ચીવરવસ્તુ · અધ્યાય 8

ઉદ્દાનમ્* ॥
ઉપનન્દસ્યાધિષ્ટાનં ઘાતવ્યં મધ્યવિક્ષેપઃ ।
નાસ્તિ મમાત્યયાદ્ દાનં વિસૃજ્યો મનુષ્યાસ્ ત્રયઃ ॥
શ્રાવસ્ત્યામ્ નિદાનમ્* । ઉપનન્દસ્ય મૂર્ધ્નિ પિટકો જાતઃ । સ વૈદ્યસકાશં ગતઃ । ભદ્રમુખ ભૈષજ્યં મે વ્યપદિશેતિ । સ કથયતિ આર્ય ઘૃતસ્ય પાનં પિબ । સ્વાસ્થ્યં તે ભવિષ્યતીતિ । ઉપનન્દઃ સંલક્ષયતિ । સચેદ્ અદ્યૈવ પાસ્યામિ અદ્યૈવ સ્વસ્થો ભવિષ્યામિ । શ્વઃ કતરેણ કલ્પેન ઘૃતં સમાધાપયિષ્યામિ વસ્ત્રાણિ વા । યાવદ્ ઇષ્ટં કલ્પં સમાધાપયિષ્યામિ તાવત્ પશ્ચાત્ પાસ્યામીતિ । જ્ઞાતમહાપુણ્યો ઽસૌ । તેન સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિકાઃ સમન્તાત્ પ્રેષિતાઃ । તૈઃ પ્રભૂતા ઘૃતઘટકા વસ્ત્રાણિ ચ વ્રણબન્ધનાય સમાધાપિતાનિ । દ્વિતીયે દિવસે વૈદ્ય આગત્ય પૃચ્છતિ । આર્ય સ્વસ્થઃ । પીતં તે ઘૃતમ્* । ભદ્રમુખ ન પીતમ્* । આર્ય ન શોભનં કૃતમ્* । અદ્ય દ્વિગુણં પિબેતિ । સાર્ધંવિહાર્યન્તેવાસિન ઉક્તા । શ્રુતં વો યદ્ વૈદ્યેનાભિહિતમ્* ઉપાધ્યાય ( મ્સ્વ્ ઇઇ 118 ) શ્રુતમ્* । મમાયં રોગો ઽભિવૃદ્ધઃ । પ્રભૂતં ઘૃતં વસ્ત્રાણિ ચ વ્રણબન્ધનાનિ સ્માધાપયતેતિ । તૈઃ પ્રભૂતતરં ઘૃતં વસ્ત્રાણિ ચ સમાધાપિતાનિ । તેનાતિલોભાત્* શ્વઃ કલ્પો ભવિષ્યતીતિ તદ્ અપિ દિવસે ન પીતમ્* । રોગો ઽસ્ય પ્રબલો જાતઃ । યાવત્ પુનર્ અપિ વૈદ્ય આગત્ય પૃચ્છતિ । આર્ય પીતં ઘૃતમ્* । ભદ્રમુખ ન પીતમ્* । આર્ય ન શોભનં કૃતમ્* । સ કથયતિ । ભદ્રમુખ અદ્ય ત્રિગુણં પિબામિ । વૈદ્યઃ કથયતિ । આર્ય યદિ ઘૃતમઞ્જૂષાયામ્ અપિ નિમગ્નસ્ તિષ્ઠસિ તથાપિ તે નાસ્તિ જીવિતમ્ ઇતિ । સ કથયતિ । યમદણ્ડિક યાદૃશસ્ ત્વમ્* । ગલે તે પાદં દત્વા ઘૃતં ચ પિબામિ । જીવામિ ચેતિ । સ વૈદ્યો હુમ્ ઇતિ કૃત્વા સામર્ષઃ પ્રક્રાન્તઃ । તત ઉપનન્દેન ઘૃતસ્ય પાત્રં પૂરયિત્વા પીતમ્* । વિષૂચિતઃ કાલગતઃ । તસ્ય પ્રભૂતં સુવર્ણં તિસ્રઃ સુવર્ણલક્ષાઃ । એકા પાત્રચીવરાત્* । દ્વિતીયા ગ્લાનભૈષજ્યાત્* । તૃતીયા કૃતાકૃતાત્* । અમાત્યૈઃ શ્રુતમ્* । રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । દેવ આર્યોપનન્દઃ કાલગતઃ । તસ્ય પ્રભૂતં સુવર્ણમ્ અસ્તિ । તિસ્રઃ સુવર્ણલક્ષાઃ । તદ્ અર્હસ્યાજ્ઞાં દાતુમ્ ઇતિ । રાજા કથયતિ । યદ્ય્ એવં ગચ્છત । અસ્ય લયનં મુદ્રયતેતિ । ભિક્ષવસ્ તમ્ આદાય દહનં ગતાઃ । તૈર્ આગત્ય લયનં મુદ્રિતમ્* । ભિક્ષવસ્ તમ્ આદહને સંસ્કાર્ય વિહારમ્ આગતાઃ । પશ્યન્તિ લયનં રાજમુદ્રામુદ્રિતમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છાનન્દ મદ્વચનાદ્ રાજાનં ( 268ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.848 ) પ્રસેનજિતમ્ આરોગ્યં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 119 ) પૃચ્છ । એવં ચ વદ । યસ્મિન્ મહારાજ સમયે તવ રાજકરણીયં ભવતિ । અવલોકયસિ ત્વં તસ્મિન્ સમયે ઉપનન્દં ભિક્ષુમ્* । યસ્મિન્ વા તે સમયે આવાહો વા વિવાહો વ અવલોકયસિ તસ્મિન્ સમયે ઉપનન્દમ્* । કદાચિદ્ વા તે ઉપનન્દો યાવજ્જીવં પ્રવારિતઃ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ । ગ્લાનસ્ય વા ઉપસ્થાનં કૃતમ્ ઇતિ । યદિ બ્રૂયાન્ નેતિ । સ વક્તવ્યઃ । પૃથઙ્ મહારાજ ગૃહિણાં ગૃહકાર્યાણિ । પૃથક્ પ્રવ્રજિતાનામ્* । અલ્પોત્સુકસ્ ત્વં તિષ્ઠ । સબ્રહ્મચારિણામ્ એષ લાભઃ પ્રાપદ્યતે । નિરસ્તવ્યાપારો ભવેતિ । એવં ભદન્ત ઇત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્ય યેન રાજા પ્રસેનજિત્ કોસલસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય યથાસન્દિષ્ટં નિવેદિતવાન્* । રાજા કથયતિ । ભદન્તાનન્દ યથા ભગવાન્ આજ્ઞાપયતિ તથા ભવતુ । નિરસ્તવ્યાપારો ઽહમ્ ઇતિ । તત આયુષ્મતાનન્દેન રાજ્ઞઃ પ્રતિસન્દેશો ભગવતે નિવેદિતઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ભાજયત યૂયં ભિક્ષવ ઉપનન્દસ્ય ભિક્ષોર્ મૃતપરિષ્કારમ્ ઇતિ । ભિક્ષુભિઃ સંઘમધ્યે અવતાર્ય વિક્રીય ભાજિતમ્* । સાકેતકૈર્ ભિક્ષુભિઃ શ્રુતમ્* । ઉપનન્દઃ કાલગતઃ । તસ્ય પ્રભૂતં સુવર્ણં તિસ્રઃ સુવર્ણલક્ષા ભિક્શુભિર્ ભાજિતા ઇતિ । તે ત્વરમાણાઃ શ્રાવસ્તીમ્ આગતાઃ કથયન્તિ । અસ્માકમ્ અપિ ભદન્તોપનન્દઃ સબ્રહ્મચારી । અસ્માકમ્ અપિ તત્સન્તકો લાભઃ પ્રાપદ્યત ઇતિ । ભિક્ષુભિઃ પાતયિત્વા તૈઃ સાર્ધં પુનર્ અપિ ભાજિતઃ । એવં ષણ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 120 ) મહાનગરનિવાસિનો ભિક્ષવઃ સન્નિપતિતાઃ । વૈશાલકાઃ વારાણસીયાઃ રાજગૃહેયકાઃ ચાંપેયિકાશ્ ચ । ભિક્ષુભિઃ પુનઃ પુનઃ પાતયિત્વા ભાજિતઃ । ભિક્ષવઃ પાતયન્તો ભાજયન્તશ્ ચ રિઞ્ચન્ત્ય્ ઉદ્દેશં પાઠં સ્વાધ્યાયં યોગં મનસિકારમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । પઞ્ચ કરણાનિ લાભવિભાગે । કતમે પઞ્ચ । ગણ્ડી ત્રિદણ્ડકં ચૈત્યં શીલાકા જ્ઞપ્તિઃ પઞ્ચકમ્* । યો મૃતગણ્ડ્યામ્ આકોટ્યમાનાયામ્ આગચ્છતિ તસ્ય લાભો દેયઃ । એવં ત્રિદણ્ડકે ભાષ્યમાને ચૈત્યવન્દનાયાં ક્રિયમાણાયાં શીલાકા યામ્ આ ચર્યમાણાયામ્* । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવઃ સર્વં મૃતપરિષ્કારં જ્ઞપ્તિં કૃત્વા ભાજયિતવ્યમ્* । અકોપ્યં ભવિષ્યતિ । એવં ચ પુનઃ કર્તવ્યમ્* । શયનાસનપ્રજ્ઞપ્તિં કૃત્વા પૂર્વવદ્ યાવત્ સર્વસંઘે સન્નિષણ્ણે સન્નિપતિતે મૃતપરિષ્કારં વૃદ્ધાન્તે સ્થાપયિત્વા એકેન ભિક્ષુણા વૃદ્ધાન્તે નિષણ્ણેન જ્ઞપ્તિઃ કર્તવ્યા । શૃણ્વન્તુ ભદન્તાઃ સંઘાઃ । ( 268વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.849 ) અસ્મિન્ન્ આવાસે ઉપનન્દો ભિક્ષુઃ કાલગતઃ । તસ્યેદં મૃતપરિષ્કારં દૃશ્યમ્ અદૃશ્યં ચાવતિષ્ઠતે । સચેત્ સંઘસ્ય પ્રાપ્તકાલં ક્ષમેતાનુજાનીયાત્ સંઘો યત્ સંઘ ઉપનન્દસ્ય ભિક્ષોર્ મૃતદ્રવ્યં દૃશ્યમ્ અદૃશ્યં ચ મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠેદ્ ઇત્ય્ એષાત્ર જ્ઞપ્તિઃ । એષા ભિક્ષવો મૃતપરિષ્કારવિભાગનિષ્ઠા યદુત જ્ઞપ્તિઃ । જ્ઞપ્તૌ કૃતાયાં યો ભિક્ષુર્ આગચ્છતિ લાભો ન દેય ઇતિ । આયુષ્માન્ ઉપાલી બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છતિ । યત્ર યત્ર ભદન્ત સંઘવૃત્તઃ જ્ઞપ્તિકારકો નાસ્તિ તત્ર મૃતપરિષ્કારિકં ભાજયિતવ્યમ્* । ન ભાજયિતવ્યમ્* । ઉપાલિન્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 121 ) પૂર્વાચરમં કૃત્વા ભાજયિતવ્યમ્* । પૂર્વાચરમમ્ અપિ ભિક્ષવો ન જાનન્તિ । ભગવાન્ આહ । એકં પરિષ્કારં વિક્રીય તતઃ સ્તોકં સંઘવૃદ્ધાય સંઘનવકાય ચ દત્વા યથેષ્ટં ભાજયિતવ્યમ્* । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* । જ્ઞપ્તૌ ચ કૃતાયાં પૂર્વાચરમે વા મૃતપરિષ્કારિકો લાભઃ સર્વબુદ્ધશિષ્યેભ્યઃ પ્રાપદ્યત ઇતિ ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । પશ્ય ભદન્તાયુમાન્ ઉપનન્દઃ અતિલોભેન વિપન્નઃ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ યથા અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વનિ અતિલોભેન વિપન્નઃ । તચ્ છ્રૂયતામ્* ।

