દશરૂપક · અધ્યાય 4

================================
[પરિચ્છેદ 4]
વિભાવૈરનુભાવૈશ્ચ સાત્ત્વિકૈર્વ્યભિચારિભિઃ ।
આનીયમાનઃ સ્વાદ્યત્વં સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ

જ્ઞાયમાનતયા તત્ર વિભાવો ભાવપોષકૃત્ ।
આલમ્બનોદ્દીપનત્વપ્રભેદેન સ ચ દ્વિધા

અનુભાવો વિકારસ્તુ ભાવસંસૂચનાત્મકઃ ।
હેતુકાર્યાત્મનોઃ સિદ્ધિસ્તયોઃ સંવ્યવહારતઃ

સુખદુઃખાદિકૈર્ભાવૈર્ભાવસ્તદ્ભાવભાવનમ્ ।
પૃથગ્ ભાવા ભવન્ત્યન્યેઽનુભાવત્વેઽપિ સાત્ત્વિકાઃ ।
સત્ત્વાદેવ સમુત્પત્તેસ્તચ્ ચ તદ્ભાવભાવનમ્

સ્તમ્ભપ્રલયરોમાઞ્ચાઃ સ્વેદો વૈવર્ણ્યવેપથૂ ।
અશ્રુવૈસ્વર્યમિત્યષ્ટૌ સ્તમ્ભોઽસ્મિન્ નિષ્ક્રિયાઙ્ગતા ।
પ્રલયો નષ્ટસઞ્જ્ઞત્વં શેષાઃ સુવ્યક્તલક્ષણાઃ

વિશેષાદાભિમુખ્યેન ચરન્તો વ્યભિચારિણઃ ।
સ્થાયિન્યુન્મગ્નનિર્મગ્નાઃ કલ્લોલા ઇવ વારિધૌ

નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાશ્રમધૃતિજડતાહર્ષદૈન્યૌગ્ર્યચિન્તાસ્
ત્રાસેર્ષ્યામર્ષગર્વાઃ સ્મૃતિમરણમદાઃ સુપ્તનિદ્રાવિબોધાઃ ।
વ્રીડાપસ્મારમોહાઃ સમતિરલસતાવેગતર્કાવહિત્થા
વ્યાધ્યુન્માદૌ વિપાદોત્સુકચપલયુતાસ્ત્રિંશદેતે ત્રયશ્ચ

તત્ત્વજ્ઞાનાપદીર્ષ્યાદેર્નિર્વેદઃ સ્વાવમાનનમ્ ।
તત્ર ચિન્તાશ્રુનિઃશ્વાસવૈઅવર્ણ્યોચ્છ્વાસદીનતાઃ

રત્યાદ્યાયાસતૃટ્ક્ષુદ્ભિર્ગ્લાનિર્નિષ્પ્રાણતેહ ચ ।
વૈવર્ણ્યકમ્પાનુત્સાહક્ષામાઙ્ગવચનક્રિયાઃ

અનર્થપ્રતિભા શઙ્કા પરક્રૌર્યાત્ સ્વદુર્નયાત્ ।
કમ્પશોષાભિવીક્ષાદિરત્ર વર્ણસ્વરાન્યતા

શ્રમઃ ખેદોઽધ્વરત્યાદેઃ સ્વેદોઽસ્મિન્ મર્દનાદયઃ ।
સન્તોષો જ્ઞાનશક્ત્યાદેર્ધૃતિરવ્યગ્રભોગકૃત્

અપ્રતિપત્તિર્જડતા સ્યાદિષ્ટાનિષ્ટદર્શનશ્રુતિભિઃ ।
અનિમિષનયનનિરીક્ષણતૂષ્ણીમ્ભાવાદયસ્તત્ર

