ચિત્રલક્ષણમ્ · અધ્યાય 3

લોકસ્ય કાયમાનં માં સ્વયમ્ભૂરુપદિષ્ટવાન્
તત્ તથૈવ પ્રવક્ષ્યામિ માનં બ્રૂહિ પ્રજાસુ ચ ॥

દેવરાક્ષસગન્ધર્વ સિદ્ધનર્તકકિન્નરાઃ
વિદ્યાધરાશ્ચ નાગેન્દ્રાઃ પિશાચપ્રેતકાયિકાઃ ॥

યે ભવન્તિ ચ તેષાં વૈ ભૂપતોનાં તતસ્તથા
સર્વેષાં પ્રાણિજાતાનાં માનમિદં પ્રવર્તતે ॥

પરમાણુશ્ચ વાલાગ્રં લિક્ષા યૂકો યવો ઽઙ્ગુલિઃ
અષ્ટાષ્ટગુણવૃદ્ધ્યા વૈ જ્ઞાતવ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥

પરમાણુભિરષ્ટાભિર્ એકં વાલાગ્રમુચ્યતે
વાલાગ્રાષ્ટૌ ચ લિક્ષા સા પરિમાણજ્ઞકીર્તિતા
અષ્ટલિક્ષા ભવેદ્ યૂકઃ અષ્ટયૂકા યવઃ સ્મૃતઃ ॥

દ્વ્યઙ્ગુલોર્દ્વ્યઙ્ગુલં માનમ્ અઙ્ગુલિઃ સ્યાદ્ યવાષ્ટકમ્
અર્ધાઙ્ગુલિશ્ચતુર્યવા ઇતિ માનં નિગદ્યતે ॥

વિસ્તારસ્ય યથૈવાર્થ આયામેન પ્રકાશિતઃ
તથારોહસમુચ્છ્રાયૌ પર્યાયવાચિનૌ મતૌ
પરિમાણાનુસરેણ વર્ણનોયાઃ ક્ષિતૌ નરાઃ ॥

ઉચ્છ્રાયશ્ચ તથાયામો રાજ્ઞાં ન્યગ્રોધવૃક્ષવત્
વિસ્તૃતશ્ચક્રવર્તિનાં શ્રુયતાં વર્ણ્યતે મયા ॥

ઉચ્છ્રાયશ્ચક્રવર્તિનાં સ્વાઙ્ગુલેઃ પરિમાણતઃ
અષ્ટોત્તરશતં જ્ઞેયં કદાચિન્ન પરાઙ્ગુલેઃ ॥

ચક્રવર્તિમહીપાનામ્ ઉચ્છ્રાયપરિમાણકમ્
સાક્ષાત્ સવર્ણ્યતે ચાત્ર પુર્વોક્તં વિસ્તરેણ ચ ॥

મુખાદીનાં પરિમાણં શ્રુયતામુચ્યતે મયા
ત્રિભાગેન વિભક્તં ચ સમાનેન તથા બુધૈઃ
ચિવુનાસાલલાટં વા ચતુરઙ્ગુલમાનકમ્ ॥

આયામો મુખભાગસ્ય ભવેચ્ચતુર્દશાઙ્ગુલિઃ
ઉર્દ્ધભાગે ત્વધીભાગે આયમો દ્વાદશાઙ્ગુલિઃ
આરોહો વદનસ્યાત્ર દ્વાદશાઙ્ગુલિમાનકઃ ॥

આરોહશ્ચતુરંગુલમ્ ઉષ્ણીષસ્ય ભવેદ્ ધ્રુવં
આયામશ્ચ તથૈવાસ્ય ષડઙ્ગુલસમાયુતઃ ॥

શીર્ષં છત્રસમાકારમ્ આયામો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ
દ્વાત્રિંશત્ તસ્ય મણ્દલમ્ અઙ્ગુલીનાં હિ માનતઃ ॥

કર્ણદેશસ્ય ચાયમો દ્વ્યઙ્ગુલિપરિમાણકઃ
ચતુરઙ્ગલિસમુચ્છ્રાયો રન્ધ્રમર્ધાઙ્ગલં મતમ્
કર્ણારન્ધ્રસ્ય ચારોહ એકાઙ્ગુલો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

સમાનતલવિજ્ઞેયં ભ્રુપૃષ્ઠકર્ણયોસ્તથા
અક્ષિકોષસ્ય વિસ્તારઃ કર્ણરન્ધ્રસમાનકઃ ॥

કર્ણસ્ય લુટિકામાનં નિશ્ચયેન ન કીર્ત્યતે
ભ્રુવોરુચ્છ્રાય આરોહો દ્વૌ યવૌ ચતુરંગુલિઃ ॥

સર્વેષામેવ શાન્તાનાં ભ્રુઃસ્યાન્નવશશાઙ્કવત્
નર્ત્તને રોદને ક્રોધે ચાપાકારા ભવેત્ સદા ॥

ભયે શોકે ચ ભ્રૂપ્રાન્તાવ્ ઉન્નતૌ ક્રમિકૌ સ્મૃતૌ
નાસાકોશાત્ સમુત્થાય અર્ધલલાટગામિનૌ ॥

એકાઙ્ગુલિસ્તથા મધ્યઃ રોમકોષસમાવૃતઃ
ભ્રૂમધ્યાત્ કેશપર્યન્તં માનં દ્વ્યર્ધાઙ્ગુલં મતમ્ ॥

ભ્રૂવઃ પ્રભૃતિ ભાલાન્તં માનં સ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલમ્
દ્વ્યઙ્ગુલૌ હ્યક્ષિકોષઃ સ્યાન્ નેત્રમધ્યં તથૈવ તુ ॥

ચક્ષુષોદ્વર્યઙ્ગુલારોહ આયામશ્ચૈકકાઙ્ગુલિઃ
ત્રિભાગસ્તારકા હ્યસ્ય મુખમાનસુસમ્મતા ॥

ચક્ષુવત્ તારકોચ્છ્રાયો નયનં ચાપસન્નિભમ્
યદ્ ભવેત્તસ્ય માનં સ્યાદ્ યવત્રયપ્રમાણકમ્ ॥

ઉત્પલપત્રનેત્રસ્ય પ્રમાણંષડ્યવં સ્મૃતમ્
મત્સ્યોદરસુનેત્રસ્ય માનમષ્ટયવં ભવેત્ ॥

પદ્મપત્રનિભં નેત્રં નવયવૈઃ સુસંનિતમ્
વરાટકાભનેત્રસ્ય માનં દશયવં ભવેત્ ॥

ઉચ્છ્રાયશ્ચ તથાયામો નેત્રાણાં વર્ણિતો મયા
નિર્વિકલ્પં ભવેચ્ચક્ષુર્ યોગિનાં ચાપસન્નિભં ॥

કામિનાં ચ તથા સ્ત્રીણાં નેત્રં મત્સ્યોદરં ભવેત્
સામાન્યાનં તુ કર્ત્તવ્યમ્ ઉત્પલદલસન્નિભમ્ ॥

ત્રસ્તસ્ય રુદતશ્ચૈવ પદ્મપત્રનિભં વરમ્
ક્રુદ્ધસ્ય દુઃખિતસ્યૈવ વરાટકનિભં સદા ॥

ઉત્પલદલવન્નેત્રં રક્તાન્તં કૃષ્ણતારકમ્
દીર્ઘાગ્રસુન્દરં પક્ષ્મ શુવર્ણં સરલં મૃદુ ॥

ગોક્ષીરવર્ણવત્સ્નિગ્ધં પ્રજાહિતકરં ભવેત્
રાજન્નેતત્ વિજાનીયાદ્ યથા સ્યાત્ નેત્રલક્ષણમ્ ॥

પ્રસન્નપદ્મવન્નેત્રાં નીલવલ્કલસુન્દરં
અન્તરાખચિતં કૃષ્ણં તારકં શ્રીસુખપ્રદમ્
વિલિખયેત્ તથા ધીમાન્ ચિત્રશાસ્ત્રેષુ દીક્ષિતઃ ॥

નેત્રમાનમિદં જ્ઞેયં યથાશાસ્ત્રમુદીરિતમ્
ષટ્ત્રિંશદ્દૃષ્ટિનિયમ લક્ષણમગ્ર ઉચ્યતે ॥

નાસાયાઃ પુનરારોહશ્ ચતુરઙ્ગુલિમાત્રકઃ
માસાગ્રસ્ય સમુચ્છ્રાયૌ દ્વ્યઙ્ગુલિપરિમાણકઃ ॥

વક્રતાયાઃ પુટસ્યાપિ આયામઃ સ્વાઙ્ગુલિદ્વયમ્
નાસારન્ધ્રાગ્રદેશસ્ય માનવં સ્યાચ્ચતુર્યવમ્
ઉચ્છ્રાયશ્ચ તથૈવાસ્ય યવદ્વયસમાયુતઃ ॥

દેશસ્તુરન્ધ્રયોર્મધ્યે દ્વિયવપરિમાણકઃ
આરોહઃ ષડ્યવસ્તસ્ય ઓષ્ઠ એકાઙ્ગુલિઃ સ્મૃતઃ ॥

અધરો ઽર્ધાઙ્ગુલિસ્તસ્ય ગોજી ચાર્ધાઙ્ગુલિસ્તથા
અધરોષ્ઠસ્ય ચારોહશ્ ચતુરઙ્ગુલિમાનકઃ ॥

ઓષ્ઠાન્તૌ વિમ્બવદ્ રક્તૌ તથા ચાપાનુકારકૌ
અલ્પોચ્ચો મુખકોણઃ સ્યાત્ સદાસુસ્મિતસંયુતઃ ॥

ઉચ્છ્રાયે દ્વ્યઙ્ગુલિર્હનુર્ આયામે ત્ર્યઙ્ગુલિસ્તથા
કણ્ઠસ્ય તુ સમુચ્છાયશ્ ચતુરઙ્ગુલકં સ્મૃતમ્
ઉત્ક્ષિપ્તકણ્ઠમાનં હિ જ્ઞેયમેતન્ન ચાન્યથા ॥

અધાધઃ કણ્ઠદેશય ચાયમઃ સ્યાદ્ દશાઙ્ગુલિઃ
કશો ઽષ્ટાઙ્ગુલકં માનં તતઃ સ્થૂલસ્ત્રિમાનતઃ ॥

કણ્ઠસ્ત્રિબલિભિર્યુક્તઃ કર્ત્તવ્યઃ કમ્બુવત્ સદા
ઉન્નતઃ પૃષ્ઠભાગ સ્યાત્ પરિમણ્ડલસંયુતઃ ॥

પઞ્ચાઙ્ગુલં તુ ગણ્ડોધ્વં અધઃ સ્યાત્ ચતુરઙ્ગુલમ્
ચિવુકસ્ય તથા માનં ચતુરઙ્ગુલકં મતમ્ ॥

આયામો મુખગાગસ્ય તથૌષ્ઠસ્ય વિવર્ણિતઃ
ચતુરસ્રં મુખં પૂર્ણં પ્રસન્નં ચારુલક્ષણમ્ ॥

ત્રિકોણા કુટિલા વૃત્તા નૈવ કાર્યા મુખાકૃતિઃ
ક્રોધયુક્ રોષયુક્ ચૈવ ન મુખં સ્યાત્ કદાચન ॥

ઈદૃશૈર્લક્ષણૈર્યુક્તં મુખં વિલિખયેદ્ યદિ
સુસમ્પન્નો ભવિષ્યતિ નર ઇહ ચ સર્વદા ॥

શાન્તિકામિ મુખં યત્ સ્યાદ્ દીર્ઘં ખર્તં ચ વર્તુલમ્
ત્રિકોણં વા પ્રજાનાઞ્ચ સામાન્યાનાં ભવિષ્યતિ ॥

તદિતરઞ્ચ યદ્ ભવેત્ પૂર્વલક્ષણસંયુતં
તદ્ વિજ્ઞેયં ચ દેવાનાં મુખસ્ય માનમીદૃશમ્ ॥

અત ઊધ્ર્વં પ્રવક્ષ્યામિ કાયમાન વિચારતઃ
અવિક્ષિપ્તેન ગૃહ્યતાં મનસા ચ મહિપતે ॥

યત્ સ્થાનં કટિદેશસ્ય ઉદરસ્ય તથાન્તરા
જ્ઞેયં તદ્ દ્વ્યઙ્ગુલં નૂનં સ્કન્ધાયામઃ ષડઙ્ગુલઃ
દૈઘ્ર્યે ત્વષ્ટાઙ્ગુલો જ્ઞેયો વક્ષસ્તુ દ્વિગુણં સ્મૃતમ્ ॥

આરોહઃ સ્યાત્તુ મેટ્રસ્ય ષડઙ્ગુલપ્રમાણકઃ
અષ્ટાદશાઙ્ગુલા શ્રોણી આરોહે કથિતા બુધૈઃ ॥

જત્રુતો હૃદયં યાવન્ ન કુટિલઃ પ્રદેશકઃ
હૃદયાન્ નાભિરન્ધ્રકઃ બન્ધુરઃ સ્યાન્ન સંશયઃ
નાભિતો મેટ્રપર્યન્તં સમાનં ચ ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

ચતુર્દશાઙ્ગુલં કટ્યા નાભેરર્ધાઙ્ગુલં મતમ્
માનં ચ દહિણાવર્ત્તં યવૈકં ચુચુકં સ્મૃતમ્ ॥

મણ્ડલો દ્વયઙ્ગુલો વાસઃ પુનર્દેયં ચુચૂકયોઃ
બન્ધનં ચ પ્રદાતવ્યં કટિદેશસ્ય શોભનમ્
કટિદેશસ્તથા નાભેર્ અધસ્તાચ્ચતુરઙ્ગુલિઃ ॥

આયામે દ્વ્યઙ્ગુલં મેઢ્રં વાસ્તેયસ્તુ ષડઙ્ગુલઃ
બૃષણૌ નાતિલમ્બૌ હિ સ્થૂલત્વે સપ્તકાઙ્ગુલૌ
પરિવૃતિઃ સમાનૈવ ઉચ્છ્રાયે ચતુરઙ્ગુલૌ ॥

મેદં ષડઙ્ગુલં પ્રોક્તમ્ અન્તરં સ્વોદરાન્નનુ
ષડઙ્ગુલં ભવેત્ માનં લક્ષણજ્ઞૈરુદાહૃતમ્ ॥

આયામો જઙ્ઘયોઃ કાર્યઃ પઞ્ચવિંશતિરઙ્ગુલઃ
ઊર્વોર્ગુલ્ફયોશ્ચૈવ માનં સ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ॥

પ્રાન્તદ્વયં ચ જઙ્ઘાયા વિખ્યાતં ચિત્રકર્મણિ
ગુલ્ફલગ્નપ્રદેશસ્ય આયામશ્ચતુરઙ્ગુલઃ
તથૈવ મધ્યદેશી હિ આરોહેણ ષડઙ્ગુલિઃ ॥

ઞ્યઙ્ગુલં જાનુભાગસ્ય આયામે ન તથારોહે
જઙ્ઘાદ્વયસ્ય તસ્યોર્ધં માનમષ્ટાઙ્ગુલં મતમ્
જઙ્ઘયોઃ સ્થૂલતામાનં ભવેદ્ દ્વાદશકાઙ્ગુલમ્ ॥

જઙ્ઘાગ્રમુન્નતં કુર્યાત્ પુષ્ટમસિન સંયુતમ્
મૃદુ કરિકરાકારં ન કાર્યં વિષમં ક્વચિત્ ॥

ગુલ્ફાદેશસ્તથા નાઋઈ પ્રગચ્છન્નૈવ દૃષ્ટિતામ્
જઙ્ઘાયાઃ પશ્ચિમો ભાગઃ સુવૃત્તો ઽલ્પોન્નતૌ ભવેત્ ॥

ઉચ્છ્રાયેણ તુ પાર્ષ્ણીનાં માનં પઞ્ચાઙ્ગુલં મતમ્
આયામસ્ત્ર્યઙ્ગુલ પ્રોક્તઃ પાદૌ ચતુર્દશાઙ્ગુલૌ ॥

ચતુરઙ્ગુલિકો ઽઙ્ગુષ્ટો રક્તં પાદતલં સ્મૃતમ્
રક્તપદ્માગ્રસાદૃશ્યં લાક્ષારસસમાયુતમ્ ॥

ચક્રાદિલક્ષણૈર્યુક્તં પરસ્પરસમીપગમ્
પાદસ્ય બન્ધનં સ્યાત્તુ દ્વ્યુઙ્ગુલં ભૂપદેશગમ્ ॥

ચક્રવર્તિમહીપસ્ય હંસવચ્ચરણૌ મતૌ
ભૂસ્પર્શૌ જાલવૃદ્ધૌ ચ અષ્ટાઙ્ગુલિપ્રમાણકૌ ॥

કૂર્મપૃષ્ટસમાકારૌ સુન્દરચિન્હસંયુતૌ
પઞ્ચાઙ્ગુલિસમાયામૌ દર્શને સુમનોહરૌ ॥

કનિષ્ટિકાત્તયારોહઃ ષડઙ્ગુલિસુસંયતઃ
અઙ્ગુષ્ટસ્ય તથાયામો દ્વ્યઙ્ગુલઃ સાધુનિશ્ચિતઃ
પરિવૃતિઃ ષડઙ્ગુલિઃ આરોહે ચતુરઙ્ગુલિઃ ॥

અગ્રે સમુન્નતા કાર્યા દીર્ઘા અઙ્ગુલયસ્તથા
અઙ્ગુષ્ઠાપેક્ષયા સ્થૂલા આરોહે ત્ર્યઙ્ગુલા મતાઃ ॥

એકૈકાઙ્ગુલિતો ન્યૂનાઃ સર્વાઃ સ્યુઃ ક્રમિકાગતાઃ
કનિષ્ઠિકાસમુચ્છ્રાય પરિવૃત્તિર્દ્વિરઙ્ગુલિઃ ॥

અઙ્ગુલીનાં તુ જાલાશ્ચ સન્નદ્ધાઃ સુન્દરાસ્તથા
નાડ્યવિષમસંપુષ્ટા અસ્થિ ચાદર્શનં ગતમ્ ॥

નખાશ્ચાર્ધશશાઙ્કવત્ રક્તિમાઃ સ્નિગ્ધવર્ણકાઃ
સિન્દુરલિપ્તસર્વાઙ્ગાઃ પ્રદિપ્તાગ્નિશિખા યથા ॥

ચન્દ્રકાન્તસમુજ્જ્વલાસ્ તથા સુસ્પષ્ટસંયુતાઃ
અવ્રણા મૃદવઃ પૂર્ણાઃ યવમાનેન પૂરિતાઃ ॥

અઙ્ગુલિસ્તુ ત્રિભાગઃ સ્યાત્ સ્પષ્ટા વૃદ્ધાઙ્ગુલિસ્તથા
તસ્યાઃ પાર્શ્વાઙ્ગુલેર્મધ્યે સ્થાનમર્ધાઙ્ગુલં મતમ્ ॥

ગુલ્ફાદેશાદધોભાગશ્ ચરણમિતિસંજ્ઞિતમ્
તચ્ચરણસમુચ્છ્રાયઃ ચતુરઙ્ગુલકો મતઃ
ઇત્થં ચરણમાનં સ્યાન્ મયા પ્રોક્તં સુચિન્તિતમ્ ॥

હસ્તસ્ય લક્ષણાન્યત્ર શ્રુયન્તાં કથયામ્યહમ્
તલં સપ્તાઙ્ગુલં દીર્ઘં વિસ્તારઃ પઞ્ચકાઙ્ગુલિઃ ॥

મધ્યાઙ્ગુલેઃ સમુચ્છ્રાયઃ પઞ્ચાઙ્ગુલં પ્રકીર્તિતમ્
તર્જન્યા ન્યૂનતા બોધ્યા પર્વાર્ધેન સુસંમતા ॥

અનામિકાઙ્ગુલીમાનં તદ્વદેવ ભવેદ્ ધ્રુવમ્
કનિષ્ઠિકાપ્યદીર્ઘા સ્યાત્ પાર્શ્વાઙ્ગુલિક્રમાદનુ ॥

અઙ્ગુષ્ઠસ્ય સદોરહોશ્ ચતુરઙ્ગુલકો મતઃ
અઙ્ગુષ્ઠે દ્વે તુ પર્વણી સમેનૈક યવો ભવેત્ ॥

તસ્યાધો માંસપિણ્ડશ્ચ ત્ર્યઙ્ગુલિસમ્મિતો ભવેત્
અઙ્ગુષ્ઠસ્ય પ્રમાણં તુ નવયવકસમ્મતમ્
આયામો ઽષ્ટયવઃ કાર્ય આરોહસ્તુ યવા નવ ॥

અઙ્ગુષ્ઠાત્તુ ચતુર્ભાગા નદ્ધા જાલક્રમાદનુ
નખા રક્તાસ્તથા સ્વચ્છાઃ શુક્તિવચ્ચારુતાન્વિતા ॥

અઙ્ગુષ્ઠપાર્શ્વમાંસં ત્વા યામે અઙ્ગુલકં મતમ્
અઙ્ગુષ્ઠાન્તં તુ કરભાત્ સપ્તાઙ્ગુલમાનકમ્ ॥

આયામશ્ચ તથારોહઃ ક્રમાદઙ્ગુષ્ઠયોર્મિથઃ
યથાશાસ્ત્રમુપન્યસ્તઃ શુભં કાર્યં વિચારયન્ ॥

પર્વાર્ધેન મિતાઃ કાર્યા નખાઃ સૂક્ષ્માં નખાગ્રકાઃ
સૃષ્યન્તે ચ યવાદૃશઃ પર્વતરેખા ત્વદોષભાક્ ॥

પર્વં દીર્ઘં ચ વૃતં ચ કરતલસુશોભનમ્
તલૌ પદ્મસમૌ રક્તૌ કરસ્યૈવં વિધાનતઃ ॥

અકુટિલમવક્રં ચ ગમ્ભીરં સૂક્ષ્મકં તથા
રેખાત્રયં કરે પ્રોક્તં રક્તવર્ણં સુશોભનમ્ ॥

શ્રીવત્સચક્રચિહ્નસ્વ સ્તિલક્ષણ સમન્વિતમ્
કાર્પાસસ્પર્શકોમલં ક્ષૌમસૂત્રમનોહરમ્
સુખદં ચારુ સુસ્પર્શં કુર્યાત્ કરતલં શુભમ્ ॥

સમન્તાન્ માંસપૂર્ણં વૈ નાઋઈ દૃશ્યા કદાપિ ન
હસ્તપૃષ્ઠં સદા સ્નિગ્ધમ્ ઉન્નતં ચ ભવેદ્ ધ્રુવમ્
સૂક્ષ્મા અઙ્ગુલિજાલા હિ સુન્દરં ચ તનુસ્તથા ॥

ઉત્પલાભઃ સદા રક્તો નાગેન્દ્રાભોગસન્નિભઃ
નખોદરસ્તનુઃ સ્નિગ્ધ ઉન્નતઃ કરશોભકઃ ॥

આરોહાયામમાનં તુ હસ્તસ્ય ગદિતં મયા
બાહૂનાં માનમારોહં ધીમન્ શૃણુ વદાનિ તે ॥

ઉભયોસ્તુ તથા બાહ્વીર્ માનં કુર્યાદ્ યથાવિધિ
ષટ્ત્રિશકં પ્રમાણં વૈ અઙ્ગુલીનાં વિધાનતઃ
અષ્ટાદશ પ્રબાહોશ્ચ બાહોશ્ચાપિ તથૈવ ચ ॥

સ્કન્ધાગ્રસ્ય ભવેન્ માનં ષડઙ્ગુલિસુસમ્મતમ્
આયામો બાહુભાગસ્ય જ્ઞેયં પઞ્ચાઙ્ગુલં સદા ॥

અઙ્ગુલિર્મણિબન્ધઃ સ્યાત્ પ્રવાહૂ ચતુરઙ્ગુલી
વિશાલો વર્ત્તુલાકારઃ સુસ્પષ્ટોરંશો ભવેત્ પુનઃ ॥

આરોહો ભુજયોર્યસ્તુ ભવેદષ્ટાદશાઙ્ગુલિઃ
આકરાદષ્ટચત્વારિશત્ નાઋઇપર્વ ત્વદૃશ્યકમ્ ॥

હસ્તૌ ન જાનુપર્યન્તૌ દીર્ધૌ સૂક્ષ્ર્મૌ ચ સુન્દરૌ
સમન્તાન્ માંસપૂર્ણૌ ચ ભવેતામાનપૂર્ણ્યતઃ ॥

ગોપુચ્છાગ્રસમૌ તાવત્ ક્રમેણોચ્ચાવચૌ પુનઃ
બાહૂ દણ્ડાયમાનસ્ય જાનુપર્યન્તગામિનૌ ॥

તસ્માદ્ રાજેન્દ્ર હસ્તેન જાનુપ્રાપ્ત ઉદીર્યતે
બાહુપ્રબાહુમાનાનિ આયામારોહઃ કીર્ત્તિતઃ ॥

પુનરગ્રે પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણાનિ શુભાનિ વૈ
યાનિ પુર્વં ન ચોક્તાનિ તાનિ તુભ્યં વદામ્યહમ્ ॥

કેશાનાં પ્રાન્તભાગાત્તુ સ્થાનં કટ્યાસ્થિવિસ્તૃતમ્
પરિમાણં ષડઙ્ગુલં જ્ઞેયં સદા મહીપતે
સ્કન્ધસ્થલસ્ય માનં હિ ષોઋઅશાઙ્ગુલિસમ્મિતમ્ ॥

આરોહસ્તસ્ય મધ્યસ્ય દશાઙ્ગુલં ભવેદ્ ધ્રુવમ્
આયામે ચાઙ્ગુલીનાં હી સંખ્યા યાયાદ્ નવાન્વિતા ॥

સ્કન્ધદેશસ્ય મધ્યાંશ આરોહાયામશોભિતઃ
પૃષ્ઠમધ્યઃ ષડઙ્ગુલિર્ ઉર્ધ્વે તુ વિંશતિર્મતા ॥

મધ્યસ્ય દ્વયઙ્ગુલાયામઃ પૃષ્ઠં ભાગેન સુન્દરમ્
પુરુષાણામિદં માનં સ્ત્રીણાં ભાગઃ સ એવ હિ
માંસપેશ્યલ્પસંયુતઃ સર્વશરીરશોભનઃ ॥

નિતમ્બપાર્શ્વમાનં સ્યાત્ ષડઙ્ગુલિસમન્વિતમ્
ચતુરસ્રં ચ વિજ્ઞેયં મણ્ડલાન્વિતનિમ્નગમ્ ॥

સ્થાનાત્ તસ્માત્ સમારભ્ય શ્રોણીસીમાસમીપગમ્
ચતુરઙ્ગુલં સ્થાનં સ્યાત્ પાયુસ્તુ દ્વ્યુઙ્ગુલં મતમ્ ॥

નિતમ્બદેશ આરોહે ચાષ્ટાઙ્ગુલિસમન્વિતઃ
નાતિસંકોચમાપન્ન આયામઃ સપ્તકાઙ્ગુલિઃ
ચારુમણ્ડલયુક્તશ્ચ નાતિપ્રસારિતો ભવેત્ ॥

આરોહાયામયોઃ સર્વં લક્ષણં શાસ્ત્રસમ્મતમ્
નિર્દિષ્ટં ચાવબોધાર્થં પુનરત્ર પ્રવક્ષ્યતે
અવિક્ષિપ્તેન ચિત્તેન ગૃહ્યતાં લોકહેતવે ॥

દન્તશિરસ્ય લોભાનાં વ્યવસ્થા ક્રમશો યથા
વર્ણસ્ય લક્ષણં ચૈવ દેવમુખે ન દીયતે ॥

સુગ્રથિતાઃ સમાદન્તાઃ સ્નિગ્ધવર્ણાઃ સુતીક્ષ્ણકાઃ
દધિમુક્તાબ્જવચ્છુક્લાઃ સ્વચ્છાઃ શ્વેતા હિમા ઇવ ॥

ચત્વારિશચ્છુભા દન્તાઃ શ્વદન્તૈશ્ચ સુશોભિતાઃ
આરોહે ત્રિયવા જ્ઞેયા આયામે યવયુગ્મકાઃ ॥

દન્તમૂલં તથા તાલુ જિહ્વાસીમા ચ લોહિતમ્
જાતીકુસુમસંકાશં શ્વદન્તાભં સુશોભનં ॥

શ્વદન્તાનાં યવાર્ધેન વૃદ્ધિઃ કાર્યા વિચારયન્
તીક્ષ્ણાગ્રપરિમણ્ડલં મૃદુ મૃણાલતન્તુવત્ ॥

પદ્મપત્રપ્રતીકાશઃ કોમલશ્ચ સુલક્ષણઃ
સ્થિરતડીન્નિભો જિહ્વાદ્ એશઃ સ્પષ્ટશ્ચ રક્તિમઃ
નવાર્ધપર્ણવચ્ચારુઃ મુખે વૈ વિતતો ભવેત્ ॥

ઐરાવતસ્ય વૃંહતી હયરાજસ્ય નાદવત્
મેઘરવસ્ય ગમ્ભીરા વાણી પ્રોક્તા સુલક્ષણા ॥

જાલરેખાનિભા કેશાઃ શિરો ઽલંકરણં ગતાઃ
ઇન્દ્રનીલસભાઃ કૃષ્ણા ભ્રમરાઞ્જનસન્નિભાઃ ॥

મયૂરકણ્ઠરોમાભાઃ કોકિલાભાઃ શિરોરુહાઃ
નીલા દેદીપ્યમાનાશ્ચ પૃષ્ટમૂલસમાગતાઃ ॥

સુન્દરા દક્ષિણાવર્ત્તાઃ કેશરિણઃ સટાપ્રભાઃ
જાલરેખાઙ્કિતાઃ કોણાઃ કેશચૂઋઆ મનોહરાઃ ॥

બાહુમૂલોપજઙ્ઘાસુ નાસાકર્ણમુખેષુ ચ
જઙ્ઘાસુ કણ્ઠગણ્ડેષુ કેશા ન સ્યુર્મહાત્મનામ્ ॥

મૃદુસૂક્ષ્મૈસ્તથા સ્નિગ્ધૈર્ જાલરેખૈઃ સુશોભનૈઃ
કેશાનાં પરિમણ્ડલૈર્ નીલાઞ્જનસમપ્રભૈઃ
વક્ષસ્થલં નૃપાણાં ચ શોભિતં સ્યાત્ સુલક્ષણમ્ ॥

દેવભૂતમનુષ્યાણાં મુખે શ્મશ્રુ ન રોમ ચ ॥

એતેષાં દેવદેહસ્તુ રોમભિઃ પરિવર્જિતઃ
ષોઋઅશવર્ષપૂરકં શરીરં તદ્ધિ કથ્યતે ॥

સુરાણાં કેશજાલં તુ સૂક્ષ્મલતેવ સંગતમ્
નીલં ચક્ષુર્મનોગ્રાહિ સર્વસત્ત્વસુખપ્રદમ્ ॥

જમ્બુનદસમાહૃત તપ્તકાઞ્ચનવર્ણકઃ
દેદિષ્યતે ચ દેહો ઽસ્ય પાતચમ્પકપુષ્પવત્ ॥

કમલદલકોષસ્ય પ્રાકાર ઇવ તૃપ્તિદઃ
ઉત્તમઃ પુરુષો જ્ઞેયઃ લક્ષ્મણં ચક્રવર્ત્તિનઃ ॥

ગજરાજગતિર્યસ્ય વૃષરાજપદોન્નતિઃ
મૃગરાજગતિસ્થૈર્યં લક્ષ્મણં ચક્રવર્ત્તિનઃ ॥

ગજવત્ સબલૌ પાદૌ વૃષવદાનનં ખરમ્
વદનં સિંહવદ્ રાજ હંસતેજઃ સમાયુતઃ ॥

વેશદૃશાં ગતિં ચાથ અતિક્રમ્ય ચ સર્વેષામ્
દૃશ્યવન્નાટકસ્યેવ ભૂતાનાં શિક્ષકો યથા
ગતિરસ્ય ભવેદ્રાજન્ સર્વેષાં ચ મનોરમા ॥

સુગન્ધસ્ત્વક્ કૃશઃ સ્નિગ્ધી દર્પણસ્પર્શકોમલઃ
ધૂલિમલેન નિર્લિપ્તઃ લક્ષણં ચક્રવર્ત્તિનઃ ॥

પ્રદીપ્તમણિસંકાશઃ શ્વેતવસ્ત્રસુશોભિતઃ
સમન્તાત્ કિરણાવૃતઃ રાજા લેખ્યઃ કૃશઃ સદા ॥

નિર્મેધશશિચ્ચારુ પ્રભામણ્ડલમણ્ડિતમ્
શરીરં યસ્ય રાજેન્દ્ર લક્ષણં ચક્રવર્ત્તિનઃ ॥

મુખં ચન્દ્રદૃશં શ્વેતં સુગ્નિગ્ધશ્ચાપરઃ શશી
ધરાપૃષ્ટે સમાયાત ઇત્થં માધુર્યમણ્ડિતઃ
ભ્રૂવોઃ કણ્ઠસ્ય ભાલસ્ય સૌન્દર્યં હિ મુખસ્ય ચ ॥

આકુઞ્ચિતમૃદુસ્નિગ્ધ ચારુકેશઃ સુનાસિકઃ
ચાર્વોષ્ટં રક્તિમાપૂર્ણં સ્વચ્છા દન્તા નભો યથા ॥

દીર્ધોત્તમ ચ પક્ષ્મ હિ સ્નિગ્ધવર્ણં ભવેત્તથા
નીલં કૃષ્ણં ચ દીર્ઘં ચ ચક્ષુઃ સ્યાત્ સુમનોહરમ્
ભ્રૂવૌ દીપ્તૌ સદા જ્ઞેયૌ નેત્રાનન્દવિધાયકૌ ॥

ફુલ્લારવિન્દકોષસ્ય કર્ણયોરાકૃતિઃ સમા
ઈષદ્રોમૌ મનોહરૌ શરીરાઙ્ગવિભૂષણૌ ॥

કર્ણયોર્લુટિકે તસ્ય ક્રમિકે શઙ્ખસન્નિભૌ
બદ્ધસ્કન્ધૌ સુપૂર્ણાંશૌ શોભનમઙ્ગમણ્ડલમ્ ॥

માંસપુર્ણં ભવેદ્ વક્ષઃ તસ્યારોહો યથાક્રમન્
આયામશ્ચ યથાયથં ચાનુપૂર્વ્યેણ સંગતા ॥

સિંહોદરવદ્ વિજ્ઞેયા કટિરાવર્તિતા ભવેત્
દક્ષિણાવર્તિનો નાભિઃ ગભીરા સ્યાદ્ યથાયથમ્ ॥

ઐરાવતસમાનૌ હિ લિઙ્ગકોષશ્ચ સુન્દરઃ
સમન્તાત્ મણ્ડલાકારઃ આભાદૃશ્યા ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

ગજશુણ્ડસમા જઙ્ઘા અનુક્રમેણ વિસ્તૃતા
મુખેષુ ચોન્નતા જ્ઞેયા ગુલ્ફો ઽદૃશ્પો ભવેત્ તથા ॥

સુબદ્ધાઙ્ગુલિસુન્દરૌ કૂર્મવત્ માંસલૌ તથા
અર્ધચન્દ્રપ્રભાયુક્તા -ઙ્ગુલિચક્રપદાઙ્કિતૌ
પાદપૃષ્ટોમૃદૂ સ્યાતાં કોમલૌ હરિતૌ સ્મૃતૌ ॥

વૃષપુચ્છાનુપૂર્વિયૌ દીર્ઘાઙ્ગુલિયુતૌ કરૌ
નખપ્રભાસમુજ્જ્વલૌ પ્રસારે દીર્ઘકૌ યથા
પરિમણ્ડલસમ્પન્નૌ ચક્રરેખાસ્વલઙ્કૃતૌ ॥

ચમ્પકદામશોભિતઃ મરાલગાતસંયુતઃ
સુસંસ્થાનસમાપન્નઃ સર્વાઙ્ગેણ મનોહરઃ ॥

તેજસ્વી વીર્યવાન્ રાજન્ ચક્રવર્ત્તી સદા ભવેત્
આયામારોહમાનં ચ લક્ષણં તદુદાહૃતમ્ ॥

દેહે જઙ્ઘોપજઙ્ઘા ચ ભૃશં વિકશિતા ભવેત્
સુહસ્તૌ ચરણૌ સ્યાતાં તથા પર્વ ચ દૃશ્યતે ॥

કુક્ષિપૃષ્ટે સુશોભિતે મુખં ચારુ મનોહરમ્
શોભિતૌ ચ ભુજૌ સ્યાતાં દેહો માનાન્વિતો ભવેત્ ॥

અઙ્ગાનિ માંસપૂર્ણાનિ શરીરં સ્નિગ્ધવર્ણકમ્
પ્રિયૌદાર્યગુણા યત્ર રાજહંસગતિસ્તથા
ચારુદેહો મહીપતેઃ ચક્રવર્તી સ ઉચ્યતે ॥

પ્રસિદ્ધૈઃ શિલ્પિભિઃ કાર્યં માનવાઙ્ગેષુ યત્નતઃ
શીર્ષકષ્ટભુજદ્વન્દં જઙ્ખોપજઙ્ખસુન્દરમ્ ॥

ઉપયુક્તેષુ સર્વેષુ પરિમાણં તુ યત્ર ચ
તત્ર સ્વાઙ્ગુલિના કાર્યં માનં સર્વત્ર કર્મણિ ॥

આરોહાયામપીનત્વે પ્રત્યઙ્ગં સમતાં ભજેત્
વિધિના પરિમાણેન સમ્મ્પન્નં શોભિતં ભવેત્ ॥

અતી જ્ઞેયઞ્ચ પણ્ડિતૈઃ પરિમાણં સુયત્નતઃ
પરિમાણપ્રતિષ્ટાનો -પાયાદિભિર્વિહીના યા
પ્રતિમા સા પરિત્યક્તા સુરદેવૈઃ સદા ખલુ ॥

પિશાચા રાક્ષસા ભૂતા વસન્તિ ત્વરિત તથા
શોભિતાન્ નાશયન્તિ ચ અમઙ્ગલં ભયં ભવેત્ ॥

આરોહાયામયોઃ રાજન્ લક્ષણં કથિતં મયા
યથેચ્છં વૈ વિભક્તવ્યં ચતુર્ભાગેન મુખ્યતઃ ॥

વલિઃ સૂર્યો દાશરથિઃ રામો મનુસુતસ્તથા
પરિમાણાનુસારેણ કાર્યો ભિન્નો વીચક્ષણૈઃ ॥

ભદ્રૌ દ્વયઙ્ગુલિના ન્યૂનો માલવ્યશ્ચતુરઙ્ગુલિઃ
રુચકો ઽષ્ટાઙ્ગુલિન્યૂનઃ શશકશ્ચ દશાઙ્ગુલિઃ ॥

અપ્રિયો ન યથા યાયાત્ તથા માનં વિચારયેત્
કિં ભવેત્ પરિમાણેન શરીરં ચેદસુન્દરમ્ ॥

ચતુર્ણાં ચ તથા રાજ્ઞાં પરિમાણસ્ય લક્ષણમ્
બ્રહ્મણા તુ પ્રદર્શિતં વિસ્તરં બ્રવીમિ તે ॥

સર્વસ્ય લેખને ગ્રન્થે વિસ્તારો ભવતિ ધ્રુવમ્
તેન ત્રસ્યન્તિ ચાલ્પજ્ઞા અશ્રુતિકારણાન્ નનુ ॥

નારીપુરુષયોઃ સત્સુ લક્ષણેષુ પ્રજાપતિઃ
દ્વાદશેષુ સહસ્રેષુ પઞ્ચશ ઉપદિષ્ટવાન્ ॥

નરલક્ષણયુક્તેષુ તથાનિર્દિષ્ટપઞ્ચધા
તુભ્યં પ્રદર્શયામિ ચેદ્ ગચ્છેદ્ ગ્રન્થો વિશાલતામ્ ॥

ચક્રવર્ત્તિનરેન્દ્રસ્ય લક્ષણં કથિતં મયા
વિધિવત્ પરિમાણઞ્ચ અન્યપ્રદર્શનેન કિમ્
ઉત્તમપુરુષાદીનાં તેન માનં ધ્રુવં ભવેત્ ॥

અતો બુદ્ધયા સુનિશ્ચિત્ય ભદ્રો લેખ્યો વિચારયન્
સ ચ ભવેત્ સમુચ્છ્રાયે ષડુત્તરશતાઙ્ગુલમ્ ॥

રુચકસ્ય સમુચ્છ્રાયઃ શતસંખ્યાન્વિતો ભવેત્
માલવસ્ય તથોચ્છ્રાયશ્ ચતુઃશતમિતાઙ્ગુલમ્ ॥

શશકસ્ય સમુચ્છ્રાયે સંખ્યાષ્ટનવતિઃ સદા
અઙ્ગુલીનાં વિધાતવ્યા ચિત્રશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ॥

અતો ઽન્યોમાનનિયમો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
ઉત્તમાધમમધ્યમ પ્રધાનાનાઞ્ચ ભૂભૃતામ્
આરોહાથામમાનં તુ આલોચ્યાત્ર પ્રદર્શિનમ્ ॥

ઉચ્છ્રાયો નવરત્ સ્ત્રીણા જ્ઞેય એકાઙ્ગુલિઃ કૃશઃ
એકાઙ્ગુલિસ્તથા રાજ્ઞા પુષ્ટિર્જ્ઞેયા મહામતે ॥

નાભિજઙ્ખોપજઙ્ખાનાં લટિકણ્ઠોપજાનુનામ્
શીર્ષદેશસ્ય વક્ષસસ્ તથા ચરણયોર્નૃપ
આરોહો નાપ્રિયો યાયાત્ તથા માનં વિધીયતામ્ ॥

ઉત્તમમધ્યમાધમ માનં તુ ક્રમિકં મતમ્
આરોહશ્ચ તથાયામઃ તેષામત્ર પ્રદર્શિતઃ
નારીણાં પરિમાણં ચ સર્વં શૃણુ ક્રમેણ હિ ॥

રાજ્ઞાં યથા પ્રદર્શિતં માનેન ચ તથાયુતમ્
સમ્યગ્ વિચાર્ય શેમુષ્યા બહુસ્થાનપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

સમદ્વિભાગસમ્પન્નં નિષ્કુટિલં સુકોમલમ્
લેખ્યં ચિત્રમનિન્દિતં નેત્રપ્રીતિવિવર્દ્ધનં ॥