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતમેન લુબ્ધેન હસ્તી સવિષેણ શરેણ મર્મણિ તાડિતઃ । તતસ્ તેન મર્મવેદનાભ્યાહતેન શરાનુસારેણ ગત્વા સ લુબ્ધો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ । યાવદ્ દૈવયોગા ત્* પઞ્ચમાત્રાણિ ચૌરશતાન્ય્ અન્યતમં કર્વટકં મુષિત્વા તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તાનિ । તૈર્ અસૌ હસ્તી દૃષ્ટઃ । સ કૃચ્છ્રકાલો વર્તતે । તે કથયન્તિ । ભવન્તઃ સંપન્નમ્ ઇદં માંસમ્* । અર્ધતૃતીયાનિ શતાનિ હસ્તિનં વિશસ્ય માંસં પચન્તુ । અર્ધતૃતીયાનિ શતાનિ પાનીયમ્ આનયન્ત્વ્ ઇતિ । તત્ર યે વિશસન્તિ પચન્તિ ચ તેષામ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 122 ) એતદ્ અભવત્* । ભવન્તો ઽસ્માભિર્ ઈદૃશં કર્મ કૃતમ્* । ઇદં ચ લોપ્ત્રં પ્રભૂતં સંપન્નકમ્* । યાવદાપ્તં માંસં ભક્ષયિત્વા અવશિષ્ટં વિષેણ દૂષયિષ્યામઃ । કિમર્થં તેષામ્ અનુપ્રયચ્છામઃ । લોપ્ત્રમ્ અસ્માકં ભવિષ્યતિ । તે વિષદૂષિતં માંસં ભક્ષયિત્વા પ્રાણૈર્ વિયોક્ષ્યન્તીતિ । તૈર્ યાવદાપ્તં માંસં ભક્ષયિત્વાવશિષ્ટં વિષેણ દૂષિતમ્* । યે ઽપિ પાનીયસ્ય ગાતાસ્ તૈર્ અપ્ય્ એવમ્ એવ વિચાર્ય યાવદાપ્તં પાનીયં પીત્વાવશિષ્ટં વિષેણ દૂષિતમ્ અદાયાગતાઃ । યૈર્ માંસં ભક્ષિતં તૈઃ પાનીયં પીતમ્* । યૈર્ અપિ પાનીયં પીતં તૈર્ અપિ માંસં ભક્ષિતમ્* । સર્વે તે કાલગાતાઃ । યાવદ્ અન્યતમઃ શૃગાલઃ કાલપાશપાશિતસ્ તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તમ્* । તેન તે સર્વે મૃતા દૃષ્ટાઃ । તતો લોભસૌમનસ્યઃ સંલક્ષયતિ । સંપન્નો મે પ્રભૂતો લાભઃ । આનુપૂર્વી કર્તવ્યા ઇતિ । સ ધનુષો ( 269ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.850 ) ઽટનિં મુખે પ્રક્ષિપ્ય સ્નાયું ભક્ષયિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતઃ સ્નાયુશ્ છિન્ના । અટન્યા તાલુ ચ્છિદ્રિતમ્* । કાલગતઃ ।
દેવતા ગાથાં ભાષન્તે ।
સંચયઃ ખલુ કર્તવ્યો ન કાર્યસ્ ત્વ્ અતિસંચયઃ ।
પશ્ય સંચયલોભાન્ધો હતશ્ ચ યેન જમ્બુકઃ ।
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ જમ્બુક એષ એવાસાવ્ ઉપનન્દસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન । તદાપ્ય્ એષો ઽતિલોભેન વિપન્નઃ । એતર્હ્ય્ અપિ એષો ઽતિલોભેન વિપન્ન ઇતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમો ભિક્ષુર્ આબાધિકો દુઃખિતો બાઢગ્લાનઃ તસ્ય ભિક્ષુણા ઉપસ્થાનમ્ કૃતમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 123 ) તથાપિ કાલગતઃ । તસ્ય પાત્રચીવરં વૃદ્ધાન્તે નીતમ્* । તત્રૈકં ચીવરં કેનાપિ નાશિતમ્* । મક્ષિકાભિર્ આકીર્ણમ્* । તતશ્ ચીવરભાજકેનાસાવ્ ઉપસ્થાયિકો ઽભિહિતઃ । આયુષ્મન્ન્ અલસસ્ ત્વમ્* । ન ત્વયૈતચ્ ચીવરં શોચિતમ્* । શોચય । સ કથયતિ । ત્વં પરિષ્કારં ભાજયિષ્યસિ । અહં શોચયિષ્યામિ । ત્વમ્ એવ શોચય । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ગ્લાનોપસ્થાયિકસ્ય ષટ્ પરિષ્કારા દાતવ્યાઃ । અવશિષ્ટં ભિક્ષુભિર્ ભાજયિતવ્યમ્* । ઉપસ્થાયિકાશ્ ચેદ્ બહવો ભવન્તિ સર્વૈઃ ષટ્ પરિષ્કારાઃ સામાન્યં ભાજયિતવ્યાઃ ।
અપરે ભિક્ષવો જ્ઞાતમહાપુણ્યાઃ કાલં કુર્વન્તિ । તેષાં બહવઃ પરિષ્કારાઃ શ્રામણ્યપરિષ્કારા જીવિતપરિષ્કારાશ્ ચ । વૃદ્ધાન્તે ઽભિરોહિતાઃ । ઉક્તં ભગવતા । ઉપસ્થાયકેન ષટ્ પરિષ્કારા ગ્રહીતવ્યા ઇતિ । સ વિચાર્ય વિચાર્ય પ્રણીતાનિ ગૃહ્ણાતિ । ભગવાન્ આહ । ન પ્રણીતાનિ દાતવ્યાનિ । ભિક્ષવો લૂહાનિ દદતિ । ભગવાન્ આહ । ન લૂહાનિ દાતવ્યાનિ । અપિ તુ મધ્યાનિ દાતવ્યાનિતિ ।
ગ્લાનાઃ અસંવિદિતા એવ સાંઘિકે શયનાસને કાલં કુર્વન્તિ । ભગવાન્ આહ । ગ્લાનોપસ્થાયકેન ગ્લાનસ્ય નિમિત્તં કુશલેન ભવિતવ્યં મુહુર્ મુહુઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ કૃત્યસ્ય ન હાપયિતવ્યમ્* । શરીરાવસ્થાં જ્ઞાત્વા પૌદ્ગલિકે શયનાસને વ્યાજેનાવતાર્ય શાયિતવ્ય ઇતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અન્યતમો ભિક્ષુર્ ગ્લાનસ્ તેન શરીરાવસ્થાં પરિચ્છિદ્ય ભિક્ષુર્ અભિહિતઃ । યાવદ્ અહં જીવામિ તાવદ્ ઉપસ્થાનં કુરુ । મદીયં પાત્રચીવરં મૃતે મયિ તવ યથાસુખમ્ ઇતિ । સ તસ્યોપસ્થાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । યાવદ્ અસૌ ભિક્ષુઃ કાલગતઃ । તતશ્ ચીવરભાજકેનાસૌ ઉક્તઃ । આનય તસ્ય ભિક્ષોઃ પાત્રચીવરમ્* । ભાજયામિ । સ કથયતિ । મમૈવ તેન યથાસુખં કૃતમ્ ઇતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । જીવન્ન્ એવાસૌ ભિક્ષવો ન દદાતિ । કુતઃ પુનર્ મૃતો દાસ્યતિ । ( 269વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.851 ) નાસ્તીદં દાનં મમાત્યયાદ્ અસ્ય ભવિષ્યતિ । ગૃહીત્વા ભાજયિતવ્યમ્* । તસ્યાત્ર ભિક્ષવો સુપ્રત્યંશો દેય ઇતિ ।
તેન ખલુ સમયેનાન્યતમો ભિક્ષુર્ આબાધિકો દુઃખિતો બાઢગ્લાનઃ । સ ચાલ્પજ્ઞાતઃ । તસ્ય ભૈષજ્યં નાસ્તિ । તેન શરીરાવસ્થાં પરિચ્છિદ્ય ઉપસ્થાયિકો ઽભિહિતઃ । મમ નાસ્તિ કિંચિત્* । મામ્ ઉદ્દિશ્ય પૂજાં કુરુષ્વેતિ । તેન પ્રતિજ્ઞાતમ્* । સ કાલગતઃ । અપાયેષૂપપન્નઃ । અથ ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । યો ઽસૌ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ કાલગતઃ કિં તેનોપસ્થાયિકો ઽભિહિતઃ । તૈર્ યથાવૃત્તમ્ આખ્યાતમ્* । વિનિપતિતો ઽસૌ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ । યદિ તસ્ય સબ્રહ્મચારિભિઃ રત્નત્રયપૂજા કૃતાભવિષ્યત્* ચિત્તમ્ અસ્યાભિપ્રસન્નમ્ અભવિષ્યત્* । તસ્માન્ ન ભિક્ષુણા ગ્લાનસબ્રહ્મચારી અધ્યુપેક્ષિતવ્યઃ । ગ્લાનોપસ્થાયિકો દીયતે । તદ્ યદ્ય્ અસ્ય ભૈષજ્યં નાસ્તિ તં પૃષ્ટ્વા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 125 ) દાનપતયઃ સમાદાપયિતવ્યાઃ । સચેત્ સંપદ્યત ઇત્ય્ એવં કુશલમ્* । નોચેત્ સંપદ્યતે સાંઘિકં દેયમ્* । સચેત્ સંપદ્યત ઇત્ય્ એવં કુશલમ્* । નોચેત્ સંપદ્યતે બુદ્ધાક્ષયનીવિસન્તિકં દેયમ્* । સચેત્ અપિ ન સંપદ્યતે યત્ તથાગતચૈત્યે વા ગન્ધકુટ્યાં વા છત્રં વા ધ્વજં વા પતાકા વા આભરણકં વા સંઘેન દાનીયં દાતવ્યમ્ ઇતિ । ઉપસ્થાયિકેન વિક્રીયોપસ્થાનં કર્તવ્યં શાસ્તુશ્ ચ પૂજા । સ્વસ્થીભૂતસ્યારોચયિતવ્યં યદ્ બુદ્ધસન્તકં તવોપયુક્તમ્ ઇતિ । યદ્ય્ અસ્ય વિભવો ઽસ્તિ । તેન યત્નમ્ આસ્થાય દાતવ્યમ્* । સચેન્ નાસ્તિ યદ્ અસ્યોપયુક્તમ્* । અર્હતિ પુત્રઃ પૈતૃકસ્ય । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્ ઇતિ ।

શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । અન્યતમો ભિક્ષુર્ આબાધિકો દુઃખિતો બાઢગ્લાનો વેદનાભિભૂતઃ । તસ્ય પાત્રં શોભનમ્* । સ તસ્મિન્ અતીવાધ્યવસિતઃ । ઉપસ્થાયકમ્ આહ । આનય મે પાત્રમ્ ઇતિ । તેન ન દત્તમ્* । સ તસ્યાન્તિકે ચિત્તં પ્રદૂષ્ય પાત્રે ઽધ્યવસિતઃ કાલગતઃ । સ તસ્મિન્ન્ એવ પાત્રે આશીવિષો ભૂત્વા ઉત્પન્નઃ । ભિક્ષવસ્ તમ્ આદહનં નીત્વા સંસ્કાર્ય વિહારમ્ આગતાઃ । ભિક્ષુઃ સંનિપતિતઃ । ચીવરભાજકેન મૃતપરિષ્કારિકં વૃદ્ધાન્તે ઽભિરોહિતમ્* । તત્ર ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 126 ) આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ । ગચ્છાનન્દ । ભિક્ષૂણામ્ આરોચય । ન કેનચિત્ તસ્ય ભિક્ષોઃ પાત્રસ્થવિકા મોચયિતવ્યા । તથાગત એવ મોચયિષ્યતિ । આયુષ્મતાનન્દેન ભિક્ષૂણામ્ આરોચિતમ્* । તતો ભગવતા સ્વયમ્ એવ મોચિતઃ । આશીવિષો મહાન્તં ફણં કૃત્વાવસ્થિતઃ । તતો ભગવતા ઋચ્છટાશબ્દેન પ્રબોધ્યાભિહિતઃ । ગચ્છ મોહપુરુષ । ત્યજૈનં પાત્રમ્* । ભિક્ષવો ભાજયન્તુ ઇતિ । સ કુપિતો યથેષ્ટગતિપ્રચારતયા વનગહનં ( 270ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.852 ) પ્રવિષ્ટઃ । સ તસ્મિન્ ક્રોધાગ્નિના પ્રજ્વલિતઃ । તદ્ વનગહનં પ્રદીપ્તમ્* । તત્રૈવ દગ્ધો ભિક્ષૂણામ્ અન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રદૂષ્ય નરકેષૂપપન્નઃ । તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે સ્મ । નિર્વિદ્યતાં ભિક્ષવઃ સર્વભવેભ્યો નિર્વિદ્યતાં સર્વભવોપપત્તિકરણેભ્યઃ । યત્ર નામૈકસ્ય સત્વસ્ય ત્રિષુ સ્થાનેષુ કાયો દહ્યતે । વનગહને ક્રોધાગ્નિના । નરકે નારકેણ । શ્મશાને પ્રાકૃતેન । તસ્માન્ ન ભિક્ષૂણા પરિષ્કારે ઽત્યર્થમ્ અધ્યવસાનમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્* । યસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યતે તત્ પરિત્યક્તવ્યમ્* । ન પરિત્યજતિ । સાતિસારો ભવતિ । અપિ તુ યદિ ગ્લાનઃ સ્વં પરિષ્કારં યાચતે । ઉપસ્થાયકેન લઘુલઘ્વ્ એવ દાતવ્યમ્* । ન દદાતિ । સાતિસારો ભવતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમો ભિક્ષુર્ ગ્લાનો લયને કાલગતઃ । અમનુષ્યકેષૂપપન્નઃ । ચીવરભાજકો ભિક્ષુસ્ તં લયનં પ્રવેષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । પાત્રચીવરં ભાજયામીતિ । સ તીવ્રેણ પર્યવસ્થાનેન લગુડમ્ આદાયોત્થિતઃ કથયતિ । યાવન્ મામ્ અભિનિર્હરથ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 127 ) તાવત્ પાત્રચીવરં ભાજયથેતિ । સ સંત્રસ્તો નિષ્પલાયિતઃ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । પૂર્વં તાવન્ મૃતો ભિક્ષુર્ અભિનિર્હર્તવ્યઃ પશ્ચાત્ તસ્ય પાત્રચીવરં ભાજયિતવ્યમ્ ઇતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમો ભિક્ષુર્ કાલગતઃ । ભિક્ષવસ્ તમ્ અભિનિર્હૃત્ય એવમ્ એવ શ્મશાને છોરયિત્વા વિહારમ્ આગતઃ । ચીવરભાજકસ્ તસ્ય લયનં પ્રવિષ્ટઃ । પાત્રચીવરં ભાજયામીતિ । સો ઽમનુષ્યકેષૂપપન્નઃ । લગુડમ્ આદાયોત્થિતઃ । સ કથયતિ । યાવન્ મમ શરીરપૂજાં કુરુથ તાવત્ પાત્રચીવરં ભાજયથેતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ભિક્ષુભિસ્ તસ્ય પૂર્વં શરીરપૂજા કર્તવ્યેતિ । તતઃ પશ્ચાત્ પાત્રચીવરં ભાજયિતવ્યમ્* । એષ આદીનવો ન ભવિષ્યતીતિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમો ભિક્ષુર્ ગ્લાનો લયને કાલગતઃ । સ ભિક્ષુર્ આદહનં નીત્વા શરીરપૂજાં કૃત્વા દગ્ધઃ । તતો વિહારમ્ આગતઃ । ચીવરભાજકસ્ તસ્ય લયનં પ્રવિષ્ટઃ । સ લગુડમ્ આદાયોત્થિતઃ । તત્ તાવન્ મામ્ ઉદ્દિશ્ય ધર્મશ્રવણમ્ અનુપ્રયચ્છથ તાવચ્ ચીવરકાણિ ભાજયથેતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । તમ્ ઉદ્દિશ્ય ધર્મશ્રવણં દત્વા દક્ષિણામ્ ઉદ્દિશ્ય પશ્ચાચ્ ચીવરકાણિ ભાજયિતવ્યાનીતિ ।
ઉદ્દાનમ્* ।
ગ્લાનકશ્ ચાથ શ્રેષ્ઠી ચ પ્રતિવસ્તુ નવકર્મિકઃ ।
સીમા ચતુષ્કિકાં કૃત્વા અષ્ટૌ દૂતેન કારયેત્* ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેનાન્યતમેન ( 270વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.853 ) ગૃહપતિના બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘો ઽન્તર્ગૃહે ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ । ભિક્ષુસંઘઃ પ્રવિષ્ટઃ । ભગવાન્ ઔપધિકે ઽસ્થાદ્ અભિનિર્હૃતપિણ્ડપાતઃ । પંચભિઃ કારણૈર્ બુદ્ધા ભગવન્તઃ ઔપધિકે તિષ્ઠન્ત્ય્ અભિનિર્હૃતપિણ્ડપાતાઃ । કતમૈઃ પંચભિઃ । પ્રતિસંલાતુકામા ભવન્તિ । દેવતાનાં ધર્મં દેશયિતુકામા ભવન્તિ । શયનાસનં પ્રત્યવેક્ષિતુકામા ભવન્તિ । ગ્લાનમ્ અવલોકયિતુકામા ભવન્તિ । શ્રાવકાણાં વિનયશિક્ષાપદં પ્રજ્ઞપયિતુકામા ભવન્તિ । અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થે દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં બુદ્ધો ભગવાન્ ઔપધિકે ઽસ્થાદ્ અભિનિર્હૃતપિણ્ડપાતઃ ।

અથ ભગવાન્ અચિરપ્રક્રાન્તં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા અપાવરણીં ગૃહીત્વા આરામેણારામં વિહારેણ વિહારં પરિગણેન પરિગણં ચંક્રમેણ ચંક્રમમ્ અનુચંક્રમ્યમાણો ઽનુવિચરતિ । અનેનાન્યતમો મહલ્લકો વિહારસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । તત્ર ભિક્ષુર્ બાઢગ્લાનઃ અલ્પજ્ઞાતઃ સ્વે મૂત્રપુરીષે નિમગ્નો ભગવન્તં દૃષ્ટ્વાપરસ્વરમ્ અકાર્ષીત્* । અનાથો ઽસ્મિ ભગવન્* । અનાથો ઽસ્મિ સુગત ઇતિ । ભગવાન્ આહ । કસ્માત્ ત્વં ભિક્ષો માં ત્રૈલોક્યનાથમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિત એવં વિરૌષિ । અનાથો ઽસ્મિ ભગવન્* । અનાથો ઽસ્મિ સુગત ઇતિ । ન મે ભદન્ત કશ્ચિત્ સબ્રહ્મચારી ઉપસ્થાનં કરોત્ય્ અવલોકયતિ વા । અસ્તિ ત્વયા ભિક્ષો કસ્યચિત્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 129 ) સબ્રહ્મચારિણ ઉપસ્થાનં કૃતમ્ અવલોકિતં વા । નો ભદન્ત । અત એવ તે ઇયં સમવસ્થા । ભગવાં લૌકિકચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । અહો બત શક્રો દેવેન્દ્રો ઽનવતપ્તાન્ મહાસરઃ પાનીયમ્ આદાય ગન્ધમાદનાચ્ ચ પર્વતાન્ મૃત્તિકામ્ આનયેદ્ ઇતિ । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે ભગવાં લૌકિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ તસ્મિન્ સમયે શક્રબ્રહ્માદયો ઽપિ દેવા ભગવતશ્ ચિત્તમ્ આજાનન્તિ । તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રઃ અનવતપ્તાન્ મહાસરસઃ અષ્ટાંગોપેતસ્ય પાનીયસ્ય સૌવર્ણં ભૃઙ્ગારમ્ આદાય ગન્ધમાદનાચ્ ચ પર્વતાન્ મૃત્તિકાં લઘુલઘ્વ્ એવ ભગવતઃ પુરસ્તાદ્ અસ્થાત્* । એવં ચાહ । તિષ્ઠતુ ભગવાન્ અહમ્ અસ્યોપસ્થાનં કરોમિ । ભગવાન્ આહ । નૈષ કૌશિકમ્ ઉદ્દિશ્ય પ્રવ્રજિતઃ કિં તુ મામ્* । અપિ તુ કિં ત્વયૈષ પૂર્વં ન દૃષ્ટઃ । તિષ્ઠ ત્વમ્* । શુચિકામા દેવાઃ । અહમ્ એવાસ્યોપસ્થાનં કરોમિ । તતો ભગવતા ચીવરં બદ્ધ્વા ચક્રસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તેનાનેકપુણ્યશતનિર્જાતેન ભીતાનામ્ આશ્વાસનકરણકરેણાસૌ ભિક્ષુર્ ગૃહીત્વા મૂત્રપુરીષાદ્ ઉદ્ધૃત્ય એકાન્તે સ્થાપિતઃ । વંશવિદલિકયા નિર્લિખિતઃ । પાણ્ડુમૃત્તિકયા ઉદ્વર્તિતઃ સ્નાપિતઃ । તતઃ સ્થાપિતઃ । ( 271ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.854 ) ચીવ રકાણ્ય્ અસ્ય પ્રક્ષાલિતાનિ । તસ્મિન્ પ્રદેશે સુકુમારી ગોમયકાર્ષી દત્તા । તતો હસ્તપાદૌ સંપ્રશોધ્ય શક્રં દેવેન્દ્રં ગ્લાનોપસ્થાનપૂર્વિકયા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 130 ) ધર્મદેશનયા સન્દેશ્ય સમાદાપ્ય વિહારં પ્રવિષ્ટઃ । આયુષ્માન્ આ નન્દઃ પિણ્ડપાતનિર્હારકઃ પિણ્ડપાતમ્ આદાય ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પિણ્ડપાતનિર્હારકં ભિક્ષુમ્ અનયા પ્રતિસંમોદનયા પ્રતિસંમોદન્તે । કચ્ચિદ્ ભિક્ષો પ્રણીતં ભક્તં સંતર્પિતો ભિક્ષુસંઘ ઇતિ । પ્રતિસંમોદતે ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્* । કચ્ચિદ્ આનન્દ પ્રણીતં ભક્તં સંતર્પિતો ભિક્ષુસંઘ ઇતિ । તથ્યં ભદન્ત । પ્રણીતં ભક્તં સંતર્પિતો ભિક્ષુસંઘઃ । તતો ભગવાન્ ઉપાર્ધપિણ્ડપાતમ્ આદાયાયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે । ગચ્છ આનન્દ અમુષ્મિન્ વિહારે બાઢગ્લાનો ભિક્ષુઃ । તસ્મૈ દે યમ્ ઉપાર્ધપિણ્ડપાતમ્* । યદ્ ભૂંક્તે ચૈનં વક્તવ્યઃ । શાસ્ત્રા તે આયુષ્મન્ સ્વયમ્ એવોપસ્થાનં કૃતમ્* । ઉપાર્ધપિણ્ડપાતેન ચ સંવિભાગઃ કૃત ઇતિ । એવં ભદન્ત ઇત્ય્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવતઃ પ્રતિશ્રુત્યોપાર્ધપિણ્ડ પાત મ્ આદાય તસ્મૈ દત્વા યથાસન્દિષ્ટમ્ આરોચિતવાન્* ।
અથ તસ્ય ભિક્ષોર્ એતદ્ અભવત્* । મમ ત્રૈલોક્યગુરુણા સ્વયમ્ ઉપસ્થાનં કૃતમ્ ઉપાર્ધપિણ્ડપાતશ્ ચ દત્તઃ । ન મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં શ્રદ્ધાદેયં પરિભુજ્ય કૌસીદ્યેનાતિનામયેયમ્* । યન્વ્ અહં પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરેયમ્ ઇતિ । તેન પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તેન વિહરતા ઇદમ્ એવ ચ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતિં શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા ( મ્સ્વ્ ઇઇ 131 ) પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । અર્હન્ સંવૃત્તઃ । ત્રૈધાતુકે વીતરાગઃ સમલોષ્ટ્રકાંચનઃ આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો ઽવિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિ જ્ઞઃ પ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાંમુખઃ સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ।
તત્ર ભગવાન્ ભિક્ષૂન્ આમન્ત્રયતે । એષાં ભિક્ષવો ગ્લાનાનાં ન માતા ન પિતા ન ચાન્યો બન્ધુઃ નાન્યત્ર યૂયમ્ એવ સબ્રહ્મચારિણઃ । તસ્માત્ સબ્રહ્મચારિભિઃ પસ્રસ્પરમ્ ઉપસ્થાનં કરણીયમ્* । ઉપાધ્યાયેન સાર્ધંવિહારિણઃ । સાર્ધંવિહારિણા ઉપાધ્યાયસ્ય । આચાર્યેણાન્તેવાસિનઃ । અન્તેવાસિના આચાર્યસ્ય । સમાનોપાધ્યાયેન સમાનોપાધ્યાયસ્ય । સમાનાચાર્યેણ સમાનાચાર્યસ્ય । આલપ્તકેનાલપ્તકસ્ય । સંલપ્તકેન સંલપ્તકસ્ય । ( 271વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.855 ) સંસ્તુકેન સંસ્તુકસ્ય । સપ્રેમકેન સપ્રેમકસ્ય । યઃ પર્ષદ્વિનિર્મુક્તો ઽલ્પજ્ઞાતશ્ ચ તસ્ય સંઘેનોપસ્થાયિકો દેયઃ । ગ્લાનાવસ્થાં પરિચ્છિદ્ય એકો વા દ્વૌ વા સંબહુલા વા । અન્તતઃ સર્વસંઘેનોપસ્થાનં કરણીયમ્* ।
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેતારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । પશ્ય ભદન્ત ભગવતા તસ્ય ભિક્ષોઃ સ્વયમ્ એવમ્ ઉપસ્થાનં કૃતમ્* । તેન ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 132 ) યથા અતીતે ઽપ્ય્ અધ્વનિ તસ્ય મયા ઉપસ્થાનં કૃતમ્* । તેન ચ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ ।
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽન્યતમસ્મિન્ન્ આશ્રમપદે પુષ્પફલસલિલસંપન્ને નાનાવૃક્ષોપશોભિતે ઋષિઃ પ્રતિવસતિ પઞ્ચાભિજ્ઞઃ । તેન શિષ્યસ્યોપસ્થાનં કૃતમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ । તતસ્ તેન પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ સાક્ષાત્કૃતાઃ । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન ઋષિર્ આસીદ્ અહં સઃ । યો ઽસૌ તસ્ય ઋષેઃ શિષ્ય એષ એવાસૌ ભિક્ષુઃ । તદાપ્ય્ અસ્ય મયા ઉપસ્થાનં કૃતમ્ એતર્હ્ય્ અપ્ય્ અસ્ય મયા ઉપસ્થાનં કૃતમ્* ।
પુનર્ અપિ ભિક્ષવો બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ । પશ્ય ભદન્તાતીવ ભગવતો ગ્લાનકઃ પ્રિય ઇતિ । ભગવાન્ આહ । ન ભિક્ષવ એતર્હિ યથા અતીતે ઽધ્વનિ મમાતિવ ગ્લાનકાઃ પ્રિયાઃ । તચ્ છ્રૂયતામ્* ।

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવઃ શિવઘોષાયાં રાજધાન્યાં સિવિર્ નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ । ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ । તસ્ય નાસ્તિ કિંચિદ્ અપરિત્યાજ્યં યાચનકેભ્યો વિશેષતસ્ તુ ગ્લાનેભ્યઃ । યાવદ્ અન્યતમો ગૃહપતિર્ ગ્લાનઃ સર્વવૈદ્યપ્રત્યાખ્યાતો રાજ્ઞઃ સકાશં ગતઃ । દેવ ચિકિત્સાં મે કારય ઇતિ । તતો રાજ્ઞા વૈદ્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવતો ઽસ્ય ચિકિત્સાં કુરુતેતિ । તે કથયન્તિ । દેવ દુર્લભાન્ય્ અસ્ય ભૈષજ્યાનીતિ । રાજા કથયતિ । કીદૃશાનિ પુનસ્ તાનિ ભૈષજ્યાનિ । દેવ યઃ કદાચિજ્ જન્મનઃ પ્રભૃતિ ન કસ્યચિદ્ રુષિતપૂર્વસ્ તસ્ય રુધિરેણ યવાગૂઃ ષણ્માસાન્ દાતવ્યા । એવમ્ અસ્ય સ્વાસ્થ્યં ભવતિ । નાન્યથેતિ । રાજા કથયતિ । સત્યં દુર્લભમ્ અસ્ય ભૈષજ્યમ્* । સ આ ત્મનઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 133 ) પ્રચારં પરિચ્છેત્તુમ્ આરબ્ધઃ । દુઃખમ્ આત્મનઃ પ્રચારઃ પરિચ્છિદ્યતે । સ ધાત્રીં પ્રષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ । અમ્બ અસ્ત્ય્ અહમ્ ઇયતા કાલેન કસ્યચિદ્ રુષિતપૂર્વઃ । કુમાર યદા ત્વં મમાંસગતસ્ તદાહમ્ અપિ ન કસ્ય ચિદ્ રુષિતપૂર્વા પ્રાગ્ એવ ત્વ મ્ ઇતિ । તતો જનન્યાઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । કથયતિ । અમ્બ અસ્ત્ય્ અહં કસ્યચિદ્ રુષિતપૂર્વઃ । કુમાર યદા ત્વં મમ કુક્ષિગતસ્ તદાહમ્ અપિ ન કસ્યચિદ્ રુષિતપૂર્વા પ્રાગ્ એવ ત્વમ્ ઇતિ । સ સંલક્ષયતિ ( 272ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.856 ) । લબ્ધં ભૈષજ્યમ્ ઇતિ વિદિત્વા તેન વૈદ્યાના મ્ આ જ્ઞા દત્તા । ભવન્તો મયાત્મા પરીક્ષિતઃ । અહં ન કદાચિત્ કસ્યચિદ્ રુષિતપૂર્વઃ । મમ પંચેઙ્ખિકશિરાવેધં કુરુત । દેવ વયં પ્રાકૃતપુરુષસ્યાર્થાય દેવસ્ય કાયે શસ્ત્રં ન નિપાતયામઃ । કુશલા ભવન્તિ બોધિસત્વાસ્ તેષુ તેષુ શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનેષુ । રાજ્ઞા સ્વયમ્ એવ શિરાવેધઃ કૃતઃ । તેન ચ રુધિરેણ ષણ્ માસાન્ પ્રતિદિનં તસ્મૈ યવાગૂર્ દત્તા । સ્વસ્થો જાતઃ । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ રાજા અહં સ તેન કાલેન તેન સમયેન । તદાપિ મે ગ્લાનકાઃ પ્રિયાઃ પ્રાગ્ એવેદાનીમ્* ।
પુનર્ અપિ શિવે રાજ્ઞઃ પુત્રસ્ય પાર્શ્વશોષો જાતઃ । રાજ્ઞા વૈદ્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । ભવન્તો ઽસ્ય કુમારસ્ય ચિકિત્સાં કુરુતેતિ । તે કથયન્તિ । દેવ સર્વસારં ઘૃતં પચ્યતામ્* । ઇતિ વિદિત્વા દ્વાદશભિર્ વર્ષૈઃ સર્વદ્રવ્યાણિ સમુપાનીતાનિ । અદ્યાપિ જીવજીવકમાંસં ન લભ્યતે । વૈદ્યૈઃ શાકુન્તિકાનામ્ આજ્ઞા દત્તા । આગચ્છત । આદર્શકં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 134 ) કુક્કુટકં ચ ગૃહીત્વા સમુદ્રતટં ગચ્છત । તત્ર પાશાન્ પાતયિત્વા કુક્કુટકસ્ય પુરસ્તાદ્ આદર્શં સ્થાપયત । કુક્કુટઃ સ્વં પ્રતિબિમ્બં દૃષ્ટ્વા કુક્કુટો ઽયમ્ ઇતિ રવિષ્યતિ । કૌતૂહલી જીવજીવકઃ કુક્કુટશબ્દં શ્રુત્વા કુક્કુટસમીપમ્ આગમિષ્યતિ । અયં તસ્ય બન્ધનોપાય ઇતિ । તૈસ્ તથા કૃતમ્* । યાવત્ કર્મપાશિતો જીવજીવકઃ પ્રાણી બદ્ધઃ । તે તમ્ આદાય સંપ્રસ્થિતાઃ । ધર્મતા હ્ય્ એષા અચિરવ્યતિવૃતે લોકસન્નિવેશે તિર્યઞ્ચો ઽપિ વાક્પ્રવ્યાહરણસમર્થા ભવન્તિ । જીવજીવકઃ પ્રાણી કથયતિ । ભવન્તઃ કુત્ર માં નયથ । તૈર્ યથાવૃત્તં સમાખ્યાતમ્* । સ કથયતિ । મુંચત મુંચત મામ્* । માંસબલો નામ ઔષધી કથયસિ રત્નાનિ વેતિ । તે કથયન્તિ । ઉપદર્શય તાવત્ પશ્યામઃ કીદૃશાસ્ તા ઓષધય ઇતિ । તેન સમાખ્યાતમ્* । મદીયસ્નાનોદકં માંસબલમ્* । તદાદાય ગચ્છ । ઇમાનિ ચ રત્નાનીતિ । તે રાજ્ઞઃ શંકિતાઃ । રત્નાન્ય્ અપાસ્ય તમ્ એવ જીવજીવકમ્ આદાય સંપ્રસ્થિતાઃ । અનુપૂર્વેણ શિવઘોષાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ । તૈર્ જીવજીવકપ્રાણી રાજ્ઞ ઉપનામિતઃ । યચ્ ચ તેનૌષધમ્ આદિષ્ટં તચ્ ચ કથિતમ્* । તતો રાજ્ઞા જીવજીવકઃ પૃષ્ટઃ । કથયતિ । દેવ મમ સ્નાનોદકં માંસબલમ્ ઇતિ । રાજ્ઞા સપ્ત ઉદકમણયઃ શોભનામ્ભસઃ પૂર્ણાઃ સ્થાપિતાઃ । સ તેષુ યાવત્ સ્નાતો યાવત્ સુવિશ્રાન્તો જાતઃ । તતઃ કાયસ્ય બલં જ્ઞાત્વા સહસા ઉત્ફ્લુત્ય શરણપૃષ્ઠમ્ અભિરૂઢો વિગતભયભૈરવો ગાથાં ભાષતે ।
પૂર્વં તાવદ્ અહં મૂર્ખઃ પશ્ચાચ્ ( 272વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.857 ) છાકુન્તિકા ઇમે ।
તતો રાજા ચ વૈદ્યાશ્ ચ સંપૂર્ણં મૂર્ખમણ્ડલમ્* ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રક્રાન્તઃ । તતો રાજ્ઞા વૈદ્યા આહૂય પૃષ્ટાઃ । ભવન્તઃ સત્યમ્* । ભવન્તઃ જીવજીવકસ્ય સ્નાનોદકં તન્માંસેન સમબલમ્ ઇતિ । તે કથયન્તિ । દેવ સત્યમ્* । પચત ઘૃતમ્* । તૈઃ સર્વસારં ઘૃતં પક્વમ્* । રાજપુત્ર ઉપયોક્તું પ્રવૃત્તઃ । યાવદ્ અન્યતમસ્મિન્ હિમવત્કન્દરે પંચ પ્રત્યેકબુદ્ધશતાનિ પ્રતિવસન્તિ તત્રૈકસ્ય પાર્શ્વશોષો જાતઃ । સ તૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ અભિહિતઃ । આયુષ્મન્ જનપદાન્ ગત્વા વૈદ્યં પૃષ્ટ્વા ભૈષજ્યં સેવ સ્વ । સ્વસ્થો ભવિષ્યસીતિ । કથયતિ । આયુષ્મન્ત આગમિષ્યન્તિ । સ ધર્મો બહુજનાનિષ્ટો બહુજનાકાન્તો બહુજનાપ્રિયો બહુજનામનાપઃ સર્વસત્વાધારણઃ યદુત મરણં નામ યો માં સ વ્યાધિના નેષ્યતિ । કસ્યાર્થાય ગ્રામાન્તમ્ અવસરામીતિ । તે કથયન્તિ । આયુષ્મન્ યદ્ય્ અપ્ય્ એવં યથાપિ યાવચ્ છીલવાન્ પુરુષપુદ્ગલશ્ ચિરં જીવતિ તાવદ્ બહુપુણ્યં પ્રસૂયતે । યાવદ્ બહુપુણ્યં પ્રસૂયતે તાવચ્ ચિરં સ્વર્ગેષુ મોદતે । સ તૈર્ ઉપરુધ્યમાનો જનપદાદ્ અવતીર્ણઃ । અનુપૂર્વેણ શિવઘોષાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તતો માર્ગશ્રમં પ્રતિવિનોદ્ય વૈદ્ય સકાશં ગતઃ । ભદ્રમુખ મમેદૃશો રોગઃ । ભૈષજ્યં વ્યપદિશ ઇતિ । સ કથયતિ । આર્ય યાદૃશ એવાયં તવ રોગસ્ તાદૃશ એવ રાજ્ઞ પુત્રસ્ય । દ્વાદશભિર્ વર્ષૈઃ સર્વસારં ઘૃતં પક્વમ્* । ગત્વા પ્રાર્થય । યદ્ય્ અપ્ય્ એતત્ તે મણ્ડમ્ અપિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 136 ) ભાગ્યવિશેષાત્ પ્રતિલભ્યસે તેન તે યાપ્યં ભવિષ્યતીતિ । સ રાજકુલદ્વારં ગત્વાવસ્થિતઃ । આચરિતં તસ્ય રાજ્ઞઃ । ઘણ્ટા દ્વારે નિત્યં પ્રલમ્બિતા । યાચનકજનનિવેદી । યદા યાચનકો દ્વારે તિષ્ઠતિ તદાસૌ રૌતિ । યાવદ્ અસૌ ઘણ્ટા પ્રત્યેકબુદ્ધમ્ આગતં નિવેદયન્તી રટિતુમ્ આરબ્ધા । તતો રાજપુત્રઃ કથયતિ । અમ્બ તાત યાવનકો ઽભ્યાગતઃ । વિચાર્યતાં કિં પ્રાર્થયતીતિ । તૌ કથયતઃ । પુત્ર અસ્માભિર્ દ્વાદશભિર્ વર્ષૈર્ દ્રવ્યસંહારં કૃત્વા ઇદં ઘૃતં પક્વમ્* । પિબ તાવત્ પશ્ચાદ્ યાચનકં પ્રવેશયામઃ । વિચારયિષ્યામઃ કિં પ્રાર્થયતીતિ । તસ્ય કૃતકુતૂહલસ્વસ્ત્યયનસ્ય ઘૃતં પાતુકામસ્ય યાચનકભાજનાશામર્મસંઘટ્ટિતશરીરસ્ય તદ્ વૃત્તં ન રોચતે । કથયતિ ચ । અમ્બ તાત ન તાવપરિભોક્ષ્યે યાવદ્ યાચનકઃ પ્રવિશત ઇતિ । રાજ્ઞા દૌવારિકસ્યાજ્ઞા દત્તા । યાચનકં પ્રવેશય ઇતિ । સ પ્રવેશિતઃ । રાજપુત્રેણ દૃષ્ટઃ । કાયપ્રાસાદિકશ્ ચિત્તપ્રાસાદિકશ્ ચ શાન્તેનેર્યાપથેનાવતીર્ણઃ । સ કથયતિ । આર્યકેણ કિં પ્રયોજનમ્* । તેન વિસ્તરેણ સમાખ્યાતમ્* । સ કથયતિ । આર્ય ત્વમ્ એવ મણ્ડાર્હો નાહમ્* । ગૃહાણ । દદામીતિ । તેન પાત્રં પ્રસારિતમ્* । રાજપુત્રેણ તીવ્રેણાશયેન ( 273ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.858 ) તસ્મૈ તન્મણ્ડો દત્તઃ । તેનાપિ મહાત્મના સર્વસત્વહિતાનુગતં રાજપુત્રેણ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્* । ઋધ્યતિ શીલવતશ્ ચેતઃપ્રણિધાનમ્* । તચ્ ચ વિશુદ્ધત્વાચ્ છીલસ્યેતિ । ઉભાવ્ અપિ સ્વસ્થૌ સંવૃત્તૌ । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ રાજકુમારઃ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 137 ) અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન । તદાપિ મે ગ્લાનકાઃ પ્રિયાઃ પ્રાગ્ એવેદાનીમ્* ।
કિં ભદન્ત તેન રાજપુત્રેણ તેન ચ પ્રત્યેકબુદ્ધેન કર્મ કૃતં યેન તયોર્ યુગપદ્ વ્યાધિર્ ઉત્પન્નો યુગપચ્ ચ વ્યુપશાન્તિર્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । તસ્યામ્ એવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાન્ય્ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાનિ અવશ્યંભાવીનિ । ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે । નાબ્ધાતૌ । ન તેજોધાતૌ । ન વાયુધાતવ્ અપિ । ભૂધાતુષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વ્ આયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ ।
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્* ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો વારાણસ્યાં નગર્યાં બ્રહ્મદત્તો નામ રાજા બભૂવ । તસ્ય દ્વૌ પુત્રૌ । તયોર્ યઃ કનીયાન્ સ રાજ્યાભિનન્દી । પુરોહિતસ્યાપિ દ્વૌ પુત્રૌ । તયોર્ અપિ કનીયાન્ સ પૌરોહિત્યં પ્રાર્થયતે । ધાતુશ ઃ સત્વા ઃ સંસ્યન્દન્ત ઇતિ તયોઃ પરસ્પરં સખ્યમ્ ઉત્પન્નમ્* । રાજપુત્રઃ કથયતિ । ક ઉપાયઃ સ્યાદ્ યેનાહં રાજા ભવેયમ્* । સ કથયતિ । અસ્ત્ય્ ઉપાયઃ । યદિ ત્વં માં પૌરોહિત્યે સ્થાપયસિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 138 ) કથયામીતિ । સ કથયતિ । એવં ભવતુ । કથય । સ્થાપયામીતિ । સ કથયતિ । અહં તવ ભ્રાતરં વ્યંગં કરોમિ । ત્વં રાજા ભવસીતિ । તેનાનુમોદિતમ્* । તતસ્ તેન તસ્ય જ્યેષ્ઠસ્ય રાજપુત્રસ્ય ભૈષજ્યં દત્તમ્* । વ્યંગીભૂતમ્* । અપરેણ સમયેન રાજા કાલગતઃ । અમાત્યૈઃ સ વ્યંગ ઇતિ કૃત્વા કનીયાન્ રાજ્યે ઽભિષિક્તઃ । તેનાપ્ય્ અસૌ કનીયાન્ પુરોહિતપુત્રઃ પૌરોહિત્યે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન રાજા પુરોહિતેન સાર્ધં સંલાપેન તિષ્ઠતિ । રાજ્ઞાસૌ ભ્રાતા વ્યંગો દૃષ્ટઃ । તસ્ય તં દૃષ્ટ્વા વિપ્રતિસાર ઉત્પન્નઃ । ન શોભનં મયા કૃતં યદ્ રાજ્યહેતોર્ ભ્રાતા વ્યંગીકૃત ઇતિ । પુરોહિતઃ કથયતિ । દેવ મમાપિ વિપ્રતિઆર ઉત્પન્નઃ । યદિ દેવસ્યાભિમતં પુનર્ અપ્ય્ એવં યથાપૌરાણં કરોમીતિ । સ કથયતિ । કુરુષ્વાનુજાને । તેન તસ્ય ભૈષજ્યં દત્તમ્* । સ્વસ્થીભૂતઃ । તતસ્ તૌ પ્રત્યેકબુદ્ધે કારાન્ કૃત્વા પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધૌ । યદાવાભ્યામ્ એવંવિધે સદ્ભૂતદક્ષિણીયે કારાઃ કૃતા અસ્ય કર્મણો વિપાકેન આઢ્યે મહાધને મહાભોગે કુલે જાયેયહિ । અસ્ય ચ પાપસ્ય વ્યંગીકરણસ્ય કર્મણો વિપાકમ્ અનુભવેયમ્ ઇતિ ( 273વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.859 ) । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ । યો ઽસૌ રાજપુત્રઃ અહમ્ એવ સ તેન કાલેન તેન સમયેન । યો ઽસૌ પુરોહિતપુત્રઃ એષ એવાસૌ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ । યત્ તાભ્યાં સંજલ્પં કૃત્વા રાજકુમારસ્ય ભૈષજ્યં દત્તં તેન યુગપદ્ વ્યંગૌ સંવૃત્તૌ । યત્ તુ વિપ્રતિસારાભ્યાં વિચાર્ય પુનર્ ભૈષજ્યં દત્તં તેન યુગપત્ સ્વસ્થીભૂતૌ । ઇતિ હિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 139 ) ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ । એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ । વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવઃ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વાભોગાઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ।

શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેન શ્રાવસ્ત્યાં શ્રેષ્ઠિનામા ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધને મહાભોગે વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સો ઽપુત્રઃ પુત્રાભિનન્દી શિવવરુણકુબેરશક્રબ્રહ્માદીન્ અન્યાંશ્ ચ દેવતાવિશેષાન્ આયાચતે । તદ્યથા આરામદેવતા વનદેવતાશ્ ચત્વરદેવતાઃ શૃંગાટકદેવતા બલિપ્રતિગ્રાહિકા દેવતાઃ સહજાઃ સહધર્મિકા નિત્યાનુબદ્ધા અપિ દેવતા આયાચતે । અસ્તિ ચૈષ લોકપ્રવાદઃ । યદાયાચનહેતોઃ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ । તચ્ ચ નૈવમ્* । યદ્ય્ એવમ્ અભવિષ્યદ્ એકૈકસ્ય પુત્રસહસ્રમ્ અભવિષ્યત્ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચકરવર્તિનઃ । અપિ તુ ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । કતમે ત્રયાણામ્* । માતાપિતરાઉ રક્તૌ ભવતઃ । સન્નિપતિતૌ । માતા કલ્યા ભવતિ ઋતુમતી । ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । એષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । યદાસ્ય દેવતારાધનેનાપિ ન પુત્રો ન દુહિતા તદા સર્વદેવતાઃ પ્રત્યાખ્યાય ભગવત્ય્ અભિપ્રસન્નઃ । યાવદ્ અન્યતમસ્ય ભિક્ષોઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । આર્ય ઇચ્છામિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 140 ) સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતુમ્* । ભદ્રમુખ એવં કુરુ । સ તસ્યાનુપૂર્વ્યા કેશાવતરણં કૃત્વા શિક્ષાપદાનિ ગ્રાહયિતુમ્ આરબ્ધઃ । પ્રવ્રજ્યાન્તરાયકરેણ ચ મહતા જ્વરેણાભિભૂતઃ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ઉપસ્થાનમ્ અસ્ય કરણીયમ્* । ન તાવચ્ છિક્ષાપદાનિ દેયાનિ યાવત્ સ્વસ્થઃ સંવૃત્તઃ । ઇત્ય્ ઉક્તં ભગવતા । તસ્યોપસ્થાનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ હિ ભિક્ષવો ન જાનન્તે કેન કર્તવ્યમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ । ભિક્ષુભિઃ । વૈદ્યાસ્ તસ્ય દિવા ભૈષજ્યં કુર્વન્તિ । રાત્રૌ ( 274ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.860 ) ગ્લાન્યં વર્ધતે । તે કથયન્તિ । આર્ય વયમ્ અસ્ય દિવા ચિકિત્સિકાં કુર્મઃ રાત્રૌ ગ્લાન્યં વર્ધતે । યદ્ય્ એષ ગૃહં નીયતે વયમ્ અસ્ય રાત્રૌ ચિકિત્સાં કુર્યામ ઇતિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । ગૃહં નીયતાં તત્રાપ્ય્ અસ્યોપસ્થાયિકાન્ અનુપ્રયચ્છત । તસ્ય તદ્ ગ્લાન્યં દીર્ઘકાલીનં સમ્વૃત્તમ્* । કેશાસ્ તસ્ય દીર્ઘદીર્ઘા જાતાઃ । તસ્ય મુણ્ડો ગૃહપતિર્ ઇતિ સંજ્ઞા સંવૃત્તા । સ યદા મૂલગણ્ડપત્રપુષ્પફલભૈષજ્યૈર્ ઉપસ્થીયમાનો ન સ્વસ્થીભવતિ તદા તેનાત્મા પરિચ્છિન્નો મૃતો ઽહમ્ ઇતિ । તતસ્ તેન મરણકાલસમયે સર્વં સન્ત ક સ્વાપતેયં પત્રાભિલેખ્યં કૃત્વા જેતવને પ્રેષિતમ્* । સ ચ કાલગતઃ । અમાત્યૈઃ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ કોસલસ્યારોચિતમ્* । દેવ મુણ્ડો ગૃહપતિર્ અપુત્રઃ કાલગતઃ । પ્રભૂતં ચાસ્ય હિરણ્યસુવર્ણમ્ અસ્તિ હસ્તિનો ઽશ્વા ગાવો મહિષ્યઃ સન્નાહાનિ ચ । એતચ્ ચ સર્વં પત્રાભિલિખિતં કૃત્વા જેતનવનમ્ આર્યસંઘાય પ્રેષિતમ્* । રાજા કથયતિ । આર્યોપનન્દસન્તકમ્ એવ મયા અપત્રાભિલિખિતં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 141 ) ન પ્રતિલબ્ધં પ્રાગ્ એવ પત્રાભિલિખિતં પ્રતિલપ્સ્યે । અપિ તુ યદ્ ભગવાન્ અનુજ્ઞાસ્યતિ તદ્ ગ્રહીષ્યે । એતત્ પ્રકરણં ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । કિં તત્ર ભિક્ષવઃ સંવિદ્યન્તે ।
અન્તરોદ્દાનમ્* ।
વસ્તુશયનાસનપ્રાવરણમ્ અયોલોહં ચ ચન્દનમ્* ।
કુમ્ભાનિ પીતભક્ષાદિ રંજનં યષ્ટિજમ્બુકમ્* ॥
દ્વિપદા ચતુષ્પદા યાવ ત્* અન્નપાનં ચ ભૈષજ્યમ્* ।
દાસો વા પ્રસ્તરં લેખ્યં યથાયોગેન ભાજયેત્* ॥
હિરણ્યં ચ સુવર્ણં ચ યચ્ ચાપ્ય્ અન્યત્ કૃતાકૃતમ્* ।
સમગ્રઃ સંઘો ભાજયેદ્ ઇતિ પ્રોક્તં મહર્ષિણા ॥
ભિક્ષુભિઃ સમાખ્યાતમ્* । ભગવાન્ આહ । યથાયોગેન ભાજયિતવ્યમ્* । તત્ર ક્ષેત્રવસ્તુ ગૃહવસ્ત્વ્ આપણવસ્તુ । શયનાસનમ્ અયસ્કારભાણ્ડં લોહકારભાણ્ડં કુમ્ભકારભાણ્ડમ્* । કુણ્ડિકાકરણ્ડકવિવર્જિતં તક્ષભાણ્ડં વરુટભાણ્ડમ્* । દાસીદાસકર્મકારપૌરુષેયાનામ્ અન્નપાનં વ્રીહયશ્ ચાવિભાજ્યાઃ । ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય સાધારણાઃ સ્થાપયિતવ્યાઃ । શાટકાઃ પટકા ચર્મભાણ્ડમ્ ઉપાનહસ્ તૈલકુતુપાઃ કુણ્ડિકાકરકાશ્ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 142 ) ચ સમગ્રેણ સંઘેન ભાજયિતવ્યાઃ । યષ્ટ યો યા આયતાસ્ તા જમ્બૂચ્છાયિકાઃ પ્રતિમાયા ધ્વજવંશાઃ કારયિતવ્યાઃ । યાઃ સ્વલ્પાસ્ તાઃ ખંખરકાઃ કૃત્વા ભિક્ષૂણાં દાતવ્યાઃ । પુત્રદાર કં સંઘે ન યથાસુખમ્ અવિક્રીય યથાભિપ્રસાદલબ્ધેન મોક્તવ્યાઃ । ચતુષ્પદાનાં હસ્તિનો ઽશ્વા ઉષ્ટ્રાઃ ખરા વેસરાશ્ ચ રાજ્ઞ ઉપયોગાઃ । મહિષ્યઃ અજા એડકાશ્ ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય ( 274વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.861 ) સાધારણા અવિભાજ્યાઃ । યશ્ ચ સન્નાહો યચ્ ચાન્યત્ર રાજોપયોજ્યં તત્ સર્વં રાજ્ઞ ઉપનામયિતવ્યમ્* । સ્થાપયિત્વાયુધાનિ તૈઃ શસ્ત્રકૈઃ સૂચ્યઃ ખંખરકાશ્ ચ કારયિત્વા સંઘે ચારયિતવ્યાઃ । રંગાણાં મહારંગઃ કંકુષ્ટહિંગુલુકરાજપટ્યાદયસ્ તે ગન્ધકુટ્યાં પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ પ્રતિમોપયોગિકાઃ । ખંખટિકં ગૌરિકં નીલિશ્ ચ સંઘેન ભાજયિત્વ્યા । મદ્યં મૃષ્ટયવાન્ પ્રક્ષિપ્ય ભૂમૌ નિખાતવ્યમ્* । શુક્તત્વે પરિણતં પરિભોક્તવ્યમ્* । શુક્તત્વાનુપયોજ્યં તુ છોરયિતવ્યમ્* । માં ભિક્ષવઃ શાસ્તારમ્ ઉદ્દિશદ્ભિર્ મદ્યમ્ અદેયમ્ અપેયમ્ અન્તતઃ કુશાગ્રેણાપિ । ભૈષજ્યાનિ ગ્લાનકલ્પિકશાલાયાં ( મ્સ્વ્ ઇઇ 143 ) પ્રક્ષેપ્તવ્યાનિ । તતો ગ્લાનકૈર્ ભિક્ષુભિઃ પરિભોક્તવ્યાનિ । રત્નાનાં મુક્તા વર્જયિત્વા મણિવૈડૂર્યદક્ષિણાવર્તપર્યન્તાનિ તુ દ્વૌ ભાગૌ કર્તવ્યાનીતિ । એકો ધર્મસ્ય । દ્વિતીયઃ સંઘસ્ય । યો ધર્મસ્ય તેન બુદ્ધવચનં લેખયિતવ્યમ્* । સિંહાસને ચોપયોક્તવ્યમ્* । યઃ સંઘસ્ય સ ભિક્ષુભિર્ ભાજયિતવ્યઃ । પુસ્તકાનાં બુદ્ધવચનપુસ્તકા અવિભજ્ય ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય ધારણકોષ્ઠિકાયાં પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ । બહિઃશાસ્ત્રપુસ્તકા ભિક્ષુભિર્ વિક્રીય ભાજયિતવ્યાઃ । પત્રલેખ્યં યચ્ છીઘ્રં શક્યતે સાધયિતું તસ્ય દ્રવ્યવિભાગે તદ્ ભિક્ષુભિર્ ભાજયિતવ્યમ્* । ન શક્યતે તચ્ ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાય ધારણ । કોષ્ઠિકાયાં પ્રક્ષેપ્તવ્યમ્* । સુવર્ણં ચ હિરણ્યં ચાન્યચ્ ચ કૃતાકૃતં ત્રયો ભાગાઃ કર્તવ્યાઃ । એકો બુદ્ધસ્ય । દ્વિતીયો ધર્મસ્ય । તૃતીયઃ સંઘસ્ય । યો બુદ્ધસ્ય તેન ગન્ધકુટ્યાં કેશનખસ્તૂપેષુ ચ ખણ્ડછુટ્ટં પ્રતિસંસ્કર્તવ્યમ્* । યો ધર્મસ્ય તેન બુદ્ધવચનં લેખયિતવ્યં સિંહાસનેન વા ઉપયોક્તવ્યમ્* । યઃ સંઘસ્ય સ ભિક્ષુભિર્ ભાજયિતવ્યઃ ।

શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । યદા રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કોસલેના તોયિકામહઃ પ્રસ્થાપિતસ્ તદા તત્ર ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાનાં મહાસન્નિપાતો ભવતિ । તેન ખલુ સમયેન મૂલફલ્ગુનો ભિક્ષુર્ ભિક્ષુણીભાવનીયઃ । તોયિકામહે પ્રત્યુપસ્થિતે સંબહુલાભિર્ ભિક્ષુણીભિર્ ઉક્તઃ । આર્ય ઉપનિમન્ત્રિતો ભવ । તોયિકામહં ગમિષ્યામ ઇતિ । સ કથયતિ । કો ઽત્ર મમ પાત્રચીવરં સ્થાપયતીતિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 144 ) દ્વાદશવર્ગિકાભિર્ ભિક્ષુણીભિર્ ઉક્તઃ । આર્ય અલ્પોત્સુકો ભવ । વયં સ્થાપયામઃ । તેન તાસાં સમર્પિતમ્* । તત્ તાભિર્ અપિ મહાપ્રજાપત્યે સંન્યસ્તમ્* । મહાપ્રજાપત્યાપિ આયુષ્મત આનન્દસ્ય । આયુષ્મતાપ્ય્ આનન્દેનાન્યતમસ્મિન્ વિહારે સ્થાપિતમ્* । તત આયુષ્માન્ મૂલફલ્ગુનસ્ તોયિકામહં ગતઃ । સ તત્ર ભિક્ષુણીભિર્ ઉપનિમન્ત્રિતઃ । એકા કથયતિ । આર્યેણ મમાદ્ય પૂર્વાહ્ણિકા કર્તવ્યા । અપરયા પૂર્વાહ્ણિકયા ઉપનિમન્ત્રિતઃ । અપરાપિ । અપરા કથયતિ । આર્યેણ મમાન્તિકાદ્ ભોક્તવ્યમ્ ઇતિ । અપરાપિ । એવમ્ એવ કથયત્ય્ અપરાપિ । અપરા કથયતિ । આર્યેણ મમાન્તિકે કાલપાનકં પાયયિતવ્યમ્ ઇતિ । અપરાપિ । એવમ્ એવ કથયત્ય્ અપરાપિ । તેન તાસામ્ અનુરક્ષયા સ્તોકસ્તોકં ગૃહીત્વા પૂર્વાહ્ણિકા કૃતા । તતૈવ વેલાયાં ભુક્તમ્ અકાલે પાનકં ચ પીતમ્* । તતઃ સ્તોકસ્તોકેન ( 275ર્1 = ગ્બ્મ્ 6.862 ) પ્રભૂતં સંપન્નમ્* । સ ચાધ્વપરિશ્રાન્તઃ । તેન પ્રભૂતં ભુક્તમ્* । સઃ અજીર્ણો જાતઃ । વિષૂચિતઃ કાલગતઃ । સ ભિક્ષુભિઃ શ્મશાનં નીત્વા દગ્ધઃ । ધર્મશ્રવણં દત્તમ્* । અનુપૂર્વેણ વિહારઃ પ્રવિષ્ટઃ । ચીવરગોપકેન ગ્લાનોપસ્થાયિકઃ અભિહિતઃ । આનય તસ્ય પાત્રચીવરમ્ ઇતિ । સ કથયતિ । દ્વાદશવર્ગિકાનાં હસ્તે સ્થાપિતમ્* । તાઃ પ્ર્ષ્ટાઃ । કથયન્તિ । અસ્માભિર્ મહાપ્રજાપત્યા હસ્તે સ્થાપિતમ્* । મહાપ્રજાપતિઃ કથયતિ । મયા આનન્દસ્ય સંન્યસ્તમ્ ઇતિ । આયુષ્માન્ આનન્દઃ કથયતિ । મયા અમુષ્મિન્ વિહારે સ્થાપિતમ્* । ઇત્ય્ એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 145 ) ભગવાન્ આહ । આનન્દેન સ્થાપિતં ભિક્ષુણા પ્રતિવસ્તુ મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિષ્ઠાતવ્યમ્* । એવં ચ પુનર્ અધિષ્ઠાતવ્યમ્* । શયનાસનપ્રજ્ઞપ્તિં કૃત્વા ગણ્ડીમ્ આકોટ્ય પૃષ્ટવાચિકયા ભિક્ષૂન્ સમનુયુજ્ય સર્વસંઘે સંનિષણ્ણે સંનિપતિતે એકેન ભિક્ષુણા જ્ઞપ્તિં કૃત્વા કર્મ કર્તવ્યમ્* । શૃણોતુ ભદન્તઃ સંઘઃ । અસ્મિન્ન્ આવાસે મૂલફલ્ગુનો ભિક્ષુઃ કાલગતઃ । તસ્ય પાત્રચીવરં સચીવરચીવરિકમ્ આનન્દસ્ય હસ્તે તિષ્ઠતિ । સચેત્ સંઘસ્ય પ્રાપ્તકાલં ક્ષમેતાનુજાનીયાત્ સંઘઃ । યત્ સંઘો મૂલફલ્ગુનસ્ય ભિક્ષોઃ પાત્રચીવરં સચીવરચીવરિકમ્ આનન્દેન ભિક્ષુણા પ્રતિવસ્તુ મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠેદ્ ઇત્ય્ એષા જ્ઞપ્તિઃ । આયુષ્માન્ ઉપાલી બુદ્ધં ભગવન્તં પૃચ્છતિ । અન્યત્ર ભદન્ત ભિક્ષુઃ કાલં કુર્યાદ્ અન્યત્રાસ્ય પાત્રચીવરમ્ અન્યત્ર પ્રતિવસ્તુકઃ । તત્ પાત્રચીવરં કસ્ય પ્રાપદ્યતે । યો ઽત્ર ઉપાલિન્ પ્રતિવસ્તુકો ભિક્ષુર્ ગૃહી વા ।
સ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેન નવકર્મિકો ભિક્ષુઃ કાલગતઃ । ભિક્ષવસ્ તસ્ય પાત્રચીવરં કૌકૃત્યાન્ ન ભાજયન્તિ । એતત્ પ્રકરણં ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । સર્વસંઘં સન્નિપાત્યાસૌ લક્ષિતવ્યઃ । કિં સમ્ભિન્નકારી ન વા ઇતિ । યદિ સંભિન્નકારી । સાંઘિકં સ્તૌપિકં કરોતિ । સ્તૌપિકં વા સાંઘિકમ્* । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 146 ) એવમ્ અધાર્મિકમ્* । તસ્ય પાત્રચીવરં સચીવરચીવરિકં ત્રીન્ ભાગાન્ કર્તવ્યમ્* । બુદ્ધસ્ય । ધર્મસ્ય । સંઘસ્ય । સાંઘિકો ભિક્ષુભિર્ ભાજયિતવ્યઃ । બુદ્ધસન્તકેન બુદ્ધપૂજા વા ગન્ધકૂટ્યાં સ્તૂપે વા નવકર્મ કર્તવ્યમ્* । ધર્મસન્તકેન બુદ્ધવચનં વા લેખયિતવ્યમ્* । સિંહાસને વા ઉપયોક્તવ્યમ્* । ન ચેત્ સમ્ભિન્નકારી સર્વમ્ એવ ભિક્ષુભિર્ ભાજયિતવ્યમ્* । નાત્ર કૌકૃત્યં કરણીયમ્* ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેન સંબહુલા ભિક્ષવો જનપદચારિકાં ચરન્તો ઽનુપૂર્વેણ સ્રાવસ્ત્યામ્ ઉપનગરમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ* । તન્મધ્યાદ્ એકો ભિક્ષુઃ કાલગતઃ । તે સંલક્ષયન્તિ । બહિર્ વિહારસ્ય ભાજયામઃ । વિહારં પ્રવિષ્ટાનાં સબ્રહ્મચારિણો ઽપિ ભાગં પ્રાર્થયિષ્યન્તીતિ । શ્રાવસ્તી તન્નિવાસિભિર્ ગોપાલકૈઃ પશુપાલકૈસ્ તૃણહારકૈઃ કાષ્ઠહારકૈઃ પથાજીવૈર્ ઉત્પથાજીવૈશ્ ચ મનુષ્યૈઃ સમન્તાદ્ આકીર્ણા । તે યત્ર યત્ર નિષીદન્તિ ભાજયામ ઇતિ તત્ર તત્ર મહાજનેન પરિવાર્યન્તે । તે સંલક્ષયન્તિ । વિહારસમીપે ભાજયામ ઇતિ । તે વિહારસમીપે ભાજયિતુમ્ આરબ્ધાઃ ( 275વ્1 = ગ્બ્મ્ 6.863 ) । ઉપધિવારિકેણ દૃષ્ટા ઉક્તાશ્ ચ । આયુષ્મન્તઃ કિં કુરુથ । તૈર્ યથાવૃત્તં સમાખ્યાતમ્* । સ કથયતિ । અહમ્ અપિ સીમાપ્રાપ્ત ઇતિ । તૈસ્ તસ્ય વિવાચયતો ન દત્તમ્* । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ( મ્સ્વ્ ઇઇ 147 ) ભગવાન્ આહ । અન્તઃસીમાયામ્ અન્તઃસીમાસંજ્ઞિનો મૃતપરિષ્કારં ભાજયન્તિ । અભાજિતં દુર્ભાજિતમ્* । પુનર્ અપિ સીમાપ્રાપ્તૈઃ સહ ભાજયિતવ્યમ્* । અન્યથા સાતિસારાઃ । એવમ્ અન્તઃસીમાયાં વૈમતિકા ભાજયન્તિ । અભાજિતં દુર્ભાજિતમ્* । પુનર્ અપિ સીમાપ્રાપ્તૈઃ સહ ભાજયિતવ્યમ્* । અન્યથા સાતિસારાઃ । બહિઃસીમાયામ્ અન્તઃસીમાસંજ્ઞિનો મૃતપરિષ્કારં ભાજયન્તિ । અભાજિતં દુર્ભાજિતમ્* । પુનર્ અપિ સીમાપ્રાપ્તૈઃ સહ ભાજયિતવ્યમ્* । અન્યથા સાતિસારાઃ । બહિઃસીમાયાં વૈમતિકા ભાજયન્તિ । અભાજિતં દુર્ભાજિતમ્* । પુનર્ અપિ સીમાપ્રાપ્તૈઃ સહ ભાજયિતવ્યમ્* । અન્યથા સાતિસારાઃ ભવન્તિ ।
શ્રાવસ્ત્યાં નિદાનમ્* । તેન ખલુ સમયેન ભિક્ષુણા ભિક્ષોર્ હસ્તે ભિક્ષોશ્ ચી વરાણિ પ્રેષિતાનિ । તેન ભિક્ષુણા યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય નિશ્વાસેન પરિભુક્તાનિ । એતત્ પ્રકરણં ભિક્ષવો ભગવત આરોચયન્તિ । ભગવાન્ આહ । અવિશ્વાસે ભિક્ષવસ્ તેન ભિક્ષુણા વિશ્વાસમ્ ઉત્પાદિતમ્* । યસ્ય યેન ભિક્ષુણા પ્રેષિતાનિ તસ્ય તેન વિશ્વાસેન પરિભુક્તાનિ ।
અપિ તુ ભિક્ષુર્ ભિક્ષોર્ હસ્તે ભિક્ષોશ્ ચીવરકાણિ પ્રેષયતિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તસ્ય વિશ્વાસેન પરિભુંક્તે । સુપરિભુક્તાનિ । યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય નિશ્વાસેન પરિભુંક્તે । દુષ્પરિભુક્તાનિ

ભિક્ષુર્ ભિક્ષોશ્ ચીવરાણિ પ્રેષયતિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ સ કાલગતઃ । યેન પ્રેષિતાનિ ( મ્સ્વ્ ઇઇ 148 ) તાનિ તસ્ય વિશ્વાસેન પરિભુંક્તે । દુષ્પરિભુક્તાનિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન તસ્ય મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । સ્વધિષ્ઠિતાનિ

ભિક્ષુર્ ભિક્ષોશ્ ચીવરાણિ પ્રેષયતિ । યેન પ્રેષિતાનિ સ કાલગતઃ । યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । દુરધિષ્ઠિતાનિ

ભિક્ષુર્ ભિક્ષોશ્ ચીવરકાણિ પ્રેષયતિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તેન પ્રતિક્ષિપ્તાનિ । યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય વિશ્વાસેન પરિભુંક્તે । સુપરિભુક્તાનિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તસ્ય વિશ્વાસેન પરિભુંક્તે । દુષ્પરિભુક્તાનિ

ભિક્ષુર્ ભિક્ષોશ્ ચીવરકાણિ પ્રેષયતિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ સ કાલગતઃ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । સ્વધિષ્ઠિતાનિ । યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । દુરધિષ્ઠિતાનિ

ભિક્ષુર્ ભિક્ષોશ્ ચીવરકાણિ પ્રેષયતિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તેન પ્રતિક્ષિપ્તાનિ । યેન પ્રેષિતાનિ સ ચ કાલગતઃ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તસ્ય વિશ્વાસેન પરિભુંક્તે । દુષ્પરિભુક્તાનિ । યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । સ્વધિષ્ઠિતાનિ

ભિક્ષુર્ ભિક્ષોશ્ ચીવરકાણિ પ્રેષયતિ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તેન પ્રતિક્ષિપ્તાનિ । સ કાલગતઃ । યેનાપિ પ્રેષિતાનિ સ કાલગતઃ । યસ્ય પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન મૃતપરિષ્કારમ્ અધિતિષ્ઠતિ । દુરધિષ્ઠિતાનિ । યેન પ્રેષિતાનિ તસ્ય કલ્પેન મૃતપરિષ્કારિકમ્ અધિતિષ્ઠતિ । સ્વધિષ્ઠિતાનિ