દશરૂપક · અધ્યાય 1

દશરૂપકમ્ ।
[પરિચ્છેદ 1]
નમસ્તસ્મૈ ગણેશાય યત્કણ્ઠઃ પુષ્કરાયતે ।
મદાભેગઘનધ્વાનો નીલકણ્ઠસ્ય તાણ્દ્.અવે

દશરૂપાનુકારેણ માદ્યન્તિ ભાવકઃ ।
નમઃ સર્વવિદે તસ્મૈ વિષ્ણવે ભરતાય ચ

કસ્યચિદેવ કદાચિદ્ દયયા વિષયં સરસ્વતી વિદુષઃ ।
ઘટયતિ કમપિ તમન્યો જજતિ જનો યેન વૈદગ્ધીમ્

ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય સારં યમખિલનિગમાન્ નાટ્યવેદં વિરિઞ્ચિશ્
ચક્રે યસ્ય પ્રયોગં મુનિરપિ ભરતસ્તાણ્ડવં નીલકણ્ઠઃ ।
શર્વાણી લાસ્યમસ્ય પ્રતિપદમપરં લક્ષ્મ કઃ કર્તુમીષ્ટે
નાટ્યાનાં કિન્તુ કિઞ્ચિત્ પ્રગુણરચનયા લક્ષણં સઙ્ક્ષિપામિ

વ્યાકીર્ણે મન્દબુદ્ધીનાં જાયતે મતિવિભ્રમઃ ।
તસ્યાર્થસ્તત્પદૈસ્તેન સઙ્ક્ષિપ્ય ક્રિયતે ઽઞ્જસા

આનન્દનિસ્યન્દિષુ રૂપકેષુ
વ્યુત્પત્તિમાત્રં ફલમલ્પબુદ્ધિઃ ।
યોઽપીતિહાસાદિવદાહ સાધુસ્
તસ્મૈ નમઃ સ્વાદુપરાઙ્મુખાય

અવસ્થાનુકૃતિર્નાટ્યં રૂપં દૃશ્યતયોચ્યતે ।
રૂપકં તત્ સમારોપાદ્ દશધૈવ રસાશ્રયમ્

નાટકં સપ્રકરણં ભાણઃ પ્રહસનં ડિમઃ ।
વ્યાયોગસમવકારૌ વીથ્યઙ્કેહામૃગા ઇતિ

અન્યદ ભાવાશ્રયં નૃત્યં નૃત્તં તાલલયાશ્રયમ્ ।
આદ્યં પદાર્થાભિનયો માર્ગો દેશો તથા પરમ્

મધુરોદ્ધતભેદેન તદ્ દ્વયં દ્વિવિધં પુનઃ ।
લાસ્યતાણ્ડવરૂપેણ નાટકાદ્યુપકારકમ્

વસ્તુ નેતા રસસ્તેષાં ભેદકો વસ્તુ ચ દ્વિધા ।
તત્રાધિકારિકં મુખ્યમઙ્ગં પ્રાસઙ્ગિકં વિદુઃ

અધિકારઃ ફલસ્વામ્યમધિકારો ચ તત્પ્રભુઃ ।
તન્નિરવર્ત્યમભિવ્યાપિ વૃત્તં સ્યાદાધિકારિકમ્

પ્રાસઙ્ગિકં પરાર્થસ્ય સ્વાર્થો યસ્ય પ્રસઙ્ગતઃ ।
સાનુબન્ધં પતાકાખ્યં પ્રકરી ચ પ્રદેશભાક્

પ્રાસઙ્ગિકં પરાર્થસ્ય સ્વાર્થો યસ્ય પ્રસઙ્ગતઃ ।
સાનુબન્ધં તુલ્યસંવિધાનવિશેષણમ્

પ્રખ્યાતોત્પાદ્યમિશ્રત્વભેદાત્ ત્રેધાપિ તત્ ત્રિધા ।
પ્રખ્યાતમિતિહાસાદેરુત્પાદ્યં કવિકલ્પિતમ્ ।
મિશ્રં ચ સઙ્કરાત્ તાભ્યાં દિવ્યનર્ત્યાદિભેદતઃ