પ્રસત્તિરુત્સવાદિભ્યો હર્ષોઽશ્રુસ્વેદગદ્ગદાઃ ।
દૌર્ગત્યાદ્યૈરનૌજસ્યં દૈન્યં કાર્ષ્ણ્યાભૃજાદિમત્

દુષ્ટેઽપરાધદૌર્મુખ્યક્રૌર્યૈશ્ચણ્ડત્વમુગ્રતા ।
તત્ર સ્વેદશિરઃકમ્પતર્જનાતાડનાદયઃ

ધ્યાનં ચિન્તેહિતાનાપ્તેઃ શૂન્યતાશ્વાસતાપકૃત્ ।
ગર્જિતાદેર્મનઃક્ષોભસ્ત્રાસોઽત્રોત્કમ્પિતાદયઃ

પરોત્કર્ષાક્ષમાસૂયા ગર્વદૌર્જન્યમન્યુજા ।
દોષોક્ત્યવજ્ઞે સ્રુકુટિમન્યુક્રોધેઙ્ગિતાનિ ચ

અધિક્ષેપાપમાનાદેરમર્ષોઽભિનિવિષ્ટતા ।
તત્ર ખેદશિરઃકમ્પતર્જનાતાડનાદયઃ

ગર્વોઽભિજનલાવણ્યબલૈશ્વર્યાદિભિર્મદઃ ।
કર્માણ્યાધર્પણાવજ્ઞા સવિલાસાઙ્ગવીક્ષણમ્

સદૃશજ્ઞાનચિન્તાદ્યૈઃ સંસ્કારાત્ સ્મૃતિરત્ર ચ ।
જ્ઞાતત્વેનાર્થભાસિન્યાં ભ્રૂસમુન્નયનાદયઃ ।
મરણં સુપ્રસિદ્ધત્વાદનર્થત્વાચ્ ચ નોચ્યતે

હર્ષોત્કર્ષો મદઃ પાનાત્ સ્ખલદઙ્ગવચોગતિઃ ।
નિદ્રા હાસોઽત્ર રુદિતં જ્યેષ્ઠમધ્યાધમાદિષુ ।
સુપ્તં નિદ્રોદ્ભવં તત્ર શ્વાસોચ્છાસક્રિયા પરમ્

મનઃસમ્મીલનં નિદ્રા ચિન્તાલસ્યક્લમાદિભિઃ ।
તત્ર જૃમ્ભાઙ્ગભઙ્ગાક્ષિમીલનોત્સ્વપ્નતાદયઃ ।
વિવોધઃ પરિણામાદેસ્તત્ર જૃમ્ભાક્ષિમર્દને

દુરાચારાદિભિર્વ્રીડા ધાર્ષ્ટ્યાભાવસ્તમુન્નયેત્ ।
સાચીકૃતાઙ્ગાવરણવૈવર્ણ્યાધોમુખાદિભિઃ

આવેશો ગ્રહદુઃખાદ્યૈરપસ્મારો યથાવિધિઃ ।
ભૂપાતકમ્પપ્રખેદલાલાફેનોદ્ગમાદયઃ

મોહો વિચિત્તતા ભીતિદુઃખાવેશાનુચિન્તનૈઃ ।
તત્રાજ્ઞાનભ્રમાઘાતઘૂર્ણનાદર્શનાદયઃ

ભ્રાન્તિચ્છેદોપદેશાભ્યાં શાસ્ત્રાદેસ્તત્ત્વધીર્મતિઃ ।
આલસ્યં શ્રમગર્ભાદેજહ્યજૃમ્ભાસિતાદિમત્

આવેગઃ સમ્ગ્રમોઽસ્મિન્નભિસરજનિતે શસ્ત્રનાગાભિયોગો
વાતાત્ પાંસૂપદિગ્ધસ્ત્વરિતપદગતિર્વર્ષજે પિણ્ડિતાઙ્ગઃ ।
ઉત્પાતાત્ સ્રસ્તતાઙ્ગેષ્વહિતહિતકૃતે શોકહર્ષાનુભાવા
વહ્નેર્ધૂમાકુલાસ્યઃ કરિજમનુભયસ્તમ્મકમ્પાપસારાઃ

