Language

ENहिગુ
Scripture Library

Citralakṣaṇam · Chapter 3

3.1

lokasya kāyamānaṃ māṃ svayambhūrupadiṣṭavān
tat tathaiva pravakṣyāmi mānaṃ brūhi prajāsu ca //

3.2

devarākṣasagandharva siddhanartakakinnarāḥ
vidyādharāśca nāgendrāḥ piśācapretakāyikāḥ //

3.3

ye bhavanti ca teṣāṃ vai bhūpatonāṃ tatastathā
sarveṣāṃ prāṇijātānāṃ mānamidaṃ pravartate //

3.4

paramāṇuśca vālāgraṃ likṣā yūko yavo 'ṅguliḥ
aṣṭāṣṭaguṇavṛddhyā vai jñātavyamiti niścitam //

3.5

paramāṇubhiraṣṭābhir ekaṃ vālāgramucyate
vālāgrāṣṭau ca likṣā sā parimāṇajñakīrtitā
aṣṭalikṣā bhaved yūkaḥ aṣṭayūkā yavaḥ smṛtaḥ //

3.6

dvyaṅgulordvyaṅgulaṃ mānam aṅguliḥ syād yavāṣṭakam
ardhāṅguliścaturyavā iti mānaṃ nigadyate //

3.7

vistārasya yathaivārtha āyāmena prakāśitaḥ
tathārohasamucchrāyau paryāyavācinau matau
parimāṇānusareṇa varṇanoyāḥ kṣitau narāḥ //

3.8

ucchrāyaśca tathāyāmo rājñāṃ nyagrodhavṛkṣavat
vistṛtaścakravartināṃ śruyatāṃ varṇyate mayā //

3.9

ucchrāyaścakravartināṃ svāṅguleḥ parimāṇataḥ
aṣṭottaraśataṃ jñeyaṃ kadācinna parāṅguleḥ //

3.10

cakravartimahīpānām ucchrāyaparimāṇakam
sākṣāt savarṇyate cātra purvoktaṃ vistareṇa ca //

3.11

mukhādīnāṃ parimāṇaṃ śruyatāmucyate mayā
tribhāgena vibhaktaṃ ca samānena tathā budhaiḥ
civunāsālalāṭaṃ vā caturaṅgulamānakam //

3.12

āyāmo mukhabhāgasya bhaveccaturdaśāṅguliḥ
urddhabhāge tvadhībhāge āyamo dvādaśāṅguliḥ
āroho vadanasyātra dvādaśāṅgulimānakaḥ //

3.13

ārohaścaturaṃgulam uṣṇīṣasya bhaved dhruvaṃ
āyāmaśca tathaivāsya ṣaḍaṅgulasamāyutaḥ //

3.14

śīrṣaṃ chatrasamākāram āyāmo dvādaśāṅgulaḥ
dvātriṃśat tasya maṇdalam aṅgulīnāṃ hi mānataḥ //

3.15

karṇadeśasya cāyamo dvyaṅguliparimāṇakaḥ
caturaṅgalisamucchrāyo randhramardhāṅgalaṃ matam
karṇārandhrasya cāroha ekāṅgulo bhaved dhruvam //

3.16

samānatalavijñeyaṃ bhrupṛṣṭhakarṇayostathā
akṣikoṣasya vistāraḥ karṇarandhrasamānakaḥ //

3.17

karṇasya luṭikāmānaṃ niścayena na kīrtyate
bhruvorucchrāya āroho dvau yavau caturaṃguliḥ //

3.18

sarveṣāmeva śāntānāṃ bhruḥsyānnavaśaśāṅkavat
narttane rodane krodhe cāpākārā bhavet sadā //

3.19

bhaye śoke ca bhrūprāntāv unnatau kramikau smṛtau
nāsākośāt samutthāya ardhalalāṭagāminau //

3.20

ekāṅgulistathā madhyaḥ romakoṣasamāvṛtaḥ
bhrūmadhyāt keśaparyantaṃ mānaṃ dvyardhāṅgulaṃ matam //

3.21

bhrūvaḥ prabhṛti bhālāntaṃ mānaṃ syāccaturaṅgulam
dvyaṅgulau hyakṣikoṣaḥ syān netramadhyaṃ tathaiva tu //

3.22

cakṣuṣodvaryaṅgulāroha āyāmaścaikakāṅguliḥ
tribhāgastārakā hyasya mukhamānasusammatā //

3.23

cakṣuvat tārakocchrāyo nayanaṃ cāpasannibham
yad bhavettasya mānaṃ syād yavatrayapramāṇakam //

3.24

utpalapatranetrasya pramāṇaṃṣaḍyavaṃ smṛtam
matsyodarasunetrasya mānamaṣṭayavaṃ bhavet //

3.25

padmapatranibhaṃ netraṃ navayavaiḥ susaṃnitam
varāṭakābhanetrasya mānaṃ daśayavaṃ bhavet //

3.26

ucchrāyaśca tathāyāmo netrāṇāṃ varṇito mayā
nirvikalpaṃ bhaveccakṣur yogināṃ cāpasannibhaṃ //

3.27

kāmināṃ ca tathā strīṇāṃ netraṃ matsyodaraṃ bhavet
sāmānyānaṃ tu karttavyam utpaladalasannibham //

3.28

trastasya rudataścaiva padmapatranibhaṃ varam
kruddhasya duḥkhitasyaiva varāṭakanibhaṃ sadā //

3.29

utpaladalavannetraṃ raktāntaṃ kṛṣṇatārakam
dīrghāgrasundaraṃ pakṣma śuvarṇaṃ saralaṃ mṛdu //

3.30

gokṣīravarṇavatsnigdhaṃ prajāhitakaraṃ bhavet
rājannetat vijānīyād yathā syāt netralakṣaṇam //

3.31

prasannapadmavannetrāṃ nīlavalkalasundaraṃ
antarākhacitaṃ kṛṣṇaṃ tārakaṃ śrīsukhapradam
vilikhayet tathā dhīmān citraśāstreṣu dīkṣitaḥ //

3.32

netramānamidaṃ jñeyaṃ yathāśāstramudīritam
ṣaṭtriṃśaddṛṣṭiniyama lakṣaṇamagra ucyate //

3.33

nāsāyāḥ punarārohaś caturaṅgulimātrakaḥ
māsāgrasya samucchrāyau dvyaṅguliparimāṇakaḥ //

3.34

vakratāyāḥ puṭasyāpi āyāmaḥ svāṅgulidvayam
nāsārandhrāgradeśasya mānavaṃ syāccaturyavam
ucchrāyaśca tathaivāsya yavadvayasamāyutaḥ //

3.35

deśasturandhrayormadhye dviyavaparimāṇakaḥ
ārohaḥ ṣaḍyavastasya oṣṭha ekāṅguliḥ smṛtaḥ //

3.36

adharo 'rdhāṅgulistasya gojī cārdhāṅgulistathā
adharoṣṭhasya cārohaś caturaṅgulimānakaḥ //

3.37

oṣṭhāntau vimbavad raktau tathā cāpānukārakau
alpocco mukhakoṇaḥ syāt sadāsusmitasaṃyutaḥ //

3.38

ucchrāye dvyaṅgulirhanur āyāme tryaṅgulistathā
kaṇṭhasya tu samucchāyaś caturaṅgulakaṃ smṛtam
utkṣiptakaṇṭhamānaṃ hi jñeyametanna cānyathā //

3.39

adhādhaḥ kaṇṭhadeśaya cāyamaḥ syād daśāṅguliḥ
kaśo 'ṣṭāṅgulakaṃ mānaṃ tataḥ sthūlastrimānataḥ //

3.40

kaṇṭhastribalibhiryuktaḥ karttavyaḥ kambuvat sadā
unnataḥ pṛṣṭhabhāga syāt parimaṇḍalasaṃyutaḥ //

3.41

pañcāṅgulaṃ tu gaṇḍodhvaṃ adhaḥ syāt caturaṅgulam
civukasya tathā mānaṃ caturaṅgulakaṃ matam //

3.42

āyāmo mukhagāgasya tathauṣṭhasya vivarṇitaḥ
caturasraṃ mukhaṃ pūrṇaṃ prasannaṃ cārulakṣaṇam //

3.43

trikoṇā kuṭilā vṛttā naiva kāryā mukhākṛtiḥ
krodhayuk roṣayuk caiva na mukhaṃ syāt kadācana //

3.44

īdṛśairlakṣaṇairyuktaṃ mukhaṃ vilikhayed yadi
susampanno bhaviṣyati nara iha ca sarvadā //

3.45

śāntikāmi mukhaṃ yat syād dīrghaṃ khartaṃ ca vartulam
trikoṇaṃ vā prajānāñca sāmānyānāṃ bhaviṣyati //

3.46

taditarañca yad bhavet pūrvalakṣaṇasaṃyutaṃ
tad vijñeyaṃ ca devānāṃ mukhasya mānamīdṛśam //

3.47

ata ūdhrvaṃ pravakṣyāmi kāyamāna vicārataḥ
avikṣiptena gṛhyatāṃ manasā ca mahipate //

3.48

yat sthānaṃ kaṭideśasya udarasya tathāntarā
jñeyaṃ tad dvyaṅgulaṃ nūnaṃ skandhāyāmaḥ ṣaḍaṅgulaḥ
daighrye tvaṣṭāṅgulo jñeyo vakṣastu dviguṇaṃ smṛtam //

3.49

ārohaḥ syāttu meṭrasya ṣaḍaṅgulapramāṇakaḥ
aṣṭādaśāṅgulā śroṇī ārohe kathitā budhaiḥ //

3.50

jatruto hṛdayaṃ yāvan na kuṭilaḥ pradeśakaḥ
hṛdayān nābhirandhrakaḥ bandhuraḥ syānna saṃśayaḥ
nābhito meṭraparyantaṃ samānaṃ ca bhaved dhruvam //

3.51

caturdaśāṅgulaṃ kaṭyā nābherardhāṅgulaṃ matam
mānaṃ ca dahiṇāvarttaṃ yavaikaṃ cucukaṃ smṛtam //

3.52

maṇḍalo dvayaṅgulo vāsaḥ punardeyaṃ cucūkayoḥ
bandhanaṃ ca pradātavyaṃ kaṭideśasya śobhanam
kaṭideśastathā nābher adhastāccaturaṅguliḥ //

3.53

āyāme dvyaṅgulaṃ meḍhraṃ vāsteyastu ṣaḍaṅgulaḥ
bṛṣaṇau nātilambau hi sthūlatve saptakāṅgulau
parivṛtiḥ samānaiva ucchrāye caturaṅgulau //

3.54

medaṃ ṣaḍaṅgulaṃ proktam antaraṃ svodarānnanu
ṣaḍaṅgulaṃ bhavet mānaṃ lakṣaṇajñairudāhṛtam //

3.55

āyāmo jaṅghayoḥ kāryaḥ pañcaviṃśatiraṅgulaḥ
ūrvorgulphayoścaiva mānaṃ syāccaturaṅgulam //

3.56

prāntadvayaṃ ca jaṅghāyā vikhyātaṃ citrakarmaṇi
gulphalagnapradeśasya āyāmaścaturaṅgulaḥ
tathaiva madhyadeśī hi āroheṇa ṣaḍaṅguliḥ //

3.57

ñyaṅgulaṃ jānubhāgasya āyāme na tathārohe
jaṅghādvayasya tasyordhaṃ mānamaṣṭāṅgulaṃ matam
jaṅghayoḥ sthūlatāmānaṃ bhaved dvādaśakāṅgulam //

3.58

jaṅghāgramunnataṃ kuryāt puṣṭamasina saṃyutam
mṛdu karikarākāraṃ na kāryaṃ viṣamaṃ kvacit //

3.59

gulphādeśastathā nāṛī pragacchannaiva dṛṣṭitām
jaṅghāyāḥ paścimo bhāgaḥ suvṛtto 'lponnatau bhavet //

3.60

ucchrāyeṇa tu pārṣṇīnāṃ mānaṃ pañcāṅgulaṃ matam
āyāmastryaṅgula proktaḥ pādau caturdaśāṅgulau //

3.61

caturaṅguliko 'ṅguṣṭo raktaṃ pādatalaṃ smṛtam
raktapadmāgrasādṛśyaṃ lākṣārasasamāyutam //

3.62

cakrādilakṣaṇairyuktaṃ parasparasamīpagam
pādasya bandhanaṃ syāttu dvyuṅgulaṃ bhūpadeśagam //

3.63

cakravartimahīpasya haṃsavaccaraṇau matau
bhūsparśau jālavṛddhau ca aṣṭāṅgulipramāṇakau //

3.64

kūrmapṛṣṭasamākārau sundaracinhasaṃyutau
pañcāṅgulisamāyāmau darśane sumanoharau //

3.65

kaniṣṭikāttayārohaḥ ṣaḍaṅgulisusaṃyataḥ
aṅguṣṭasya tathāyāmo dvyaṅgulaḥ sādhuniścitaḥ
parivṛtiḥ ṣaḍaṅguliḥ ārohe caturaṅguliḥ //

3.66

agre samunnatā kāryā dīrghā aṅgulayastathā
aṅguṣṭhāpekṣayā sthūlā ārohe tryaṅgulā matāḥ //

3.67

ekaikāṅgulito nyūnāḥ sarvāḥ syuḥ kramikāgatāḥ
kaniṣṭhikāsamucchrāya parivṛttirdviraṅguliḥ //

3.68

aṅgulīnāṃ tu jālāśca sannaddhāḥ sundarāstathā
nāḍyaviṣamasaṃpuṣṭā asthi cādarśanaṃ gatam //

3.69

nakhāścārdhaśaśāṅkavat raktimāḥ snigdhavarṇakāḥ
sinduraliptasarvāṅgāḥ pradiptāgniśikhā yathā //

3.70

candrakāntasamujjvalās tathā suspaṣṭasaṃyutāḥ
avraṇā mṛdavaḥ pūrṇāḥ yavamānena pūritāḥ //

3.71

aṅgulistu tribhāgaḥ syāt spaṣṭā vṛddhāṅgulistathā
tasyāḥ pārśvāṅgulermadhye sthānamardhāṅgulaṃ matam //

3.72

gulphādeśādadhobhāgaś caraṇamitisaṃjñitam
taccaraṇasamucchrāyaḥ caturaṅgulako mataḥ
itthaṃ caraṇamānaṃ syān mayā proktaṃ sucintitam //

3.73

hastasya lakṣaṇānyatra śruyantāṃ kathayāmyaham
talaṃ saptāṅgulaṃ dīrghaṃ vistāraḥ pañcakāṅguliḥ //

3.74

madhyāṅguleḥ samucchrāyaḥ pañcāṅgulaṃ prakīrtitam
tarjanyā nyūnatā bodhyā parvārdhena susaṃmatā //

3.75

anāmikāṅgulīmānaṃ tadvadeva bhaved dhruvam
kaniṣṭhikāpyadīrghā syāt pārśvāṅgulikramādanu //

3.76

aṅguṣṭhasya sadorahoś caturaṅgulako mataḥ
aṅguṣṭhe dve tu parvaṇī samenaika yavo bhavet //

3.77

tasyādho māṃsapiṇḍaśca tryaṅgulisammito bhavet
aṅguṣṭhasya pramāṇaṃ tu navayavakasammatam
āyāmo 'ṣṭayavaḥ kārya ārohastu yavā nava //

3.78

aṅguṣṭhāttu caturbhāgā naddhā jālakramādanu
nakhā raktāstathā svacchāḥ śuktivaccārutānvitā //

3.79

aṅguṣṭhapārśvamāṃsaṃ tvā yāme aṅgulakaṃ matam
aṅguṣṭhāntaṃ tu karabhāt saptāṅgulamānakam //

3.80

āyāmaśca tathārohaḥ kramādaṅguṣṭhayormithaḥ
yathāśāstramupanyastaḥ śubhaṃ kāryaṃ vicārayan //

3.81

parvārdhena mitāḥ kāryā nakhāḥ sūkṣmāṃ nakhāgrakāḥ
sṛṣyante ca yavādṛśaḥ parvatarekhā tvadoṣabhāk //

3.82

parvaṃ dīrghaṃ ca vṛtaṃ ca karatalasuśobhanam
talau padmasamau raktau karasyaivaṃ vidhānataḥ //

3.83

akuṭilamavakraṃ ca gambhīraṃ sūkṣmakaṃ tathā
rekhātrayaṃ kare proktaṃ raktavarṇaṃ suśobhanam //

3.84

śrīvatsacakracihnasva stilakṣaṇa samanvitam
kārpāsasparśakomalaṃ kṣaumasūtramanoharam
sukhadaṃ cāru susparśaṃ kuryāt karatalaṃ śubham //

3.85

samantān māṃsapūrṇaṃ vai nāṛī dṛśyā kadāpi na
hastapṛṣṭhaṃ sadā snigdham unnataṃ ca bhaved dhruvam
sūkṣmā aṅgulijālā hi sundaraṃ ca tanustathā //

3.86

utpalābhaḥ sadā rakto nāgendrābhogasannibhaḥ
nakhodarastanuḥ snigdha unnataḥ karaśobhakaḥ //

3.87

ārohāyāmamānaṃ tu hastasya gaditaṃ mayā
bāhūnāṃ mānamārohaṃ dhīman śṛṇu vadāni te //

3.88

ubhayostu tathā bāhvīr mānaṃ kuryād yathāvidhi
ṣaṭtriśakaṃ pramāṇaṃ vai aṅgulīnāṃ vidhānataḥ
aṣṭādaśa prabāhośca bāhoścāpi tathaiva ca //

3.89

skandhāgrasya bhaven mānaṃ ṣaḍaṅgulisusammatam
āyāmo bāhubhāgasya jñeyaṃ pañcāṅgulaṃ sadā //

3.90

aṅgulirmaṇibandhaḥ syāt pravāhū caturaṅgulī
viśālo varttulākāraḥ suspaṣṭoraṃśo bhavet punaḥ //

3.91

āroho bhujayoryastu bhavedaṣṭādaśāṅguliḥ
ākarādaṣṭacatvāriśat nāṛiparva tvadṛśyakam //

3.92

hastau na jānuparyantau dīrdhau sūkṣrmau ca sundarau
samantān māṃsapūrṇau ca bhavetāmānapūrṇyataḥ //

3.93

gopucchāgrasamau tāvat krameṇoccāvacau punaḥ
bāhū daṇḍāyamānasya jānuparyantagāminau //

3.94

tasmād rājendra hastena jānuprāpta udīryate
bāhuprabāhumānāni āyāmārohaḥ kīrttitaḥ //

3.95

punaragre pravakṣyāmi lakṣaṇāni śubhāni vai
yāni purvaṃ na coktāni tāni tubhyaṃ vadāmyaham //

3.96

keśānāṃ prāntabhāgāttu sthānaṃ kaṭyāsthivistṛtam
parimāṇaṃ ṣaḍaṅgulaṃ jñeyaṃ sadā mahīpate
skandhasthalasya mānaṃ hi ṣoṛaśāṅgulisammitam //

3.97

ārohastasya madhyasya daśāṅgulaṃ bhaved dhruvam
āyāme cāṅgulīnāṃ hī saṃkhyā yāyād navānvitā //

3.98

skandhadeśasya madhyāṃśa ārohāyāmaśobhitaḥ
pṛṣṭhamadhyaḥ ṣaḍaṅgulir urdhve tu viṃśatirmatā //

3.99

madhyasya dvayaṅgulāyāmaḥ pṛṣṭhaṃ bhāgena sundaram
puruṣāṇāmidaṃ mānaṃ strīṇāṃ bhāgaḥ sa eva hi
māṃsapeśyalpasaṃyutaḥ sarvaśarīraśobhanaḥ //

3.100

nitambapārśvamānaṃ syāt ṣaḍaṅgulisamanvitam
caturasraṃ ca vijñeyaṃ maṇḍalānvitanimnagam //

3.101

sthānāt tasmāt samārabhya śroṇīsīmāsamīpagam
caturaṅgulaṃ sthānaṃ syāt pāyustu dvyuṅgulaṃ matam //

3.102

nitambadeśa ārohe cāṣṭāṅgulisamanvitaḥ
nātisaṃkocamāpanna āyāmaḥ saptakāṅguliḥ
cārumaṇḍalayuktaśca nātiprasārito bhavet //

3.103

ārohāyāmayoḥ sarvaṃ lakṣaṇaṃ śāstrasammatam
nirdiṣṭaṃ cāvabodhārthaṃ punaratra pravakṣyate
avikṣiptena cittena gṛhyatāṃ lokahetave //

3.104

dantaśirasya lobhānāṃ vyavasthā kramaśo yathā
varṇasya lakṣaṇaṃ caiva devamukhe na dīyate //

3.105

sugrathitāḥ samādantāḥ snigdhavarṇāḥ sutīkṣṇakāḥ
dadhimuktābjavacchuklāḥ svacchāḥ śvetā himā iva //

3.106

catvāriśacchubhā dantāḥ śvadantaiśca suśobhitāḥ
ārohe triyavā jñeyā āyāme yavayugmakāḥ //

3.107

dantamūlaṃ tathā tālu jihvāsīmā ca lohitam
jātīkusumasaṃkāśaṃ śvadantābhaṃ suśobhanaṃ //

3.108

śvadantānāṃ yavārdhena vṛddhiḥ kāryā vicārayan
tīkṣṇāgraparimaṇḍalaṃ mṛdu mṛṇālatantuvat //

3.109

padmapatrapratīkāśaḥ komalaśca sulakṣaṇaḥ
sthirataḍīnnibho jihvād eśaḥ spaṣṭaśca raktimaḥ
navārdhaparṇavaccāruḥ mukhe vai vitato bhavet //

3.110

airāvatasya vṛṃhatī hayarājasya nādavat
megharavasya gambhīrā vāṇī proktā sulakṣaṇā //

3.111

jālarekhānibhā keśāḥ śiro 'laṃkaraṇaṃ gatāḥ
indranīlasabhāḥ kṛṣṇā bhramarāñjanasannibhāḥ //

3.112

mayūrakaṇṭharomābhāḥ kokilābhāḥ śiroruhāḥ
nīlā dedīpyamānāśca pṛṣṭamūlasamāgatāḥ //

3.113

sundarā dakṣiṇāvarttāḥ keśariṇaḥ saṭāprabhāḥ
jālarekhāṅkitāḥ koṇāḥ keśacūṛā manoharāḥ //

3.114

bāhumūlopajaṅghāsu nāsākarṇamukheṣu ca
jaṅghāsu kaṇṭhagaṇḍeṣu keśā na syurmahātmanām //

3.115

mṛdusūkṣmaistathā snigdhair jālarekhaiḥ suśobhanaiḥ
keśānāṃ parimaṇḍalair nīlāñjanasamaprabhaiḥ
vakṣasthalaṃ nṛpāṇāṃ ca śobhitaṃ syāt sulakṣaṇam //

3.116

devabhūtamanuṣyāṇāṃ mukhe śmaśru na roma ca //

3.117

eteṣāṃ devadehastu romabhiḥ parivarjitaḥ
ṣoṛaśavarṣapūrakaṃ śarīraṃ taddhi kathyate //

3.118

surāṇāṃ keśajālaṃ tu sūkṣmalateva saṃgatam
nīlaṃ cakṣurmanogrāhi sarvasattvasukhapradam //

3.119

jambunadasamāhṛta taptakāñcanavarṇakaḥ
dediṣyate ca deho 'sya pātacampakapuṣpavat //

3.120

kamaladalakoṣasya prākāra iva tṛptidaḥ
uttamaḥ puruṣo jñeyaḥ lakṣmaṇaṃ cakravarttinaḥ //

3.121

gajarājagatiryasya vṛṣarājapadonnatiḥ
mṛgarājagatisthairyaṃ lakṣmaṇaṃ cakravarttinaḥ //

3.122

gajavat sabalau pādau vṛṣavadānanaṃ kharam
vadanaṃ siṃhavad rāja haṃsatejaḥ samāyutaḥ //

3.123

veśadṛśāṃ gatiṃ cātha atikramya ca sarveṣām
dṛśyavannāṭakasyeva bhūtānāṃ śikṣako yathā
gatirasya bhavedrājan sarveṣāṃ ca manoramā //

3.124

sugandhastvak kṛśaḥ snigdhī darpaṇasparśakomalaḥ
dhūlimalena nirliptaḥ lakṣaṇaṃ cakravarttinaḥ //

3.125

pradīptamaṇisaṃkāśaḥ śvetavastrasuśobhitaḥ
samantāt kiraṇāvṛtaḥ rājā lekhyaḥ kṛśaḥ sadā //

3.126

nirmedhaśaśiccāru prabhāmaṇḍalamaṇḍitam
śarīraṃ yasya rājendra lakṣaṇaṃ cakravarttinaḥ //

3.127

mukhaṃ candradṛśaṃ śvetaṃ sugnigdhaścāparaḥ śaśī
dharāpṛṣṭe samāyāta itthaṃ mādhuryamaṇḍitaḥ
bhrūvoḥ kaṇṭhasya bhālasya saundaryaṃ hi mukhasya ca //

3.128

ākuñcitamṛdusnigdha cārukeśaḥ sunāsikaḥ
cārvoṣṭaṃ raktimāpūrṇaṃ svacchā dantā nabho yathā //

3.129

dīrdhottama ca pakṣma hi snigdhavarṇaṃ bhavettathā
nīlaṃ kṛṣṇaṃ ca dīrghaṃ ca cakṣuḥ syāt sumanoharam
bhrūvau dīptau sadā jñeyau netrānandavidhāyakau //

3.130

phullāravindakoṣasya karṇayorākṛtiḥ samā
īṣadromau manoharau śarīrāṅgavibhūṣaṇau //

3.131

karṇayorluṭike tasya kramike śaṅkhasannibhau
baddhaskandhau supūrṇāṃśau śobhanamaṅgamaṇḍalam //

3.132

māṃsapurṇaṃ bhaved vakṣaḥ tasyāroho yathākraman
āyāmaśca yathāyathaṃ cānupūrvyeṇa saṃgatā //

3.133

siṃhodaravad vijñeyā kaṭirāvartitā bhavet
dakṣiṇāvartino nābhiḥ gabhīrā syād yathāyatham //

3.134

airāvatasamānau hi liṅgakoṣaśca sundaraḥ
samantāt maṇḍalākāraḥ ābhādṛśyā bhaved dhruvam //

3.135

gajaśuṇḍasamā jaṅghā anukrameṇa vistṛtā
mukheṣu connatā jñeyā gulpho 'dṛśpo bhavet tathā //

3.136

subaddhāṅgulisundarau kūrmavat māṃsalau tathā
ardhacandraprabhāyuktā -ṅgulicakrapadāṅkitau
pādapṛṣṭomṛdū syātāṃ komalau haritau smṛtau //

3.137

vṛṣapucchānupūrviyau dīrghāṅguliyutau karau
nakhaprabhāsamujjvalau prasāre dīrghakau yathā
parimaṇḍalasampannau cakrarekhāsvalaṅkṛtau //

3.138

campakadāmaśobhitaḥ marālagātasaṃyutaḥ
susaṃsthānasamāpannaḥ sarvāṅgeṇa manoharaḥ //

3.139

tejasvī vīryavān rājan cakravarttī sadā bhavet
āyāmārohamānaṃ ca lakṣaṇaṃ tadudāhṛtam //

3.140

dehe jaṅghopajaṅghā ca bhṛśaṃ vikaśitā bhavet
suhastau caraṇau syātāṃ tathā parva ca dṛśyate //

3.141

kukṣipṛṣṭe suśobhite mukhaṃ cāru manoharam
śobhitau ca bhujau syātāṃ deho mānānvito bhavet //

3.142

aṅgāni māṃsapūrṇāni śarīraṃ snigdhavarṇakam
priyaudāryaguṇā yatra rājahaṃsagatistathā
cārudeho mahīpateḥ cakravartī sa ucyate //

3.143

prasiddhaiḥ śilpibhiḥ kāryaṃ mānavāṅgeṣu yatnataḥ
śīrṣakaṣṭabhujadvandaṃ jaṅkhopajaṅkhasundaram //

3.144

upayukteṣu sarveṣu parimāṇaṃ tu yatra ca
tatra svāṅgulinā kāryaṃ mānaṃ sarvatra karmaṇi //

3.145

ārohāyāmapīnatve pratyaṅgaṃ samatāṃ bhajet
vidhinā parimāṇena sammpannaṃ śobhitaṃ bhavet //

3.146

atī jñeyañca paṇḍitaiḥ parimāṇaṃ suyatnataḥ
parimāṇapratiṣṭāno -pāyādibhirvihīnā yā
pratimā sā parityaktā suradevaiḥ sadā khalu //

3.147

piśācā rākṣasā bhūtā vasanti tvarita tathā
śobhitān nāśayanti ca amaṅgalaṃ bhayaṃ bhavet //

3.148

ārohāyāmayoḥ rājan lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā
yathecchaṃ vai vibhaktavyaṃ caturbhāgena mukhyataḥ //

3.149

valiḥ sūryo dāśarathiḥ rāmo manusutastathā
parimāṇānusāreṇa kāryo bhinno vīcakṣaṇaiḥ //

3.150

bhadrau dvayaṅgulinā nyūno mālavyaścaturaṅguliḥ
rucako 'ṣṭāṅgulinyūnaḥ śaśakaśca daśāṅguliḥ //

3.151

apriyo na yathā yāyāt tathā mānaṃ vicārayet
kiṃ bhavet parimāṇena śarīraṃ cedasundaram //

3.152

caturṇāṃ ca tathā rājñāṃ parimāṇasya lakṣaṇam
brahmaṇā tu pradarśitaṃ vistaraṃ bravīmi te //

3.153

sarvasya lekhane granthe vistāro bhavati dhruvam
tena trasyanti cālpajñā aśrutikāraṇān nanu //

3.154

nārīpuruṣayoḥ satsu lakṣaṇeṣu prajāpatiḥ
dvādaśeṣu sahasreṣu pañcaśa upadiṣṭavān //

3.155

naralakṣaṇayukteṣu tathānirdiṣṭapañcadhā
tubhyaṃ pradarśayāmi ced gacched grantho viśālatām //

3.156

cakravarttinarendrasya lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā
vidhivat parimāṇañca anyapradarśanena kim
uttamapuruṣādīnāṃ tena mānaṃ dhruvaṃ bhavet //

3.157

ato buddhayā suniścitya bhadro lekhyo vicārayan
sa ca bhavet samucchrāye ṣaḍuttaraśatāṅgulam //

3.158

rucakasya samucchrāyaḥ śatasaṃkhyānvito bhavet
mālavasya tathocchrāyaś catuḥśatamitāṅgulam //

3.159

śaśakasya samucchrāye saṃkhyāṣṭanavatiḥ sadā
aṅgulīnāṃ vidhātavyā citraśāstraviśāradaiḥ //

3.160

ato 'nyomānaniyamo na bhūto na bhaviṣyati
uttamādhamamadhyama pradhānānāñca bhūbhṛtām
ārohāthāmamānaṃ tu ālocyātra pradarśinam //

3.161

ucchrāyo navarat strīṇā jñeya ekāṅguliḥ kṛśaḥ
ekāṅgulistathā rājñā puṣṭirjñeyā mahāmate //

3.162

nābhijaṅkhopajaṅkhānāṃ laṭikaṇṭhopajānunām
śīrṣadeśasya vakṣasas tathā caraṇayornṛpa
āroho nāpriyo yāyāt tathā mānaṃ vidhīyatām //

3.163

uttamamadhyamādhama mānaṃ tu kramikaṃ matam
ārohaśca tathāyāmaḥ teṣāmatra pradarśitaḥ
nārīṇāṃ parimāṇaṃ ca sarvaṃ śṛṇu krameṇa hi //

3.164

rājñāṃ yathā pradarśitaṃ mānena ca tathāyutam
samyag vicārya śemuṣyā bahusthānapratiṣṭhitam //

3.165

samadvibhāgasampannaṃ niṣkuṭilaṃ sukomalam
lekhyaṃ citramaninditaṃ netraprītivivarddhanaṃ //

Original text: Citralakṣaṇam (= NCit) · Edition: Asoke Chatterjee Sastri: The Citralakṣaṇa : An Old Text of Indian Art, Sanskrit, Tibetan and English Version. Calcutta 1987 (Bibliotheca Indica Series, 315) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc