન હન્તવ્યા વિવાહસમયે પુનઃ ।
ભવિતવ્યં મહારાજ ભવેચ્ચ કથમન્યથા

એવં તૈર્બોધ્યમાનોઽસૌ નિવૃત્તો નાભવદ્યદા ।
તદા તં વસુદેવોઽપિ નીતિજ્ઞઃ પ્રત્યભાષત

કંસ સત્યં બ્રવીમ્યદ્ય સત્યાધારં જગત્ત્રયમ્ ।
દાસ્યામિ દેવકીપુત્રાનુત્પન્નાંસ્તવ સર્વશઃ

જાતં જાતં સુતં તુભ્યં ન દાસ્યામિ યદિ પ્રભો ।
કુમ્ભીપાકે તદા ઘોરે પતન્તુ મમ પૂર્વજાઃ

શ્રુત્વાથ વચનં સત્યં પૌરવા યે પુરઃસ્થિતાઃ ।
ઊચુસ્તે ત્વરિતાઃ કંસં સાધુ સાધુ પુનઃ પુનઃ

ન મિથ્યા ભાષતે ક્વાપિ વસુદેવો મહામનાઃ ।
કેશં મુઞ્ચ મહાભાગ સ્ત્રીહત્યા પાતકં તથા

વ્યાસ ઉવાચ
એવં પ્રબોધિતઃ કંસો યદુવૃદ્ધૈર્મહાત્મભિઃ ।
ક્રોધં ત્યક્ત્વા સ્થિતસ્તત્ર સત્યવાક્યાનુમોદિતઃ

તતો દુન્દુભયો નેદુર્વાદિત્રાણિ ચ સસ્વનુઃ ।
જયશબ્દસ્તુ સર્વેષામુત્પન્નસ્તત્ર સંસદિ

પ્રસાદ્ય કંસં પ્રતિમોચ્ય દેવકીં
મહાયશાઃ શૂરસુતસ્તદાનીમ્ ।
જગામ ગેહં સ્વજનાનુવૃત્તો
નવોઢયા વીતભયસ્તરસ્વી

ઇતિ શ્રમિદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
ચતુર્થસ્કન્ધે કૃષ્ણાવતારકથોપક્રમવર્ણનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