તર્કો વિચારઃ સન્દેહાદ્ ભ્રૂશિરોઙ્ગુલિનર્તકઃ ।
લજ્જાદ્યૈર્વિક્રિયાગુપ્તાવવહિત્થાઙ્ગવિક્રિયા ।
વ્યાધયઃ સન્નિપાતાદ્યાસ્તેષામન્યત્ર વિસ્તરઃ

અપ્રેક્ષાકારિતોન્માદઃ સન્નિપાતગ્રહાદિભિઃ ।
અસ્સ્મિન્નવસ્થા રુદિતગીતહાસાસિતાદયઃ

પ્રારબ્ધકાર્યાસિદ્ધ્યાદેર્વિષાદઃ સત્ત્વસઙ્ક્ષયઃ ।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસહૃત્તાપસહાયાન્વેષણાદિકૃત્

કાલાક્ષમત્વમૌત્મુક્યં રમ્યેચ્છારતિસમ્ગ્રમૈઃ ।
તત્રોચ્છ્વાસત્વનિઃશ્વાસહૃત્તાપસ્વેદવિભ્રમાઃ

માત્સર્યદ્વેષરાગાદેશ્ચાપલં ત્વનવસ્થિતિઃ ।
તત્ર ભર્ત્સનપારુષ્યસ્વચ્છન્દાચરણાદયઃ

વિરુદ્ધૈરવિરુદ્ધૈર્વા ભાવૈર્વિચ્છિદ્યતે ।
આત્મભાવં નયત્યન્યાન્ સ સ્થાયી લવણાકરઃ

રત્યુત્સાહજ્ગુપ્સાઃ ક્રોધો હાસઃ સ્મયો ભયં શોકઃ ।
શમમપિ કેચિત્ પ્રાહુઃ પુષ્ટિર્નાટ્યેષુ નૈતસ્ય

નિર્વેદાદિરતાદ્રૂપ્યાદસ્થાયી સ્વદતે કથમ્ ।
વૈરસ્યાયૈવ તત્પોષસ્તેનાષ્ટૌ સ્થાયિનો મતાઃ

વાચ્યા પ્રકરણાદિભ્યો બુદ્ધિસ્થા વા યથા ક્રિયા ।
વાક્યાર્થઃ કારકૈર્યુક્તા સ્થાયી ભાવસ્તથેતરૈઃ

રસઃ સ એવ સ્વાદ્વ્યત્વાદ્ રસિકસ્યૈવ વર્તનાત્ ।
નાનુકાર્યસ્ય વૃત્તત્વાત્ કાવ્યસ્યાતત્પરત્વતઃ

દ્રષ્ટુઃ પ્રતીતિર્વ્રીડેર્ષ્યારાગદ્વેષપ્રસઙ્ગતઃ ।
લૌકિકસ્ય સ્વરમણીસંયુક્તસ્યેવ દર્શનાત્

ધીરોદાત્તાદ્યવસ્થાનાં રામાદિઃ પ્રતિપાદકઃ ।
વિભાવયતિ રત્યાદીન્ સ્વદન્તે રસિકસ્ય તે

ક્રીડતાં મૃન્મયૈર્યદ્વદ્ બાલાનાં દ્વિરદાદિભિઃ ।
સ્વોત્સાહઃ સ્વદતે તદ્વચ્છ્રોતૃણામર્જુનાદિભિઃ

કાવ્યાર્થભાવનાસ્વાદો નર્તકસ્ય ન વાર્યતે ।
સ્વાદઃ કાવ્યાર્થસમ્ભેદાનાત્માનન્દસમુદ્ભવઃ