કાર્યં ત્રિવર્ગસ્તત્ શુદ્ધમેકાનેકાનુબન્ધિ ચ ।
સ્વલ્પોદ્દિષ્ટસ્તુ તદ્ધેતુર્બીજં વિસ્તાર્યનેકધા ।
અવાન્તરાર્થવિચ્છેદે બિન્દુરચ્છેદકારણમ્

બીજબિન્દુપતાકાખ્યપ્રકરોકાર્યલક્ષણાઃ ।
અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ તા એતાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અવસ્થાઃ પઞ્ચ કાર્યસ્ય પ્રારબ્ધસ્ય ફલાર્થિભિઃ ।
આરમ્ભયત્નપ્રાપ્ત્યાશાનિયતાપ્તિફલાગમાઃ

ઔત્સુક્યમાત્રમારમ્ભઃ ફલલાભાય ભૂયસે ।
પ્રયત્નસ્તુ તદપ્રાપ્તૌ વ્યાપારોઽતિત્વરાન્વિતઃ

ઉપાયાપાયશઙ્કાભ્યાં પ્રાપ્ત્યાશા પ્રાપ્તિસમ્ભવઃ ।
અપાયાભાવતઃ પ્રાપ્તિર્નિયતાપ્તિઃ સુનિશ્ચિતા ।
સમગ્રફલસમ્પત્તિઃ ફલયોગો યથોદિતઃ

અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ પઞ્ચાવસ્થાસમન્વિતાઃ ।
યથાસઙ્ખ્યેન જાયન્તે મુખાદ્યાઃ પઞ્ચ સન્ધયઃ

અન્તરૈકાર્થસમ્બન્ધઃ સન્ધિરેકાન્વયે સતિ ।
મુખપ્રતિમુખે ગર્ભઃ સાવમર્શોપસંહૃતિઃ

મુખં બીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસમ્ભવા ।
અઙ્ગાનિ દ્વાદશૈતસ્ય બીજારમ્ભસમન્વયાત્

ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્ ।
યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના ।
ઉદ્ભેદભેદકરણાન્યન્વર્થાન્યથ લક્ષણમ્

બીજન્યાસસ્ ઉપક્ષેપઃ તદ્બાહુલ્યં પરિક્રિયા ।
તન્ન્નિષ્પત્તિઃ પરિન્યાસો ગુણાખ્યાનાદ્ વિલોભનમ્

સમ્પ્રધારણમર્થાનાં યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સુખાગમઃ ।
બીજાગમઃ સમાધાનં વિધાનં સુખદુઃખકૃત્

પરિભાવોદ્ભુતાવેશ ઉદ્ભેદો ગૂઢભેદનમ્ ।
કરણં પ્રકૃતારમ્ભો ભેદઃ પ્રોત્સાહના મતા

લક્ષ્યાલક્ષ્ય ઇવોદ્ભેદસ્તસ્ય પ્રતિમુખં ભવેત્ ।
બિન્દુપ્રયત્નાનુગમાદઙ્ગાન્યસ્ય ત્રયોદશ

વિલાસઃ પરિસર્પશ્ચ વિધૂતં શમનર્મણો ।
નર્મદ્યુતિઃ પ્રગયણં નિરોધઃ પર્યુપાસનમ્

વજ્રં પુષ્પમુપન્યાપ્તો વર્ણ સંહાર ઇત્યપિ ।
રત્યર્થેહા વિલાસઃ સ્યાદ્ દૃષ્ટનષ્ટાનુસર્પણમ્ ।
પરિસર્પા વિધૂતં સ્યાદરતિસ્તચ્છમઃ શમઃ

પરિહાસવત્તો નર્મ ધૃતિસ્તજ્જા દ્યુતિર્મતા ।
ઉત્તરા વાક્ પ્રગયણં હિતરોધો નિરોધનમ્

પર્યુપાસ્તિરનુનયઃ પુષ્પં વાક્યં વિશેષવત્ ।
ઉપન્યાસસ્તુ સોપાયં વજ્રં પ્રત્યક્ષનિષ્ઠુરમ્ ।
ચાતુર્વર્ણોપગમનં વર્ણસંહાર ઇષ્યતે

ગર્ભસ્તુ દૃષ્ટનષ્ટસ્ય બીજસ્યાન્વેષણં મુહુઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગઃ પતાકા સ્યાન્ ન વા સ્યાત્ પ્રાપ્તિસમ્ભવઃ

અભૂતાહરણં માર્ગા રૂપોદાહરણે ક્રમઃ ।
સઙ્ગહશ્ચાનુમાનં ચ તોટકાધિવલે તથા

ઉદ્વેગસમ્ભ્રમાક્ષેપા લક્ષણં ચ પ્રણીયતે ।
અભૂતાહરણં છદ્મ માર્ગસ્તત્ત્વાર્થકીર્તનમ્

રૂપં વિતર્કવદ્ વાક્યં સોત્કર્ષં સ્યાદુદાહૃતિઃ ।
ક્રમઃ સઞ્ચિન્ત્યમાનાપ્તિર્ ભાવજ્ઞાનમથાપરે

સઙ્ગ્રહઃ સામદાનોક્તિર્ અભ્યૂહો લિઙ્ગતોઽનુમા ।
અધિવલમભિસન્ધિઃ સંરબ્ધં તોટકં વચઃ

ઉદ્વેગોઽરિછ(?)તા ભીતિઃ શઙ્કાત્રાસૌ ચ સમ્ભ્રમઃ ।
ગર્ભબીજસમુદ્ભેદાદાક્ષેપઃ પરિકીર્તિતઃ

ક્રોધેનાવમૃશેદ્ યત્ર વ્યસનાદ્ યા વિલોભનાત્ ।
ગર્ભનિર્ભિન્નબીજાર્થઃ સોઽવમર્શોઽઙ્ગસઙ્ગહઃ

તત્રાપવાદસમ્ફેટૌ વિદ્રવદ્રવશક્તયઃ ।
દ્યુતિઃ પ્રસઙ્ગશ્છલનં વ્યવસાયો વિરોધનમ્ ।
પ્રયોચના વિચલનમાદાનં ચ તર્યોદશ

દોષપ્રખ્યાપવાદઃ સ્યાત્ સમ્ફેટો રોષભાષણમ્ ।
વિદ્રવો વધબન્ધાદિર્ દ્રવો ગુરુતિરસ્કૃતિઃ

વિરોધશમનં શક્તિસ્તર્જનોદ્વેજને દ્યુતિઃ ।
ગુરુકીર્તનં પ્રસઙ્ગશ્છલનં ચાવમાનનમ્

વ્યવસાયઃ ખશક્ત્યુક્તિઃ સંરબ્ધાનાં વિરોધનમ્ ।
સિદ્ધામન્ત્રણતો ભાવિદર્શિકા સ્યાત્ પ્રયોચના ।
વિકત્થના વિચલનમ્ આદાનં કાર્યસઙ્ગ્રહઃ

બીજવન્તો મુખાદ્યર્થા વિપ્રકીર્ણા યથાયથમ્ ।
ઐકાર્થ્યમુપનીયન્તે યત્ર નિર્વહણં હિ તત્

સન્ધિર્વિબોધો ગ્રથનં નિર્ણયઃ પરિભાષણમ્ ।
પ્રસાદાનન્દસમયાઃ કૃતિભાષોપગૂહનાઃ ।
પૂર્વભાવોપસંહારૌ પ્રશસ્તિશ્ચ ચતુર્દશ

સન્ધિર્બીજોપગમનં વિબોધઃ કાર્યમાર્ગણમ્ ।
ગ્રથનં તદુપક્ષેપો ઽનુભૂતાખ્યા તુ નિર્ણયઃ

પરિભાષા મિથો જલ્પઃ પ્રસાદઃ પર્યુપાસનમ્ ।
આનન્દો વાઞ્છિતાવાપ્તિઃ સમયો દુઃખનિર્ગમઃ

કૃતિર્લબ્ધાર્થશમનં માનાદ્યાપ્તિશ્ચ ભાષણમ્ ।
કાર્યદૃષ્ટ્યદ્ભુતપ્રાપ્તો પૂર્વભાવોપગૂહને ।
વરાપ્તિઃ કાવ્યસંહારઃ પ્રશસ્તિઃ શુભશંસનમ્

ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય રચના ગોપ્યગુપ્તિઃ પ્રકાશનમ્ ।
રાગઃ પ્રયોગસ્યાશ્ચર્યં વૃત્તાન્તસ્યાનુપક્ષયઃ

દ્વેધા વિભાગઃ કર્તવ્યઃ સર્વસ્યાપોહ વસ્તુનઃ ।
સૂચ્યમેવ ભવેત્ કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યશ્રવ્યમથાપરમ્

નીરસોઽનુચિતસ્તત્ર સંસૂચ્યો વસ્તુવિસ્તરઃ ।
દૃશ્યસ્તુ મધુરોદાત્તરસભાવનિરન્તરઃ

અર્થોપક્ષેપકૈઃ સૂચ્યં પઞ્ચભિઃ પ્રતિપાદયેત્ ।
વિષ્કમ્ભચૂલિકાઙ્ગાસ્યાઙ્કાવતારપ્રવેશકૈઃ

વૃત્તવર્તિષ્યમાણાનાં કથાંશાનાં નિદર્શકઃ ।
સઙ્ક્ષેપાર્થસ્તુ વિષ્કમ્ભો મધ્યપાત્રપ્રયોજિતઃ ।
એકાનેકકૃતઃ શુદ્ધઃ સઙ્કીર્ણો નીચમધ્યમૈઃ

તદ્વદેવાનુદાત્તોક્ત્યા નીચપાત્રપ્રયોજિતઃ ।
પ્રવેશોઽઙ્કદ્વયસ્યાન્તઃ શેષાર્થસ્યોપસૂચકઃ

અન્તર્યવનિકાસંસ્થૈશ્ચૂલિકાર્થસ્ય સૂચના ।
અઙ્કાન્તપાત્રૈરઙ્કાસ્યં છિન્નાઙ્કસ્યાર્થસૂચનાત્

અઙ્કાવતારસ્ત્વઙ્કાન્તે પાતોઽઙ્કસ્યાવિભાગતઃ ।
એભિઃ સંસૂચયેત્ સૂચ્યં દૃશ્યમઙ્કૈઃ પ્રદર્શયેત્

નાટ્યધર્મમપેક્ષ્યૈતત્ પુનર્વસ્તુ ત્રિધેષ્યતે ।
સર્વેષાં નિયતસ્યૈવ શ્રાવ્યમશ્રાવ્યમેવ ચ

સર્વશ્રાવ્યં પ્રકાશં સ્યાદશ્રાવ્યં સ્વગતં મતમ્ ।
દ્વિધાન્યન્ નાટ્યધર્માખ્યં જનાન્તમપવારિતમ્

ત્રિપતાકાકરેણાન્યાનપવાર્યાન્તરા કથામ્ ।
અન્યોન્યામન્ત્રણં યત્ સ્યાજ્ જનાન્તે તજ્ જનાન્તિકમ્ ।
રહસ્યં કથ્યતે ઽન્યસ્ય પરાવૃત્ત્યાપવારિતમ્

કિં બ્રવીષ્યેવમિત્યાદિ વિના પાત્રં બ્રવીતિ યત્ ।
શ્રુત્વેવાનક્તમપ્યેકસ્તત્ સ્યાદાકાશમાપિતમ્

ઇત્યાદ્યશેષમિહ વસ્તુવિભેદજાતં
રામાયણાદિ ચ વિભાવ્ય બૃહત્કથાં ચ ।
આસૂત્રયેત્ તદનુ નેતૃરસાનુગુણ્યાચ્
ચિત્રાં કથામુચિતચારુવચઃપ્રપઞ્ચૈઃ