Language

ENहिગુ
Scripture Library

Cīvaravastu · Chapter 8

8.1

uddānam* //
upanandasyādhiṣṭānaṃ ghātavyaṃ madhyavikṣepaḥ /
nāsti mamātyayād dānaṃ visṛjyo manuṣyās trayaḥ //
śrāvastyām nidānam* / upanandasya mūrdhni piṭako jātaḥ / sa vaidyasakāśaṃ gataḥ / bhadramukha bhaiṣajyaṃ me vyapadiśeti / sa kathayati ārya ghṛtasya pānaṃ piba / svāsthyaṃ te bhaviṣyatīti / upanandaḥ saṃlakṣayati / saced adyaiva pāsyāmi adyaiva svastho bhaviṣyāmi / śvaḥ katareṇa kalpena ghṛtaṃ samādhāpayiṣyāmi vastrāṇi vā / yāvad iṣṭaṃ kalpaṃ samādhāpayiṣyāmi tāvat paścāt pāsyāmīti / jñātamahāpuṇyo 'sau / tena sārdhaṃvihāryantevāsikāḥ samantāt preṣitāḥ / taiḥ prabhūtā ghṛtaghaṭakā vastrāṇi ca vraṇabandhanāya samādhāpitāni / dvitīye divase vaidya āgatya pṛcchati / ārya svasthaḥ / pītaṃ te ghṛtam* / bhadramukha na pītam* / ārya na śobhanaṃ kṛtam* / adya dviguṇaṃ pibeti / sārdhaṃvihāryantevāsina uktā / śrutaṃ vo yad vaidyenābhihitam* upādhyāya ( MSV II 118 ) śrutam* / mamāyaṃ rogo 'bhivṛddhaḥ / prabhūtaṃ ghṛtaṃ vastrāṇi ca vraṇabandhanāni smādhāpayateti / taiḥ prabhūtataraṃ ghṛtaṃ vastrāṇi ca samādhāpitāni / tenātilobhāt* śvaḥ kalpo bhaviṣyatīti tad api divase na pītam* / rogo 'sya prabalo jātaḥ / yāvat punar api vaidya āgatya pṛcchati / ārya pītaṃ ghṛtam* / bhadramukha na pītam* / ārya na śobhanaṃ kṛtam* / sa kathayati / bhadramukha adya triguṇaṃ pibāmi / vaidyaḥ kathayati / ārya yadi ghṛtamañjūṣāyām api nimagnas tiṣṭhasi tathāpi te nāsti jīvitam iti / sa kathayati / yamadaṇḍika yādṛśas tvam* / gale te pādaṃ datvā ghṛtaṃ ca pibāmi / jīvāmi ceti / sa vaidyo hum iti kṛtvā sāmarṣaḥ prakrāntaḥ / tata upanandena ghṛtasya pātraṃ pūrayitvā pītam* / viṣūcitaḥ kālagataḥ / tasya prabhūtaṃ suvarṇaṃ tisraḥ suvarṇalakṣāḥ / ekā pātracīvarāt* / dvitīyā glānabhaiṣajyāt* / tṛtīyā kṛtākṛtāt* / amātyaiḥ śrutam* / rājñe niveditam* / deva āryopanandaḥ kālagataḥ / tasya prabhūtaṃ suvarṇam asti / tisraḥ suvarṇalakṣāḥ / tad arhasyājñāṃ dātum iti / rājā kathayati / yady evaṃ gacchata / asya layanaṃ mudrayateti / bhikṣavas tam ādāya dahanaṃ gatāḥ / tair āgatya layanaṃ mudritam* / bhikṣavas tam ādahane saṃskārya vihāram āgatāḥ / paśyanti layanaṃ rājamudrāmudritam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / gacchānanda madvacanād rājānaṃ ( 268r1 = GBM 6.848 ) prasenajitam ārogyaṃ ( MSV II 119 ) pṛccha / evaṃ ca vada / yasmin mahārāja samaye tava rājakaraṇīyaṃ bhavati / avalokayasi tvaṃ tasmin samaye upanandaṃ bhikṣum* / yasmin vā te samaye āvāho vā vivāho va avalokayasi tasmin samaye upanandam* / kadācid vā te upanando yāvajjīvaṃ pravāritaḥ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ / glānasya vā upasthānaṃ kṛtam iti / yadi brūyān neti / sa vaktavyaḥ / pṛthaṅ mahārāja gṛhiṇāṃ gṛhakāryāṇi / pṛthak pravrajitānām* / alpotsukas tvaṃ tiṣṭha / sabrahmacāriṇām eṣa lābhaḥ prāpadyate / nirastavyāpāro bhaveti / evaṃ bhadanta ity āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutya yena rājā prasenajit kosalas tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya yathāsandiṣṭaṃ niveditavān* / rājā kathayati / bhadantānanda yathā bhagavān ājñāpayati tathā bhavatu / nirastavyāpāro 'ham iti / tata āyuṣmatānandena rājñaḥ pratisandeśo bhagavate niveditaḥ / tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / bhājayata yūyaṃ bhikṣava upanandasya bhikṣor mṛtapariṣkāram iti / bhikṣubhiḥ saṃghamadhye avatārya vikrīya bhājitam* / sāketakair bhikṣubhiḥ śrutam* / upanandaḥ kālagataḥ / tasya prabhūtaṃ suvarṇaṃ tisraḥ suvarṇalakṣā bhikśubhir bhājitā iti / te tvaramāṇāḥ śrāvastīm āgatāḥ kathayanti / asmākam api bhadantopanandaḥ sabrahmacārī / asmākam api tatsantako lābhaḥ prāpadyata iti / bhikṣubhiḥ pātayitvā taiḥ sārdhaṃ punar api bhājitaḥ / evaṃ ṣaṇ ( MSV II 120 ) mahānagaranivāsino bhikṣavaḥ sannipatitāḥ / vaiśālakāḥ vārāṇasīyāḥ rājagṛheyakāḥ cāṃpeyikāś ca / bhikṣubhiḥ punaḥ punaḥ pātayitvā bhājitaḥ / bhikṣavaḥ pātayanto bhājayantaś ca riñcanty uddeśaṃ pāṭhaṃ svādhyāyaṃ yogaṃ manasikāram* / etat prakaraṇaṃ bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / pañca karaṇāni lābhavibhāge / katame pañca / gaṇḍī tridaṇḍakaṃ caityaṃ śīlākā jñaptiḥ pañcakam* / yo mṛtagaṇḍyām ākoṭyamānāyām āgacchati tasya lābho deyaḥ / evaṃ tridaṇḍake bhāṣyamāne caityavandanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ śīlākā yām ā caryamāṇāyām* / tasmāt tarhi bhikṣavaḥ sarvaṃ mṛtapariṣkāraṃ jñaptiṃ kṛtvā bhājayitavyam* / akopyaṃ bhaviṣyati / evaṃ ca punaḥ kartavyam* / śayanāsanaprajñaptiṃ kṛtvā pūrvavad yāvat sarvasaṃghe sanniṣaṇṇe sannipatite mṛtapariṣkāraṃ vṛddhānte sthāpayitvā ekena bhikṣuṇā vṛddhānte niṣaṇṇena jñaptiḥ kartavyā / śṛṇvantu bhadantāḥ saṃghāḥ / ( 268v1 = GBM 6.849 ) asminn āvāse upanando bhikṣuḥ kālagataḥ / tasyedaṃ mṛtapariṣkāraṃ dṛśyam adṛśyaṃ cāvatiṣṭhate / sacet saṃghasya prāptakālaṃ kṣametānujānīyāt saṃgho yat saṃgha upanandasya bhikṣor mṛtadravyaṃ dṛśyam adṛśyaṃ ca mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhed ity eṣātra jñaptiḥ / eṣā bhikṣavo mṛtapariṣkāravibhāganiṣṭhā yaduta jñaptiḥ / jñaptau kṛtāyāṃ yo bhikṣur āgacchati lābho na deya iti / āyuṣmān upālī buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchati / yatra yatra bhadanta saṃghavṛttaḥ jñaptikārako nāsti tatra mṛtapariṣkārikaṃ bhājayitavyam* / na bhājayitavyam* / upālin ( MSV II 121 ) pūrvācaramaṃ kṛtvā bhājayitavyam* / pūrvācaramam api bhikṣavo na jānanti / bhagavān āha / ekaṃ pariṣkāraṃ vikrīya tataḥ stokaṃ saṃghavṛddhāya saṃghanavakāya ca datvā yatheṣṭaṃ bhājayitavyam* / nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* / jñaptau ca kṛtāyāṃ pūrvācarame vā mṛtapariṣkāriko lābhaḥ sarvabuddhaśiṣyebhyaḥ prāpadyata iti /
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / paśya bhadantāyumān upanandaḥ atilobhena vipannaḥ / bhagavān āha / na bhikṣava etarhi yathā atīte 'py adhvani atilobhena vipannaḥ / tac chrūyatām* /

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamena lubdhena hastī saviṣeṇa śareṇa marmaṇi tāḍitaḥ / tatas tena marmavedanābhyāhatena śarānusāreṇa gatvā sa lubdho jīvitād vyaparopitaḥ / yāvad daivayogā t* pañcamātrāṇi cauraśatāny anyatamaṃ karvaṭakaṃ muṣitvā taṃ pradeśam anuprāptāni / tair asau hastī dṛṣṭaḥ / sa kṛcchrakālo vartate / te kathayanti / bhavantaḥ saṃpannam idaṃ māṃsam* / ardhatṛtīyāni śatāni hastinaṃ viśasya māṃsaṃ pacantu / ardhatṛtīyāni śatāni pānīyam ānayantv iti / tatra ye viśasanti pacanti ca teṣām ( MSV II 122 ) etad abhavat* / bhavanto 'smābhir īdṛśaṃ karma kṛtam* / idaṃ ca loptraṃ prabhūtaṃ saṃpannakam* / yāvadāptaṃ māṃsaṃ bhakṣayitvā avaśiṣṭaṃ viṣeṇa dūṣayiṣyāmaḥ / kimarthaṃ teṣām anuprayacchāmaḥ / loptram asmākaṃ bhaviṣyati / te viṣadūṣitaṃ māṃsaṃ bhakṣayitvā prāṇair viyokṣyantīti / tair yāvadāptaṃ māṃsaṃ bhakṣayitvāvaśiṣṭaṃ viṣeṇa dūṣitam* / ye 'pi pānīyasya gātās tair apy evam eva vicārya yāvadāptaṃ pānīyaṃ pītvāvaśiṣṭaṃ viṣeṇa dūṣitam adāyāgatāḥ / yair māṃsaṃ bhakṣitaṃ taiḥ pānīyaṃ pītam* / yair api pānīyaṃ pītaṃ tair api māṃsaṃ bhakṣitam* / sarve te kālagātāḥ / yāvad anyatamaḥ śṛgālaḥ kālapāśapāśitas taṃ pradeśam anuprāptam* / tena te sarve mṛtā dṛṣṭāḥ / tato lobhasaumanasyaḥ saṃlakṣayati / saṃpanno me prabhūto lābhaḥ / ānupūrvī kartavyā iti / sa dhanuṣo ( 269r1 = GBM 6.850 ) 'ṭaniṃ mukhe prakṣipya snāyuṃ bhakṣayitum ārabdhaḥ / tataḥ snāyuś chinnā / aṭanyā tālu cchidritam* / kālagataḥ /
devatā gāthāṃ bhāṣante /
saṃcayaḥ khalu kartavyo na kāryas tv atisaṃcayaḥ /
paśya saṃcayalobhāndho hataś ca yena jambukaḥ /
kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau jambuka eṣa evāsāv upanandas tena kālena tena samayena / tadāpy eṣo 'tilobhena vipannaḥ / etarhy api eṣo 'tilobhena vipanna iti /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamo bhikṣur ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ tasya bhikṣuṇā upasthānam kṛtam* / ( MSV II 123 ) tathāpi kālagataḥ / tasya pātracīvaraṃ vṛddhānte nītam* / tatraikaṃ cīvaraṃ kenāpi nāśitam* / makṣikābhir ākīrṇam* / tataś cīvarabhājakenāsāv upasthāyiko 'bhihitaḥ / āyuṣmann alasas tvam* / na tvayaitac cīvaraṃ śocitam* / śocaya / sa kathayati / tvaṃ pariṣkāraṃ bhājayiṣyasi / ahaṃ śocayiṣyāmi / tvam eva śocaya / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / glānopasthāyikasya ṣaṭ pariṣkārā dātavyāḥ / avaśiṣṭaṃ bhikṣubhir bhājayitavyam* / upasthāyikāś ced bahavo bhavanti sarvaiḥ ṣaṭ pariṣkārāḥ sāmānyaṃ bhājayitavyāḥ /
apare bhikṣavo jñātamahāpuṇyāḥ kālaṃ kurvanti / teṣāṃ bahavaḥ pariṣkārāḥ śrāmaṇyapariṣkārā jīvitapariṣkārāś ca / vṛddhānte 'bhirohitāḥ / uktaṃ bhagavatā / upasthāyakena ṣaṭ pariṣkārā grahītavyā iti / sa vicārya vicārya praṇītāni gṛhṇāti / bhagavān āha / na praṇītāni dātavyāni / bhikṣavo lūhāni dadati / bhagavān āha / na lūhāni dātavyāni / api tu madhyāni dātavyāniti /
glānāḥ asaṃviditā eva sāṃghike śayanāsane kālaṃ kurvanti / bhagavān āha / glānopasthāyakena glānasya nimittaṃ kuśalena bhavitavyaṃ muhur muhuḥ pratyavekṣitavyaḥ kṛtyasya na hāpayitavyam* / śarīrāvasthāṃ jñātvā paudgalike śayanāsane vyājenāvatārya śāyitavya iti /
śrāvastyāṃ nidānam* / anyatamo bhikṣur glānas tena śarīrāvasthāṃ paricchidya bhikṣur abhihitaḥ / yāvad ahaṃ jīvāmi tāvad upasthānaṃ kuru / madīyaṃ pātracīvaraṃ mṛte mayi tava yathāsukham iti / sa tasyopasthānaṃ kartum ārabdhaḥ / yāvad asau bhikṣuḥ kālagataḥ / tataś cīvarabhājakenāsau uktaḥ / ānaya tasya bhikṣoḥ pātracīvaram* / bhājayāmi / sa kathayati / mamaiva tena yathāsukhaṃ kṛtam iti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / jīvann evāsau bhikṣavo na dadāti / kutaḥ punar mṛto dāsyati / ( 269v1 = GBM 6.851 ) nāstīdaṃ dānaṃ mamātyayād asya bhaviṣyati / gṛhītvā bhājayitavyam* / tasyātra bhikṣavo supratyaṃśo deya iti /
tena khalu samayenānyatamo bhikṣur ābādhiko duḥkhito bāḍhaglānaḥ / sa cālpajñātaḥ / tasya bhaiṣajyaṃ nāsti / tena śarīrāvasthāṃ paricchidya upasthāyiko 'bhihitaḥ / mama nāsti kiṃcit* / mām uddiśya pūjāṃ kuruṣveti / tena pratijñātam* / sa kālagataḥ / apāyeṣūpapannaḥ / atha bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / yo 'sau bhikṣavo bhikṣuḥ kālagataḥ kiṃ tenopasthāyiko 'bhihitaḥ / tair yathāvṛttam ākhyātam* / vinipatito 'sau bhikṣavo bhikṣuḥ / yadi tasya sabrahmacāribhiḥ ratnatrayapūjā kṛtābhaviṣyat* cittam asyābhiprasannam abhaviṣyat* / tasmān na bhikṣuṇā glānasabrahmacārī adhyupekṣitavyaḥ / glānopasthāyiko dīyate / tad yady asya bhaiṣajyaṃ nāsti taṃ pṛṣṭvā ( MSV II 125 ) dānapatayaḥ samādāpayitavyāḥ / sacet saṃpadyata ity evaṃ kuśalam* / nocet saṃpadyate sāṃghikaṃ deyam* / sacet saṃpadyata ity evaṃ kuśalam* / nocet saṃpadyate buddhākṣayanīvisantikaṃ deyam* / sacet api na saṃpadyate yat tathāgatacaitye vā gandhakuṭyāṃ vā chatraṃ vā dhvajaṃ vā patākā vā ābharaṇakaṃ vā saṃghena dānīyaṃ dātavyam iti / upasthāyikena vikrīyopasthānaṃ kartavyaṃ śāstuś ca pūjā / svasthībhūtasyārocayitavyaṃ yad buddhasantakaṃ tavopayuktam iti / yady asya vibhavo 'sti / tena yatnam āsthāya dātavyam* / sacen nāsti yad asyopayuktam* / arhati putraḥ paitṛkasya / nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam iti /

śrāvastyāṃ nidānam* / anyatamo bhikṣur ābādhiko duḥkhito bāḍhaglāno vedanābhibhūtaḥ / tasya pātraṃ śobhanam* / sa tasmin atīvādhyavasitaḥ / upasthāyakam āha / ānaya me pātram iti / tena na dattam* / sa tasyāntike cittaṃ pradūṣya pātre 'dhyavasitaḥ kālagataḥ / sa tasminn eva pātre āśīviṣo bhūtvā utpannaḥ / bhikṣavas tam ādahanaṃ nītvā saṃskārya vihāram āgatāḥ / bhikṣuḥ saṃnipatitaḥ / cīvarabhājakena mṛtapariṣkārikaṃ vṛddhānte 'bhirohitam* / tatra bhagavān āyuṣmantam ( MSV II 126 ) ānandam āmantrayate sma / gacchānanda / bhikṣūṇām ārocaya / na kenacit tasya bhikṣoḥ pātrasthavikā mocayitavyā / tathāgata eva mocayiṣyati / āyuṣmatānandena bhikṣūṇām ārocitam* / tato bhagavatā svayam eva mocitaḥ / āśīviṣo mahāntaṃ phaṇaṃ kṛtvāvasthitaḥ / tato bhagavatā ṛcchaṭāśabdena prabodhyābhihitaḥ / gaccha mohapuruṣa / tyajainaṃ pātram* / bhikṣavo bhājayantu iti / sa kupito yatheṣṭagatipracāratayā vanagahanaṃ ( 270r1 = GBM 6.852 ) praviṣṭaḥ / sa tasmin krodhāgninā prajvalitaḥ / tad vanagahanaṃ pradīptam* / tatraiva dagdho bhikṣūṇām antike cittam abhipradūṣya narakeṣūpapannaḥ / tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / nirvidyatāṃ bhikṣavaḥ sarvabhavebhyo nirvidyatāṃ sarvabhavopapattikaraṇebhyaḥ / yatra nāmaikasya satvasya triṣu sthāneṣu kāyo dahyate / vanagahane krodhāgninā / narake nārakeṇa / śmaśāne prākṛtena / tasmān na bhikṣūṇā pariṣkāre 'tyartham adhyavasānam utpādayitavyam* / yasminn utpadyate tat parityaktavyam* / na parityajati / sātisāro bhavati / api tu yadi glānaḥ svaṃ pariṣkāraṃ yācate / upasthāyakena laghulaghv eva dātavyam* / na dadāti / sātisāro bhavati /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamo bhikṣur glāno layane kālagataḥ / amanuṣyakeṣūpapannaḥ / cīvarabhājako bhikṣus taṃ layanaṃ praveṣṭum ārabdhaḥ / pātracīvaraṃ bhājayāmīti / sa tīvreṇa paryavasthānena laguḍam ādāyotthitaḥ kathayati / yāvan mām abhinirharatha ( MSV II 127 ) tāvat pātracīvaraṃ bhājayatheti / sa saṃtrasto niṣpalāyitaḥ / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / pūrvaṃ tāvan mṛto bhikṣur abhinirhartavyaḥ paścāt tasya pātracīvaraṃ bhājayitavyam iti /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamo bhikṣur kālagataḥ / bhikṣavas tam abhinirhṛtya evam eva śmaśāne chorayitvā vihāram āgataḥ / cīvarabhājakas tasya layanaṃ praviṣṭaḥ / pātracīvaraṃ bhājayāmīti / so 'manuṣyakeṣūpapannaḥ / laguḍam ādāyotthitaḥ / sa kathayati / yāvan mama śarīrapūjāṃ kurutha tāvat pātracīvaraṃ bhājayatheti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / bhikṣubhis tasya pūrvaṃ śarīrapūjā kartavyeti / tataḥ paścāt pātracīvaraṃ bhājayitavyam* / eṣa ādīnavo na bhaviṣyatīti /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamo bhikṣur glāno layane kālagataḥ / sa bhikṣur ādahanaṃ nītvā śarīrapūjāṃ kṛtvā dagdhaḥ / tato vihāram āgataḥ / cīvarabhājakas tasya layanaṃ praviṣṭaḥ / sa laguḍam ādāyotthitaḥ / tat tāvan mām uddiśya dharmaśravaṇam anuprayacchatha tāvac cīvarakāṇi bhājayatheti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / tam uddiśya dharmaśravaṇaṃ datvā dakṣiṇām uddiśya paścāc cīvarakāṇi bhājayitavyānīti /
uddānam* /
glānakaś cātha śreṣṭhī ca prativastu navakarmikaḥ /
sīmā catuṣkikāṃ kṛtvā aṣṭau dūtena kārayet* /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamena ( 270v1 = GBM 6.853 ) gṛhapatinā buddhapramukho bhikṣusaṃgho 'ntargṛhe bhaktenopanimantritaḥ / bhikṣusaṃghaḥ praviṣṭaḥ / bhagavān aupadhike 'sthād abhinirhṛtapiṇḍapātaḥ / paṃcabhiḥ kāraṇair buddhā bhagavantaḥ aupadhike tiṣṭhanty abhinirhṛtapiṇḍapātāḥ / katamaiḥ paṃcabhiḥ / pratisaṃlātukāmā bhavanti / devatānāṃ dharmaṃ deśayitukāmā bhavanti / śayanāsanaṃ pratyavekṣitukāmā bhavanti / glānam avalokayitukāmā bhavanti / śrāvakāṇāṃ vinayaśikṣāpadaṃ prajñapayitukāmā bhavanti / asmiṃs tv arthe dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ buddho bhagavān aupadhike 'sthād abhinirhṛtapiṇḍapātaḥ /