વિકાશવિસ્તરક્ષોભવિક્ષેપૈઃ સ ચતુર્બિધઃ ।
શૃઙ્ગારવીરબીભત્સરૌદ્રેષુ મનસઃ ક્રમાત્

હાસ્યાદ્ભુતભયોત્કર્ષકરુણાનાં ત એવ હિ ।
અતસ્તજ્જન્યતા તેષામત એવાવધારણમ્

શમપ્રકર્ષો નિર્વાચ્યો મુદિતાદેસ્તદાત્મતા ।
પદાર્થૈરિન્દુનિર્વેદરોમાઞ્ચાદિસ્વરૂપકૈઃ ।
કાવ્યાદ્ વિભાવસઞ્ચાર્યનુભાવપ્રખ્યતાં ગતૈઃ

ભાવિતઃ સ્વદતે સ્થાયી રસઃ સ પરિકીર્તિતઃ ।
લક્ષણૈક્યં વિભાવૈક્યાદભેદાદ્ રસભાવયોઃ

રમ્યદેશકલાકાલવેષભોગાદિસેવનૈઃ ।
પ્રમોદાત્મા રતિઃ સૈવ યૂનોરન્યોન્યરક્તયોઃ ।
પ્રહૃષ્યમાણા શૃઙ્ગારો મધુરાઙ્ગવિચેષ્ટિતૈઃ

યે સત્ત્વજાઃ સ્થાયિન્ એવ ચાષ્ટૌ
ત્રિંશત્ ત્રયો યે વ્યભિચારિણશ્ચ ।
એકોનપઞ્ચાશદમી હિ ભાવાઃ
યુક્ત્યા નિબદ્ધાઃ પરિપોષયન્તિ ।
આલસ્યમૌગ્ર્યં મરણં જુગુપ્સા
તસ્યાશ્રયાદ્વૈતવિરુદ્ધમિષ્ટમ્

તત્રાયોગોઽનુરાગેઽપિ નવયોરેકચિત્તયોઃ ।
પારતન્ત્ર્યેણ દૈવાદ્ વા વિપ્રકર્ષાદસઙ્ગમઃ

દશાવસ્થઃ સ તત્રાદાવભિલાષોઽથ ચિન્તનમ્ ।
સ્મૃતિર્ગુણકથોદ્વેગપ્રલાપોન્માદસઞ્જ્વરાઃ ।
જડતા મરણં ચેતિ દુરવસ્થં યથોત્તરમ્

અભિલાપઃ સ્પૃહા તત્ર કાન્તે સર્વાઙ્ગસુન્દરે ।
દૃષ્ટે શ્રુતે વા તત્રાપિ વિસ્મયાનન્દસાધ્વસાઃ

સાક્ષાત્ પ્રતિકૃતિસ્વપ્નચ્છાયામાયાસુ દર્શનમ્ ।
શ્રુતિર્વ્યાજાત્ સખીગીતમાગધાદિગુણસ્તુતેઃ

સાનુભાવવિભાવાસ્તુ ચિન્તાદ્યાઃ પૂર્વદર્શિતાઃ ।
દશાવસ્થત્વમાચાર્યૈઃ પ્રાયો વૃત્યા નિદર્શિતમ્ ।
મહાકવિપ્રબન્ધેષુ દૃશ્યતે તદનન્તતા

દૃષ્ટે શ્રુતેઽભિલાષાચ્ ચ કિં નૌત્સુક્યં પ્રજાયતે ।
અપ્રાપ્તૌ કિં ન નિર્વેદો ગ્લાનિઃ કિં નાતિચિન્તનાત્

વિપ્રયોગસ્તુ વિશ્લેષો રૂઢવિભ્રમ્ભયોર્દ્વિધા ।
માનપ્રવાસભેદેન માનોઽપિ પ્રણયેર્ષ્યયોઃ

તત્ર પ્રણયમાનઃ સ્યાત્ કોપાવસિતયોર્દ્વયોઃ ।
સ્ત્રીણામીર્ષ્યાકૃતો માનઃ કોપોઽન્યાસઙ્ગિનિ પ્રિયે ।
શ્રુતે વાનુમિતે દૃષ્ટે શ્રુતિસ્તત્ર સખીમુખાત્

ઉત્સ્વપ્નાયિતભોગાઙ્કગોત્રસ્ખલનકલ્પિતઃ ।
ત્રિધાનુમાનિકો દૃષ્ટઃ સાક્ષાદિન્દ્રિયગોચરઃ

યથોત્તરં ગુરુઃ ષડ્ભિરુપાયૈસ્તમુપાચરેત્ ।
સામ્ના ભેદેન દાનેન નત્યુપેક્ષારસાન્તરૈઃ

તત્ર ઓરિયવચઃ સામ ભેદસ્તત્સખ્યુપાર્જનમ્ ।
દાનં વ્યાજેન ભૂષાદેઃ પાદયોઃ પતનં નતિઃ

સામાદૌ તુ પરિક્ષીણે સ્યાદુપેક્ષાવધીરણમ્ ।
રભસત્રાસહર્ષાદેઃ કોપભ્રંશો રસાન્તરમ્ ।
કોપચેષ્ટાશ્ચ નારીણાં પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતાઃ

કાર્યતઃ સમ્ભ્રમાચ્છાપાત્ પ્રવાસો ભિન્નદેશતા ।
દ્વયોસ્તત્રાશ્રુનિઃશ્વાસકાર્શ્યલમ્બાલકાદિતા

દ્વિતીયઃ સહસોત્પન્નો દિવ્યમાનુપવિપ્લવાત્ ।
સ્વરૂપાન્યત્વકરણાચ્છાપજઃ સન્નિધાવપિ

મૃતે ત્વેકત્ર યત્રાન્યઃ પ્રલપેચ્છોક એવ સઃ ।
વ્યાશ્રયત્વાન્ ન શૃઙ્ગારઃ પ્રત્યાપન્ને તુ નેતરઃ

પ્રણયાયોગયોરુત્કા પ્રવાસે પ્રોષિતપ્રિયા ।
કલહાન્તરિતેર્ષ્યાયાં વિપ્રલવ્ધા ચ ખણ્ડિતા

અનુકૂલૌ નિષેવેતે યત્રાન્યોન્યં વિલાસિનૌ ।
દર્શનસ્પર્શનાદીનિ સ સમ્ભોગો મુદાન્વિતઃ

ચેષ્ટાસ્તત્ર પ્રવર્તન્તે લીલાદ્યા દશ યોષિતામ્ ।
દાક્ષિણ્યમાર્દવપ્રેમ્ણામનુરૂપાઃ પ્રિયં પ્રતિ

રમયેચ્ ચાટુકૃત્ કાન્તઃ કલાક્રીડાદિભિશ્ચ તામ્ ।
ન ગ્રામ્યમાચરેત્ કિઞ્ચિન્ નર્મભ્રંશકરં ન ચ

વીરઃ પ્રતાપવિનયાધ્યવસાયસત્ત્વ-
મોહાવિષાદનયવિસ્મયવિક્રમાદ્યૈઃ ।
ઉત્સાહભૂઃ સ ચ દયારણદાનયોગાત્
ત્રેધા કિલાત્ર મતિગર્વધૃતિપ્રહર્ષાઃ

બીભત્સઃ કૃમિપૂતિગન્ધિવમથુપ્રાયૈર્જુગુપ્સૈકભૂર્
ઉદ્વેગો રુધિરાન્ત્રકીકસવસામાંસાદિભિઃ ક્ષોભણઃ ।
વૈરાગ્યાજ્ જઘનસ્તનાદિષુ ઘૃણાશુદ્ધોઽનુભાવૈર્વૃતો
નાસાવક્ત્રવિકૂણનાદિભિરિહાવેગાર્તિશઙ્કાદયઃ

ક્રોધો મત્સરવૈરિવૈકૃતમયૈઃ પોષોઽસ્ય રૌદ્રોઽનુજઃ
ક્ષોભઃ ખાધરદંશકમ્પભ્રુકુટિસ્વેદાસ્યરાગૈર્યુતઃ ।
શત્રોલ્લાસવિકત્થમાંસધરણીઘાતપ્રતિજ્ઞાગ્રહૈર્
અત્રામર્ષમદૌ સ્મૃતિશ્ચપલતાસૂયાગ્ર્યવેગાદયઃ

વિકૃતાકૃતિવાગ્વેષૈરાત્મનોઽથ પરસ્ય વા ।
હાસઃ સ્યાત્ પરિપોષોઽસ્ય હાસ્યસ્ત્રિપ્રકૃતિઃ સ્મૃતઃ

સ્મિતમિહ વિકાસિનયનં કિઞ્ચિલ્લક્ષ્યદ્વિજં તુ હસિતં સ્યાત્ ।
મધુરસ્વરં વિહસિતં સશિરઃકમ્પમિદમુપહસિતમ્

અપહસિતં સાસ્રાક્ષં વિક્ષિપ્તાઙ્ગં ભવત્યતિહસિતમ્ ।
દ્વે દ્વે હસિતે ચૈષાં જ્યેષ્ઠે મધ્યેઽધમે ક્રમશઃ

નિદ્રાલસ્યશ્રમગ્લાનિમૂર્છાશ્ચ સહચારિણઃ ।
અતિલોકૈઃ પદાર્થૈઃ સ્યાદ્ વિસ્મયાત્મા રસોઽદ્ભુતઃ

કર્માસ્ય સાધુવાદાશ્રુવેપથુસ્વેદગદ્ગદાઃ ।
હર્ષાવેગધૃતિપ્રાયા ભવન્તિ વ્યભિચારિણઃ

વિકૃતસ્વરસત્ત્વાદેર્ભયભાવો ભયાનકઃ ।
સર્વાઙ્ગવેપથુસ્વેદશોષવૈચિત્ત્યલક્ષણઃ ।
દૈન્યસમ્ભ્રમસમ્મોહત્રાસાદિસ્તત્સહોદરઃ

ઇષ્ટનાશાદનિષ્ટાપ્તૌ શોકાત્મા કરુણોઽનુ તમ્ ।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસરુદિતસ્તમ્ભપ્રલપિતાદયઃ

સ્વાપાપસ્મારદૈન્યાધિમરણાલસ્યસમ્ભ્રમાઃ ।
વિષાદજડયોન્માદચિન્તાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

પ્રીતિભક્ત્યાદયો ભાવા મૃગયાક્ષાદયો રસાઃ ।
હર્ષોત્સાહાદિષુ સ્પષ્ટમન્તર્ભાવાન્ ન કીર્તિતાઃ

ષટ્ત્રિંશદ્ભૂષણાદીનિ સામાદીન્યેકવિંશતિઃ ।
લક્ષ્યસન્ધ્યન્તરાઙ્ગાનિ સાલઙ્કારેષુ તેષુ ચ

રમ્યં જુગુપ્સિતમુદારમથાપિ નીચમ્
ઉગ્રં પ્રસાદિ ગહનં વિકૃતં ચ વસ્તુ ।
યદ્વાપ્યવસ્તુ કવિભાવકભાવ્યમાનં
તન્ નાસ્તિ યન્ ન રસભાવમુપૈતિ લોકે

વિષ્ણોઃ સુતેનાપિ ધનઞ્જયેન
વિદ્વન્મનોરાગનિબન્ધહેતુઃ ।
આવિષ્કૃટં મુઞ્જમહીશગોષ્ઠી-
વૈદગ્ધ્યભાજા દશરૂપમેતત્