atha bhagavān aciraprakrāntaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā apāvaraṇīṃ gṛhītvā ārāmeṇārāmaṃ vihāreṇa vihāraṃ parigaṇena parigaṇaṃ caṃkrameṇa caṃkramam anucaṃkramyamāṇo 'nuvicarati / anenānyatamo mahallako vihāras tenopasaṃkrāntaḥ / tatra bhikṣur bāḍhaglānaḥ alpajñātaḥ sve mūtrapurīṣe nimagno bhagavantaṃ dṛṣṭvāparasvaram akārṣīt* / anātho 'smi bhagavan* / anātho 'smi sugata iti / bhagavān āha / kasmāt tvaṃ bhikṣo māṃ trailokyanātham uddiśya pravrajita evaṃ virauṣi / anātho 'smi bhagavan* / anātho 'smi sugata iti / na me bhadanta kaścit sabrahmacārī upasthānaṃ karoty avalokayati vā / asti tvayā bhikṣo kasyacit ( MSV II 129 ) sabrahmacāriṇa upasthānaṃ kṛtam avalokitaṃ vā / no bhadanta / ata eva te iyaṃ samavasthā / bhagavāṃ laukikacittam utpādayati / aho bata śakro devendro 'navataptān mahāsaraḥ pānīyam ādāya gandhamādanāc ca parvatān mṛttikām ānayed iti / dharmatā khalu yasmin samaye bhagavāṃ laukikaṃ cittam utpādayati tasmin samaye śakrabrahmādayo 'pi devā bhagavataś cittam ājānanti / tataḥ śakro devendraḥ anavataptān mahāsarasaḥ aṣṭāṃgopetasya pānīyasya sauvarṇaṃ bhṛṅgāram ādāya gandhamādanāc ca parvatān mṛttikāṃ laghulaghv eva bhagavataḥ purastād asthāt* / evaṃ cāha / tiṣṭhatu bhagavān aham asyopasthānaṃ karomi / bhagavān āha / naiṣa kauśikam uddiśya pravrajitaḥ kiṃ tu mām* / api tu kiṃ tvayaiṣa pūrvaṃ na dṛṣṭaḥ / tiṣṭha tvam* / śucikāmā devāḥ / aham evāsyopasthānaṃ karomi / tato bhagavatā cīvaraṃ baddhvā cakrasvastikanandyāvartenānekapuṇyaśatanirjātena bhītānām āśvāsanakaraṇakareṇāsau bhikṣur gṛhītvā mūtrapurīṣād uddhṛtya ekānte sthāpitaḥ / vaṃśavidalikayā nirlikhitaḥ / pāṇḍumṛttikayā udvartitaḥ snāpitaḥ / tataḥ sthāpitaḥ / ( 271r1 = GBM 6.854 ) cīva rakāṇy asya prakṣālitāni / tasmin pradeśe sukumārī gomayakārṣī dattā / tato hastapādau saṃpraśodhya śakraṃ devendraṃ glānopasthānapūrvikayā ( MSV II 130 ) dharmadeśanayā sandeśya samādāpya vihāraṃ praviṣṭaḥ / āyuṣmān ā nandaḥ piṇḍapātanirhārakaḥ piṇḍapātam ādāya bhagavatsakāśam upasaṃkrāntaḥ / dharmatā khalu buddhā bhagavantaḥ piṇḍapātanirhārakaṃ bhikṣum anayā pratisaṃmodanayā pratisaṃmodante / kaccid bhikṣo praṇītaṃ bhaktaṃ saṃtarpito bhikṣusaṃgha iti / pratisaṃmodate bhagavān āyuṣmantam ānandam* / kaccid ānanda praṇītaṃ bhaktaṃ saṃtarpito bhikṣusaṃgha iti / tathyaṃ bhadanta / praṇītaṃ bhaktaṃ saṃtarpito bhikṣusaṃghaḥ / tato bhagavān upārdhapiṇḍapātam ādāyāyuṣmantam ānandam āmantrayate / gaccha ānanda amuṣmin vihāre bāḍhaglāno bhikṣuḥ / tasmai de yam upārdhapiṇḍapātam* / yad bhūṃkte cainaṃ vaktavyaḥ / śāstrā te āyuṣman svayam evopasthānaṃ kṛtam* / upārdhapiṇḍapātena ca saṃvibhāgaḥ kṛta iti / evaṃ bhadanta ity āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutyopārdhapiṇḍa pāta m ādāya tasmai datvā yathāsandiṣṭam ārocitavān* /
atha tasya bhikṣor etad abhavat* / mama trailokyaguruṇā svayam upasthānaṃ kṛtam upārdhapiṇḍapātaś ca dattaḥ / na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ śraddhādeyaṃ paribhujya kausīdyenātināmayeyam* / yanv ahaṃ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyukto vihareyam iti / tena pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharatā idam eva ca pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatiṃ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā ( MSV II 131 ) parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam iti / arhan saṃvṛttaḥ / traidhātuke vītarāgaḥ samaloṣṭrakāṃcanaḥ ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo 'vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhi jñaḥ pratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṃmukhaḥ sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo 'bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ /
tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate / eṣāṃ bhikṣavo glānānāṃ na mātā na pitā na cānyo bandhuḥ nānyatra yūyam eva sabrahmacāriṇaḥ / tasmāt sabrahmacāribhiḥ pasrasparam upasthānaṃ karaṇīyam* / upādhyāyena sārdhaṃvihāriṇaḥ / sārdhaṃvihāriṇā upādhyāyasya / ācāryeṇāntevāsinaḥ / antevāsinā ācāryasya / samānopādhyāyena samānopādhyāyasya / samānācāryeṇa samānācāryasya / ālaptakenālaptakasya / saṃlaptakena saṃlaptakasya / ( 271v1 = GBM 6.855 ) saṃstukena saṃstukasya / sapremakena sapremakasya / yaḥ parṣadvinirmukto 'lpajñātaś ca tasya saṃghenopasthāyiko deyaḥ / glānāvasthāṃ paricchidya eko vā dvau vā saṃbahulā vā / antataḥ sarvasaṃghenopasthānaṃ karaṇīyam* /
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchetāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / paśya bhadanta bhagavatā tasya bhikṣoḥ svayam evam upasthānaṃ kṛtam* / tena cārhatvaṃ sākṣātkṛtam iti / bhagavān āha / na bhikṣava etarhi ( MSV II 132 ) yathā atīte 'py adhvani tasya mayā upasthānaṃ kṛtam* / tena ca pañcābhijñāḥ sākṣātkṛtāḥ /
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'nyatamasminn āśramapade puṣpaphalasalilasaṃpanne nānāvṛkṣopaśobhite ṛṣiḥ prativasati pañcābhijñaḥ / tena śiṣyasyopasthānaṃ kṛtam* / svasthībhūtaḥ / tatas tena pañcābhijñāḥ sākṣātkṛtāḥ / kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ / yo 'sau tena kālena tena samayena ṛṣir āsīd ahaṃ saḥ / yo 'sau tasya ṛṣeḥ śiṣya eṣa evāsau bhikṣuḥ / tadāpy asya mayā upasthānaṃ kṛtam etarhy apy asya mayā upasthānaṃ kṛtam* /
punar api bhikṣavo buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / paśya bhadantātīva bhagavato glānakaḥ priya iti / bhagavān āha / na bhikṣava etarhi yathā atīte 'dhvani mamātiva glānakāḥ priyāḥ / tac chrūyatām* /

bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ śivaghoṣāyāṃ rājadhānyāṃ sivir nāma rājā rājyaṃ kārayati / ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca / tasya nāsti kiṃcid aparityājyaṃ yācanakebhyo viśeṣatas tu glānebhyaḥ / yāvad anyatamo gṛhapatir glānaḥ sarvavaidyapratyākhyāto rājñaḥ sakāśaṃ gataḥ / deva cikitsāṃ me kāraya iti / tato rājñā vaidyānām ājñā dattā / bhavato 'sya cikitsāṃ kuruteti / te kathayanti / deva durlabhāny asya bhaiṣajyānīti / rājā kathayati / kīdṛśāni punas tāni bhaiṣajyāni / deva yaḥ kadācij janmanaḥ prabhṛti na kasyacid ruṣitapūrvas tasya rudhireṇa yavāgūḥ ṣaṇmāsān dātavyā / evam asya svāsthyaṃ bhavati / nānyatheti / rājā kathayati / satyaṃ durlabham asya bhaiṣajyam* / sa ā tmanaḥ ( MSV II 133 ) pracāraṃ paricchettum ārabdhaḥ / duḥkham ātmanaḥ pracāraḥ paricchidyate / sa dhātrīṃ praṣṭum ārabdhaḥ / amba asty aham iyatā kālena kasyacid ruṣitapūrvaḥ / kumāra yadā tvaṃ mamāṃsagatas tadāham api na kasya cid ruṣitapūrvā prāg eva tva m iti / tato jananyāḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / kathayati / amba asty ahaṃ kasyacid ruṣitapūrvaḥ / kumāra yadā tvaṃ mama kukṣigatas tadāham api na kasyacid ruṣitapūrvā prāg eva tvam iti / sa saṃlakṣayati ( 272r1 = GBM 6.856 ) / labdhaṃ bhaiṣajyam iti viditvā tena vaidyānā m ā jñā dattā / bhavanto mayātmā parīkṣitaḥ / ahaṃ na kadācit kasyacid ruṣitapūrvaḥ / mama paṃceṅkhikaśirāvedhaṃ kuruta / deva vayaṃ prākṛtapuruṣasyārthāya devasya kāye śastraṃ na nipātayāmaḥ / kuśalā bhavanti bodhisatvās teṣu teṣu śilpasthānakarmasthāneṣu / rājñā svayam eva śirāvedhaḥ kṛtaḥ / tena ca rudhireṇa ṣaṇ māsān pratidinaṃ tasmai yavāgūr dattā / svastho jātaḥ / kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ / yo 'sau rājā ahaṃ sa tena kālena tena samayena / tadāpi me glānakāḥ priyāḥ prāg evedānīm* /
punar api śive rājñaḥ putrasya pārśvaśoṣo jātaḥ / rājñā vaidyānām ājñā dattā / bhavanto 'sya kumārasya cikitsāṃ kuruteti / te kathayanti / deva sarvasāraṃ ghṛtaṃ pacyatām* / iti viditvā dvādaśabhir varṣaiḥ sarvadravyāṇi samupānītāni / adyāpi jīvajīvakamāṃsaṃ na labhyate / vaidyaiḥ śākuntikānām ājñā dattā / āgacchata / ādarśakaṃ ( MSV II 134 ) kukkuṭakaṃ ca gṛhītvā samudrataṭaṃ gacchata / tatra pāśān pātayitvā kukkuṭakasya purastād ādarśaṃ sthāpayata / kukkuṭaḥ svaṃ pratibimbaṃ dṛṣṭvā kukkuṭo 'yam iti raviṣyati / kautūhalī jīvajīvakaḥ kukkuṭaśabdaṃ śrutvā kukkuṭasamīpam āgamiṣyati / ayaṃ tasya bandhanopāya iti / tais tathā kṛtam* / yāvat karmapāśito jīvajīvakaḥ prāṇī baddhaḥ / te tam ādāya saṃprasthitāḥ / dharmatā hy eṣā aciravyativṛte lokasanniveśe tiryañco 'pi vākpravyāharaṇasamarthā bhavanti / jīvajīvakaḥ prāṇī kathayati / bhavantaḥ kutra māṃ nayatha / tair yathāvṛttaṃ samākhyātam* / sa kathayati / muṃcata muṃcata mām* / māṃsabalo nāma auṣadhī kathayasi ratnāni veti / te kathayanti / upadarśaya tāvat paśyāmaḥ kīdṛśās tā oṣadhaya iti / tena samākhyātam* / madīyasnānodakaṃ māṃsabalam* / tadādāya gaccha / imāni ca ratnānīti / te rājñaḥ śaṃkitāḥ / ratnāny apāsya tam eva jīvajīvakam ādāya saṃprasthitāḥ / anupūrveṇa śivaghoṣāṃ rājadhānīm anuprāptāḥ / tair jīvajīvakaprāṇī rājña upanāmitaḥ / yac ca tenauṣadham ādiṣṭaṃ tac ca kathitam* / tato rājñā jīvajīvakaḥ pṛṣṭaḥ / kathayati / deva mama snānodakaṃ māṃsabalam iti / rājñā sapta udakamaṇayaḥ śobhanāmbhasaḥ pūrṇāḥ sthāpitāḥ / sa teṣu yāvat snāto yāvat suviśrānto jātaḥ / tataḥ kāyasya balaṃ jñātvā sahasā utphlutya śaraṇapṛṣṭham abhirūḍho vigatabhayabhairavo gāthāṃ bhāṣate /
pūrvaṃ tāvad ahaṃ mūrkhaḥ paścāc ( 272v1 = GBM 6.857 ) chākuntikā ime /
tato rājā ca vaidyāś ca saṃpūrṇaṃ mūrkhamaṇḍalam* //

ity uktvā prakrāntaḥ / tato rājñā vaidyā āhūya pṛṣṭāḥ / bhavantaḥ satyam* / bhavantaḥ jīvajīvakasya snānodakaṃ tanmāṃsena samabalam iti / te kathayanti / deva satyam* / pacata ghṛtam* / taiḥ sarvasāraṃ ghṛtaṃ pakvam* / rājaputra upayoktuṃ pravṛttaḥ / yāvad anyatamasmin himavatkandare paṃca pratyekabuddhaśatāni prativasanti tatraikasya pārśvaśoṣo jātaḥ / sa taiḥ pratyekabuddhair abhihitaḥ / āyuṣman janapadān gatvā vaidyaṃ pṛṣṭvā bhaiṣajyaṃ seva sva / svastho bhaviṣyasīti / kathayati / āyuṣmanta āgamiṣyanti / sa dharmo bahujanāniṣṭo bahujanākānto bahujanāpriyo bahujanāmanāpaḥ sarvasatvādhāraṇaḥ yaduta maraṇaṃ nāma yo māṃ sa vyādhinā neṣyati / kasyārthāya grāmāntam avasarāmīti / te kathayanti / āyuṣman yady apy evaṃ yathāpi yāvac chīlavān puruṣapudgalaś ciraṃ jīvati tāvad bahupuṇyaṃ prasūyate / yāvad bahupuṇyaṃ prasūyate tāvac ciraṃ svargeṣu modate / sa tair uparudhyamāno janapadād avatīrṇaḥ / anupūrveṇa śivaghoṣāṃ rājadhānīm anuprāptaḥ / tato mārgaśramaṃ prativinodya vaidya sakāśaṃ gataḥ / bhadramukha mamedṛśo rogaḥ / bhaiṣajyaṃ vyapadiśa iti / sa kathayati / ārya yādṛśa evāyaṃ tava rogas tādṛśa eva rājña putrasya / dvādaśabhir varṣaiḥ sarvasāraṃ ghṛtaṃ pakvam* / gatvā prārthaya / yady apy etat te maṇḍam api ( MSV II 136 ) bhāgyaviśeṣāt pratilabhyase tena te yāpyaṃ bhaviṣyatīti / sa rājakuladvāraṃ gatvāvasthitaḥ / ācaritaṃ tasya rājñaḥ / ghaṇṭā dvāre nityaṃ pralambitā / yācanakajananivedī / yadā yācanako dvāre tiṣṭhati tadāsau rauti / yāvad asau ghaṇṭā pratyekabuddham āgataṃ nivedayantī raṭitum ārabdhā / tato rājaputraḥ kathayati / amba tāta yāvanako 'bhyāgataḥ / vicāryatāṃ kiṃ prārthayatīti / tau kathayataḥ / putra asmābhir dvādaśabhir varṣair dravyasaṃhāraṃ kṛtvā idaṃ ghṛtaṃ pakvam* / piba tāvat paścād yācanakaṃ praveśayāmaḥ / vicārayiṣyāmaḥ kiṃ prārthayatīti / tasya kṛtakutūhalasvastyayanasya ghṛtaṃ pātukāmasya yācanakabhājanāśāmarmasaṃghaṭṭitaśarīrasya tad vṛttaṃ na rocate / kathayati ca / amba tāta na tāvaparibhokṣye yāvad yācanakaḥ praviśata iti / rājñā dauvārikasyājñā dattā / yācanakaṃ praveśaya iti / sa praveśitaḥ / rājaputreṇa dṛṣṭaḥ / kāyaprāsādikaś cittaprāsādikaś ca śānteneryāpathenāvatīrṇaḥ / sa kathayati / āryakeṇa kiṃ prayojanam* / tena vistareṇa samākhyātam* / sa kathayati / ārya tvam eva maṇḍārho nāham* / gṛhāṇa / dadāmīti / tena pātraṃ prasāritam* / rājaputreṇa tīvreṇāśayena ( 273r1 = GBM 6.858 ) tasmai tanmaṇḍo dattaḥ / tenāpi mahātmanā sarvasatvahitānugataṃ rājaputreṇa cittam utpāditam* / ṛdhyati śīlavataś cetaḥpraṇidhānam* / tac ca viśuddhatvāc chīlasyeti / ubhāv api svasthau saṃvṛttau / kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau rājakumāraḥ ( MSV II 137 ) aham eva sa tena kālena tena samayena / tadāpi me glānakāḥ priyāḥ prāg evedānīm* /
kiṃ bhadanta tena rājaputreṇa tena ca pratyekabuddhena karma kṛtaṃ yena tayor yugapad vyādhir utpanno yugapac ca vyupaśāntir iti / bhagavān āha / tasyām eva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāny oghavat pratyupasthitāni avaśyaṃbhāvīni / na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante / nābdhātau / na tejodhātau / na vāyudhātav api / bhūdhātuṣv eva skandhadhātv āyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca /
na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api /
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* //
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo vārāṇasyāṃ nagaryāṃ brahmadatto nāma rājā babhūva / tasya dvau putrau / tayor yaḥ kanīyān sa rājyābhinandī / purohitasyāpi dvau putrau / tayor api kanīyān sa paurohityaṃ prārthayate / dhātuśa ḥ satvā ḥ saṃsyandanta iti tayoḥ parasparaṃ sakhyam utpannam* / rājaputraḥ kathayati / ka upāyaḥ syād yenāhaṃ rājā bhaveyam* / sa kathayati / asty upāyaḥ / yadi tvaṃ māṃ paurohitye sthāpayasi ( MSV II 138 ) kathayāmīti / sa kathayati / evaṃ bhavatu / kathaya / sthāpayāmīti / sa kathayati / ahaṃ tava bhrātaraṃ vyaṃgaṃ karomi / tvaṃ rājā bhavasīti / tenānumoditam* / tatas tena tasya jyeṣṭhasya rājaputrasya bhaiṣajyaṃ dattam* / vyaṃgībhūtam* / apareṇa samayena rājā kālagataḥ / amātyaiḥ sa vyaṃga iti kṛtvā kanīyān rājye 'bhiṣiktaḥ / tenāpy asau kanīyān purohitaputraḥ paurohitye pratiṣṭhāpitaḥ / yāvad apareṇa samayena rājā purohitena sārdhaṃ saṃlāpena tiṣṭhati / rājñāsau bhrātā vyaṃgo dṛṣṭaḥ / tasya taṃ dṛṣṭvā vipratisāra utpannaḥ / na śobhanaṃ mayā kṛtaṃ yad rājyahetor bhrātā vyaṃgīkṛta iti / purohitaḥ kathayati / deva mamāpi vipratiāra utpannaḥ / yadi devasyābhimataṃ punar apy evaṃ yathāpaurāṇaṃ karomīti / sa kathayati / kuruṣvānujāne / tena tasya bhaiṣajyaṃ dattam* / svasthībhūtaḥ / tatas tau pratyekabuddhe kārān kṛtvā praṇidhānaṃ kartum ārabdhau / yadāvābhyām evaṃvidhe sadbhūtadakṣiṇīye kārāḥ kṛtā asya karmaṇo vipākena āḍhye mahādhane mahābhoge kule jāyeyahi / asya ca pāpasya vyaṃgīkaraṇasya karmaṇo vipākam anubhaveyam iti ( 273v1 = GBM 6.859 ) / kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ / yo 'sau rājaputraḥ aham eva sa tena kālena tena samayena / yo 'sau purohitaputraḥ eṣa evāsau pratyekabuddhaḥ / yat tābhyāṃ saṃjalpaṃ kṛtvā rājakumārasya bhaiṣajyaṃ dattaṃ tena yugapad vyaṃgau saṃvṛttau / yat tu vipratisārābhyāṃ vicārya punar bhaiṣajyaṃ dattaṃ tena yugapat svasthībhūtau / iti hi ( MSV II 139 ) bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ / ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ / vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ / tasmāt tarhi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca ekāntaśukleṣv eva karmasvābhogāḥ karaṇīyaḥ / ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* /

śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayena śrāvastyāṃ śreṣṭhināmā gṛhapatir āḍhyo mahādhane mahābhoge vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī / tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* / so 'putraḥ putrābhinandī śivavaruṇakuberaśakrabrahmādīn anyāṃś ca devatāviśeṣān āyācate / tadyathā ārāmadevatā vanadevatāś catvaradevatāḥ śṛṃgāṭakadevatā balipratigrāhikā devatāḥ sahajāḥ sahadharmikā nityānubaddhā api devatā āyācate / asti caiṣa lokapravādaḥ / yadāyācanahetoḥ putrā jāyante duhitaraś ceti / tac ca naivam* / yady evam abhaviṣyad ekaikasya putrasahasram abhaviṣyat tadyathā rājñaś cakaravartinaḥ / api tu trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca / katame trayāṇām* / mātāpitarāu raktau bhavataḥ / sannipatitau / mātā kalyā bhavati ṛtumatī / gandharvaś ca pratyupasthito bhavati / eṣāṃ trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt putrā jāyante duhitaraś ca / yadāsya devatārādhanenāpi na putro na duhitā tadā sarvadevatāḥ pratyākhyāya bhagavaty abhiprasannaḥ / yāvad anyatamasya bhikṣoḥ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / ārya icchāmi ( MSV II 140 ) svākhyāte dharmavinaye pravrajitum* / bhadramukha evaṃ kuru / sa tasyānupūrvyā keśāvataraṇaṃ kṛtvā śikṣāpadāni grāhayitum ārabdhaḥ / pravrajyāntarāyakareṇa ca mahatā jvareṇābhibhūtaḥ / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / upasthānam asya karaṇīyam* / na tāvac chikṣāpadāni deyāni yāvat svasthaḥ saṃvṛttaḥ / ity uktaṃ bhagavatā / tasyopasthānaṃ kartavyam iti hi bhikṣavo na jānante kena kartavyam iti / bhagavān āha / bhikṣubhiḥ / vaidyās tasya divā bhaiṣajyaṃ kurvanti / rātrau ( 274r1 = GBM 6.860 ) glānyaṃ vardhate / te kathayanti / ārya vayam asya divā cikitsikāṃ kurmaḥ rātrau glānyaṃ vardhate / yady eṣa gṛhaṃ nīyate vayam asya rātrau cikitsāṃ kuryāma iti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / gṛhaṃ nīyatāṃ tatrāpy asyopasthāyikān anuprayacchata / tasya tad glānyaṃ dīrghakālīnaṃ samvṛttam* / keśās tasya dīrghadīrghā jātāḥ / tasya muṇḍo gṛhapatir iti saṃjñā saṃvṛttā / sa yadā mūlagaṇḍapatrapuṣpaphalabhaiṣajyair upasthīyamāno na svasthībhavati tadā tenātmā paricchinno mṛto 'ham iti / tatas tena maraṇakālasamaye sarvaṃ santa ka svāpateyaṃ patrābhilekhyaṃ kṛtvā jetavane preṣitam* / sa ca kālagataḥ / amātyaiḥ rājñaḥ prasenajitaḥ kosalasyārocitam* / deva muṇḍo gṛhapatir aputraḥ kālagataḥ / prabhūtaṃ cāsya hiraṇyasuvarṇam asti hastino 'śvā gāvo mahiṣyaḥ sannāhāni ca / etac ca sarvaṃ patrābhilikhitaṃ kṛtvā jetanavanam āryasaṃghāya preṣitam* / rājā kathayati / āryopanandasantakam eva mayā apatrābhilikhitaṃ ( MSV II 141 ) na pratilabdhaṃ prāg eva patrābhilikhitaṃ pratilapsye / api tu yad bhagavān anujñāsyati tad grahīṣye / etat prakaraṇaṃ bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / kiṃ tatra bhikṣavaḥ saṃvidyante /
antaroddānam* /
vastuśayanāsanaprāvaraṇam ayolohaṃ ca candanam* /
kumbhāni pītabhakṣādi raṃjanaṃ yaṣṭijambukam* //
dvipadā catuṣpadā yāva t* annapānaṃ ca bhaiṣajyam* /
dāso vā prastaraṃ lekhyaṃ yathāyogena bhājayet* //
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca yac cāpy anyat kṛtākṛtam* /
samagraḥ saṃgho bhājayed iti proktaṃ maharṣiṇā //
bhikṣubhiḥ samākhyātam* / bhagavān āha / yathāyogena bhājayitavyam* / tatra kṣetravastu gṛhavastv āpaṇavastu / śayanāsanam ayaskārabhāṇḍaṃ lohakārabhāṇḍaṃ kumbhakārabhāṇḍam* / kuṇḍikākaraṇḍakavivarjitaṃ takṣabhāṇḍaṃ varuṭabhāṇḍam* / dāsīdāsakarmakārapauruṣeyānām annapānaṃ vrīhayaś cāvibhājyāḥ / cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya sādhāraṇāḥ sthāpayitavyāḥ / śāṭakāḥ paṭakā carmabhāṇḍam upānahas tailakutupāḥ kuṇḍikākarakāś ( MSV II 142 ) ca samagreṇa saṃghena bhājayitavyāḥ / yaṣṭa yo yā āyatās tā jambūcchāyikāḥ pratimāyā dhvajavaṃśāḥ kārayitavyāḥ / yāḥ svalpās tāḥ khaṃkharakāḥ kṛtvā bhikṣūṇāṃ dātavyāḥ / putradāra kaṃ saṃghe na yathāsukham avikrīya yathābhiprasādalabdhena moktavyāḥ / catuṣpadānāṃ hastino 'śvā uṣṭrāḥ kharā vesarāś ca rājña upayogāḥ / mahiṣyaḥ ajā eḍakāś cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya ( 274v1 = GBM 6.861 ) sādhāraṇā avibhājyāḥ / yaś ca sannāho yac cānyatra rājopayojyaṃ tat sarvaṃ rājña upanāmayitavyam* / sthāpayitvāyudhāni taiḥ śastrakaiḥ sūcyaḥ khaṃkharakāś ca kārayitvā saṃghe cārayitavyāḥ / raṃgāṇāṃ mahāraṃgaḥ kaṃkuṣṭahiṃgulukarājapaṭyādayas te gandhakuṭyāṃ prakṣeptavyāḥ pratimopayogikāḥ / khaṃkhaṭikaṃ gaurikaṃ nīliś ca saṃghena bhājayitvyā / madyaṃ mṛṣṭayavān prakṣipya bhūmau nikhātavyam* / śuktatve pariṇataṃ paribhoktavyam* / śuktatvānupayojyaṃ tu chorayitavyam* / māṃ bhikṣavaḥ śāstāram uddiśadbhir madyam adeyam apeyam antataḥ kuśāgreṇāpi / bhaiṣajyāni glānakalpikaśālāyāṃ ( MSV II 143 ) prakṣeptavyāni / tato glānakair bhikṣubhiḥ paribhoktavyāni / ratnānāṃ muktā varjayitvā maṇivaiḍūryadakṣiṇāvartaparyantāni tu dvau bhāgau kartavyānīti / eko dharmasya / dvitīyaḥ saṃghasya / yo dharmasya tena buddhavacanaṃ lekhayitavyam* / siṃhāsane copayoktavyam* / yaḥ saṃghasya sa bhikṣubhir bhājayitavyaḥ / pustakānāṃ buddhavacanapustakā avibhajya cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya dhāraṇakoṣṭhikāyāṃ prakṣeptavyāḥ / bahiḥśāstrapustakā bhikṣubhir vikrīya bhājayitavyāḥ / patralekhyaṃ yac chīghraṃ śakyate sādhayituṃ tasya dravyavibhāge tad bhikṣubhir bhājayitavyam* / na śakyate tac cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya dhāraṇa / koṣṭhikāyāṃ prakṣeptavyam* / suvarṇaṃ ca hiraṇyaṃ cānyac ca kṛtākṛtaṃ trayo bhāgāḥ kartavyāḥ / eko buddhasya / dvitīyo dharmasya / tṛtīyaḥ saṃghasya / yo buddhasya tena gandhakuṭyāṃ keśanakhastūpeṣu ca khaṇḍachuṭṭaṃ pratisaṃskartavyam* / yo dharmasya tena buddhavacanaṃ lekhayitavyaṃ siṃhāsanena vā upayoktavyam* / yaḥ saṃghasya sa bhikṣubhir bhājayitavyaḥ /

śrāvastyāṃ nidānam* / yadā rājñā prasenajitā kosalenā toyikāmahaḥ prasthāpitas tadā tatra bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikānāṃ mahāsannipāto bhavati / tena khalu samayena mūlaphalguno bhikṣur bhikṣuṇībhāvanīyaḥ / toyikāmahe pratyupasthite saṃbahulābhir bhikṣuṇībhir uktaḥ / ārya upanimantrito bhava / toyikāmahaṃ gamiṣyāma iti / sa kathayati / ko 'tra mama pātracīvaraṃ sthāpayatīti / ( MSV II 144 ) dvādaśavargikābhir bhikṣuṇībhir uktaḥ / ārya alpotsuko bhava / vayaṃ sthāpayāmaḥ / tena tāsāṃ samarpitam* / tat tābhir api mahāprajāpatye saṃnyastam* / mahāprajāpatyāpi āyuṣmata ānandasya / āyuṣmatāpy ānandenānyatamasmin vihāre sthāpitam* / tata āyuṣmān mūlaphalgunas toyikāmahaṃ gataḥ / sa tatra bhikṣuṇībhir upanimantritaḥ / ekā kathayati / āryeṇa mamādya pūrvāhṇikā kartavyā / aparayā pūrvāhṇikayā upanimantritaḥ / aparāpi / aparā kathayati / āryeṇa mamāntikād bhoktavyam iti / aparāpi / evam eva kathayaty aparāpi / aparā kathayati / āryeṇa mamāntike kālapānakaṃ pāyayitavyam iti / aparāpi / evam eva kathayaty aparāpi / tena tāsām anurakṣayā stokastokaṃ gṛhītvā pūrvāhṇikā kṛtā / tataiva velāyāṃ bhuktam akāle pānakaṃ ca pītam* / tataḥ stokastokena ( 275r1 = GBM 6.862 ) prabhūtaṃ saṃpannam* / sa cādhvapariśrāntaḥ / tena prabhūtaṃ bhuktam* / saḥ ajīrṇo jātaḥ / viṣūcitaḥ kālagataḥ / sa bhikṣubhiḥ śmaśānaṃ nītvā dagdhaḥ / dharmaśravaṇaṃ dattam* / anupūrveṇa vihāraḥ praviṣṭaḥ / cīvaragopakena glānopasthāyikaḥ abhihitaḥ / ānaya tasya pātracīvaram iti / sa kathayati / dvādaśavargikānāṃ haste sthāpitam* / tāḥ prṣṭāḥ / kathayanti / asmābhir mahāprajāpatyā haste sthāpitam* / mahāprajāpatiḥ kathayati / mayā ānandasya saṃnyastam iti / āyuṣmān ānandaḥ kathayati / mayā amuṣmin vihāre sthāpitam* / ity etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / ( MSV II 145 ) bhagavān āha / ānandena sthāpitaṃ bhikṣuṇā prativastu mṛtapariṣkārikam adhiṣṭhātavyam* / evaṃ ca punar adhiṣṭhātavyam* / śayanāsanaprajñaptiṃ kṛtvā gaṇḍīm ākoṭya pṛṣṭavācikayā bhikṣūn samanuyujya sarvasaṃghe saṃniṣaṇṇe saṃnipatite ekena bhikṣuṇā jñaptiṃ kṛtvā karma kartavyam* / śṛṇotu bhadantaḥ saṃghaḥ / asminn āvāse mūlaphalguno bhikṣuḥ kālagataḥ / tasya pātracīvaraṃ sacīvaracīvarikam ānandasya haste tiṣṭhati / sacet saṃghasya prāptakālaṃ kṣametānujānīyāt saṃghaḥ / yat saṃgho mūlaphalgunasya bhikṣoḥ pātracīvaraṃ sacīvaracīvarikam ānandena bhikṣuṇā prativastu mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhed ity eṣā jñaptiḥ / āyuṣmān upālī buddhaṃ bhagavantaṃ pṛcchati / anyatra bhadanta bhikṣuḥ kālaṃ kuryād anyatrāsya pātracīvaram anyatra prativastukaḥ / tat pātracīvaraṃ kasya prāpadyate / yo 'tra upālin prativastuko bhikṣur gṛhī vā /
srāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayena navakarmiko bhikṣuḥ kālagataḥ / bhikṣavas tasya pātracīvaraṃ kaukṛtyān na bhājayanti / etat prakaraṇaṃ bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / sarvasaṃghaṃ sannipātyāsau lakṣitavyaḥ / kiṃ sambhinnakārī na vā iti / yadi saṃbhinnakārī / sāṃghikaṃ staupikaṃ karoti / staupikaṃ vā sāṃghikam* / ( MSV II 146 ) evam adhārmikam* / tasya pātracīvaraṃ sacīvaracīvarikaṃ trīn bhāgān kartavyam* / buddhasya / dharmasya / saṃghasya / sāṃghiko bhikṣubhir bhājayitavyaḥ / buddhasantakena buddhapūjā vā gandhakūṭyāṃ stūpe vā navakarma kartavyam* / dharmasantakena buddhavacanaṃ vā lekhayitavyam* / siṃhāsane vā upayoktavyam* / na cet sambhinnakārī sarvam eva bhikṣubhir bhājayitavyam* / nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayena saṃbahulā bhikṣavo janapadacārikāṃ caranto 'nupūrveṇa srāvastyām upanagaram anuprāptāḥ* / tanmadhyād eko bhikṣuḥ kālagataḥ / te saṃlakṣayanti / bahir vihārasya bhājayāmaḥ / vihāraṃ praviṣṭānāṃ sabrahmacāriṇo 'pi bhāgaṃ prārthayiṣyantīti / śrāvastī tannivāsibhir gopālakaiḥ paśupālakais tṛṇahārakaiḥ kāṣṭhahārakaiḥ pathājīvair utpathājīvaiś ca manuṣyaiḥ samantād ākīrṇā / te yatra yatra niṣīdanti bhājayāma iti tatra tatra mahājanena parivāryante / te saṃlakṣayanti / vihārasamīpe bhājayāma iti / te vihārasamīpe bhājayitum ārabdhāḥ ( 275v1 = GBM 6.863 ) / upadhivārikeṇa dṛṣṭā uktāś ca / āyuṣmantaḥ kiṃ kurutha / tair yathāvṛttaṃ samākhyātam* / sa kathayati / aham api sīmāprāpta iti / tais tasya vivācayato na dattam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / ( MSV II 147 ) bhagavān āha / antaḥsīmāyām antaḥsīmāsaṃjñino mṛtapariṣkāraṃ bhājayanti / abhājitaṃ durbhājitam* / punar api sīmāprāptaiḥ saha bhājayitavyam* / anyathā sātisārāḥ / evam antaḥsīmāyāṃ vaimatikā bhājayanti / abhājitaṃ durbhājitam* / punar api sīmāprāptaiḥ saha bhājayitavyam* / anyathā sātisārāḥ / bahiḥsīmāyām antaḥsīmāsaṃjñino mṛtapariṣkāraṃ bhājayanti / abhājitaṃ durbhājitam* / punar api sīmāprāptaiḥ saha bhājayitavyam* / anyathā sātisārāḥ / bahiḥsīmāyāṃ vaimatikā bhājayanti / abhājitaṃ durbhājitam* / punar api sīmāprāptaiḥ saha bhājayitavyam* / anyathā sātisārāḥ bhavanti /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayena bhikṣuṇā bhikṣor haste bhikṣoś cī varāṇi preṣitāni / tena bhikṣuṇā yena preṣitāni tasya niśvāsena paribhuktāni / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / aviśvāse bhikṣavas tena bhikṣuṇā viśvāsam utpāditam* / yasya yena bhikṣuṇā preṣitāni tasya tena viśvāsena paribhuktāni /
api tu bhikṣur bhikṣor haste bhikṣoś cīvarakāṇi preṣayati / yasya preṣitāni tasya viśvāsena paribhuṃkte / suparibhuktāni / yena preṣitāni tasya niśvāsena paribhuṃkte / duṣparibhuktāni

8.2

bhikṣur bhikṣoś cīvarāṇi preṣayati / yasya preṣitāni sa kālagataḥ / yena preṣitāni ( MSV II 148 ) tāni tasya viśvāsena paribhuṃkte / duṣparibhuktāni / yasya preṣitāni tasya kalpena tasya mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhati / svadhiṣṭhitāni

8.3

bhikṣur bhikṣoś cīvarāṇi preṣayati / yena preṣitāni sa kālagataḥ / yena preṣitāni tasya kalpena mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhati / duradhiṣṭhitāni

8.4

bhikṣur bhikṣoś cīvarakāṇi preṣayati / yasya preṣitāni tena pratikṣiptāni / yena preṣitāni tasya viśvāsena paribhuṃkte / suparibhuktāni / yasya preṣitāni tasya viśvāsena paribhuṃkte / duṣparibhuktāni

8.5

bhikṣur bhikṣoś cīvarakāṇi preṣayati / yasya preṣitāni sa kālagataḥ / yasya preṣitāni tasya kalpena mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhati / svadhiṣṭhitāni / yena preṣitāni tasya kalpena mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhati / duradhiṣṭhitāni

8.6

bhikṣur bhikṣoś cīvarakāṇi preṣayati / yasya preṣitāni tena pratikṣiptāni / yena preṣitāni sa ca kālagataḥ / yasya preṣitāni tasya viśvāsena paribhuṃkte / duṣparibhuktāni / yena preṣitāni tasya kalpena mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhati / svadhiṣṭhitāni

8.7

bhikṣur bhikṣoś cīvarakāṇi preṣayati / yasya preṣitāni tena pratikṣiptāni / sa kālagataḥ / yenāpi preṣitāni sa kālagataḥ / yasya preṣitāni tasya kalpena mṛtapariṣkāram adhitiṣṭhati / duradhiṣṭhitāni / yena preṣitāni tasya kalpena mṛtapariṣkārikam adhitiṣṭhati / svadhiṣṭhitāni

Original text: Cīvaravastu · Edition: N. Dutt: Gilgit Manuscript, vol. III: Mūlasarvāstivādavinayavastu, Part 2 (Srinagar 1942), pp. 1-148: Cīvaravastu (second edition: Delhi 1984). · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc