Citralakṣaṇam · Chapter 1

brahmāṇaṃ ca mahādevaṃ nārāyaṇaṃ sarasvatīm
varadāṃ ca mayā natvā kriyate jayamaṃgalam //

prajāpatestathā śambhoḥ padmāsyāyāstathā giram
pārvatyā anusṛtyaiva jāyatāṃ kila paṇḍitāḥ //

mahādevāya devāya sarvavidyavijānate
namo namo mayā samyag ucyate citralakṣaṇam //

ādau candramasaṃ vande haraṃ ca candraśekharaṃ
viṣṇvindrau sūryamagniṃ ca varuṇaṃ marutaṃ tathā //

namaskaromyahaṃ caiva viśvakarmaprajāpatī
nagnajitaṃ namaskṛtya tvācāryāṃśca punaḥ punaḥ //

varṇaṃ ca citrakarmātha śāstrānusāratastathā
yathājñānaṃ yathāśakti saṃkṣepeṇa mayocyate //

viśvakṛnnagnajiddeva prahlādasāramujjvalam
lakṣaṇamanusṛtyaica viduṣāṃ sudhiyāṃ punaḥ //

saṃgṛhya mativṛddhaye nānāśāstrasamuddhṛtam
ucyate citralakṣaṇaṃ śṛṇvantu tadvidā janāḥ //

puredaṃ lakṣaṇaṃ śrutvā nararājo mahodharaḥ
dharmajñaḥ satyaniṣṭhaśca buddhimāṃśca yaśo'nvitaḥ
viśruto bhayajinnāmnā tathābhūt dharaṇītale //

guṇottamasya bhūpasya dhārmikasya praśāsane
śatasahasravarṣāṇi cāyuḥ prajāḥ prapedire //

nīrogā na ca hantāro manorogavivarjitāḥ
akālamṛtyuhīnāstāḥ kutaḥ krodhāḥ kuto malāḥ //

vāyuḥ supravahaścaiva śakraḥ suvarṣakastathā
varṇarasasametāni vījamūlaphalāni ca //

varṇāśramā hi catvāro na cyutā dharmatatparāḥ
ṛddhiguṇasamāyuktaṃ śrīmad vikasitaṃ jagat //

evambhūte sthite rāṣṭre sukhaśāntisamanvite
bhayajito manaḥ śuddhaṃ pravṛttaṃ tapasi drutam //

suduṣkaraṃ tapaḥ kṛtvā rājñātiśuddhacetasā
varā bahuvidhā prāptā devāllokapitāmahāt //

viṣayastasya śatrubhir devāstrairapi durjayaḥ
uttamāpratirodhyā ca sarvaśāstre matistvatha //

sarvaguṇairupetasya parākrāntasya dhīmataḥ
mahābhāgasya devānāṃ prabhāvaiḥ prāptaviśruteḥ //

sarvavidyāśrayasyāsya mūrttadharmasya bodhinaḥ
maṇiputrasamākhyaspa etādṛśasya bhūpateḥ //

savidhe tvāgataḥ kaścid rudan vipro 'tiduḥkhitaḥ
kathaṃ rodiṣi bho vipra cetyapṛcchad dvijaṃ nṛpaḥ //

kruddhena tena vipreṇa kathito nṛpatistadā
tava śāsanakāle 'smin deśe 'kālamṛtiyataḥ //

tato 'dharmeṇa rājyaṃ taṃ śāssīdaṃ nṛpa niścitam
viṣmayo ya itaḥ pūrvaṃ na jāto 'sau pravartate //

madīyavaṃśarakṣākṛt lakṣaṇākṛtisundaraḥ
akālamṛtyunā kasmāt kroṛato 'pahṛtaḥ sutaḥ //

bramha priyau hi rājan tvaṃ sarva jānāsi bhūtale
prāṇatulyaṃ sutaṃ mahyaṃ dehi svāmin kṛpānvitaḥ //

dayāṃ yadi na kuryāstvaṃ śaktiman guṇavan nṛpa
tṛṇakhaṇḍāṇiva prāṇān tvatsavidhe tyajāmyaham //

bhāṣite tu dvijenaivaṃ buddhimān puraṣottamaḥ
ākarṣaṇe sutaṃ tasya matiṃ cakre nṛpālakaḥ //

sāntvitastu nṛvākyena "āgaccha mama dāsa hi"
sūryavarcodharaṃ yamam uditaṃ tatra dṛṣṭavān //

dharmarājaṃ jagadbandyaṃ praṇamya bhayajinnṛpaḥ
brāhmaṇasya hitārthāya sādaraṃ vākyamabravīt //

pratyupakṛddvijātestu prāṇebhyo 'pi sutaḥ priyaḥ
cākāle 'pahṛto yo 'sau tava dūtena durdhiyā //

prabho tribhuvanasyāpi dīyatāṃ tanayaḥ priyaḥ
viśvakarman dvijanmane asmai prītyā ca dhīmate //

śrutvā pretādhipo vākyaṃ pūjanīyaṃ hasan nṛpam
dadau pratyuttaraṃ mṛdu tejasā pūritaṃ vacaḥ //

svakīyakarmavaśād jīvāḥ sarve madvaśagā dhruvam
kasyāpyākarṣaṇe tyāge svecchāśaktiḥ kuto mama //

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sarvaṃ karmavaśaṃ sadā
tasmāt rājan vijānīyān mayā naiva pragṛhyate //

madgṛhaṃ pratipadyātha śarīrī na nivartate
kālena mahatākṛṣṭo dvijaputro balīyasā //

kuśalaṃ cākuśalaṃ vā sarvamihānubhūyate
karmānusāriṇī bhūmir vijñeyā ca sadā nṛṇām //

evamuktaḥ punarbhūpaḥ prāha vaivasvataṃ yamam
matprārthanāvaśād deva dehyasmai putramuttamam //

na śakyate na śakyate yama āha punaḥ punaḥ
dehi dehi sutaṃ deva rājñāpi prārthitaḥ punaḥ //

āgrahasyātiśayyaṃ ca tayoritthaṃ babhūva ha
vyākulau tī mahāyuddhe tadā liptau babhūvatuḥ //

tiṣṭha tiṣṭheti ta rājā bahuśaḥ prāha vīrahā
sthito 'smīti raṇe rājan tamavocad nṛpaṃ yamaḥ //

asaṃkhyānāṃ ca vāṇānāṃ tīkṣṇānāṃ parivarṣaṇam
akarod bhayajid rājā yamasyopari sarvataḥ //

śrutaghnaṃ sarvato divyaṃ meghato vārivarṣavat
apratirodharupaṃ tad astraṃ vavarṣa dharmarāṭ //

tena rājā mahākruddho mahāprabhāvaśālibhiḥ
yamadūtāṃścadevāstraiḥ prapīḍya mumude bhṛśam //

śūlāsiprāsamudgarā yamadūtavinirgatāḥ
bhūpena sarvathā naṣṭā bhayapravartakā ime //

preto dāruṇarupī ca pratidiśamadhāvata
naṣṭaḥ senāpatiścaiva āgamadāhavād drutam //

tataḥ pretādhipo devo dṛṣṭvā taṃ tu parājitam
yathājñākāriṇaṃ daṇḍaṃ jagrāha pratihiṃsayā //

kālāgnisadṛśaṃ dṛṣṭvā utkṣiptaṃ pṛthivīpatiḥ
brahmaśiro 'ṅkita cāstram ātmahaste gṛhītavān //

sarve bhūtā bhayatrastā mahābhūto 'pi sarvataḥ
babhūvurāturā sarve tena durlakṣaṇena vai //

duḥkhitāṃ sakalāṃ pṛthvīṃ dṛsṭvā brahmā tathā suraiḥ
ājagāma svayaṃ tatra tasmin deśe raṇākule //

brahmāṇaṃ svāgata dṛṣṭvā bhayajinnṛpasattamaḥ
sāñjaliḥ pūjayitvā taṃ prāha yathāyathaṃ vacaḥ //

yamo 'pi praṇipatyātha sarvāmakathayat kathām
vaiklavyakāraṇani ca śrutvā śeṣāṇi sṛṣṭikṛt
pratyāvṛtya raṇād devaḥ kathayāmāsa tau tadā //

na doṣo bhavatāṃ nātha mṛtyupatermahātmanaḥ
satyanarādhipasyaiva kālasya na tu karmaṇaḥ //

purā śubhāśubhaṃ karma tathā ca śiśunā kṛtam
labdhañca maraṇaṃ śīghra janma prāpya ca mānuṣam //

sāphalyameti te śramo brāhmaṇasyāsya pūjanāt
tasminnupāyavidyeyaṃ matprasādāt prapūjyatām //

varṇādīnāṃ samāyogaiḥ etaddvijasutākṛtim
rupamālikha bho rājan sarvalokahitāya vaṃ //

āvirbhūtena brahmaṇā itthamukte suvuddhimān
jīvayituṃ lilekha taṃ dvijaputraṃ mahopatiḥ
brahmā taccitramādāya yojayāmāsa jīvitam //

vikacotpalacakṣuṣmān sukumāraśarīradhṛk
cakṣurunmīlya sānandaṃ punarjīvanamāpede //

jīvitaṃ putramāsādya hṛṣṭo brāhmaṇasattamaḥ
bramhāṇamabhivandyātha svīyaputraṃ gṛhitavān //

brahmābravīt tato bhūpaṃ brāhmaṇaprītaye ime
yamadutā jitāḥ śaktyā sādhu sādhu kṛtaṃ tvayā //

brahmāṇā kathite tvevaṃ sa rājā harṣamāptavām
sarvadamanakārī tu daurmanasyaṃ yamo gataḥ //

aprasannaṃ yamaṃ dṛṣṭvā vacobhirmadhurairbhṛśam
brahmā svayaṃ samāśvāsya bhūpatiṃ prāha sattamaḥ //

dharmanītiḥ suvijñāya na nindet kāmapi prajām
sadānandapradobhavyastv abhimānaṃ ca varjayet //

yatra sevā satāṃ nāsti tatra nindā bhaved dhruvam
nālpamapi sukhaṃ kiñcid āpnoti nindukaḥ sadā //

dveṣiṇo 'pi budhāḥ svargād bhavanti vicyutāstahā
ahaṅkānarayuta bhūtaṃ tyajanti sarvamānavāḥ //

nirahaṅkāriṇā tasmāt bhavitavyaṃ sadā khalu
jātyā balena dānena naipuṇyena ca vidyayā //

devatānāñca viprāṇāṃ viśeṣaṇa samādaraḥ
prakartavyo na kartavyo nindopāyaḥ kathañcana //

avirodhena satkāraḥ karaṇīyaḥ sadā nṛpaiḥ
kṣamāvalambanīyā syāt nindā tyājyā tathaiva ca
sarvajño nirahaṃkaro guṇine na dviṣennṛpaḥ //

puruṣaṃ vacanaṃ tyājyam āghātaṃ visṛjet sadā
pratyakṣaṃ prāpyate yattu sārthakyaṃ tasya cintayet //

devavipravirodhināṃ kutrāpi na sukhaṃ bhavet
vidhiyaṃ naiva kāryaṃ hi yamasyāpi tato nṛpa //

brahmaṇetthaṃ sa bhūpālo hy upadiṣṭo dvijapriyaḥ
namaskṛtya yamasvārthe kṛtavān supriyaṃ tathā //

yamo 'pi prītimāpanno brahmā prasannatāṃ gataḥ
aśokaṃ prītimāpede jagadetañcarācaram //

atha brahmā nṛpaṃ prāha nagnaṃ pretaṃ nivāraya
yamadāsaiḥ sadā viśvaṃ na pātayed bhavān khalu //

balena tejasā cāpi tapasemaṃ guṇaṃ nṛpāḥ
anukuryurna karttavyo 'kuśala iha bhāvini //

bhavān mahāyaśasvī ca karaṇīyo mayā kṣitau
nivartasva kumārgebhyas tvaṃ sadā pṛthivīpate //

pretaparyāyakaṃ nagnam ajaiṣīstvaṃ yato balāt
mama prasādād rājendra brāhmaṇānugrahāttathā
prajāpatitulaḥ pṛthvāṃ yaśasvī tvaṃ bhaviṣyasi //

vedajño vrataniṣṭhaśca tapasā śuddhamānasaḥ
prajāḥ pālaya niṣpāpaḥ anumatistathā mama //

asya brāhmaṇaputrasya citrasya lekhanena ca
tādṛśeṇa kṣitāvādi citrāviṣkārako bhava //

lokānāṃ hitasādhanāt pūjanīyo bhaviṣyasi
adya prabhṛti taccitra jagadvandyaṃ bhavet sadā //

pāpaghnaṃ ca manohāri protisukhapradaṃ nṛṇām
maṅgalaśropradāyakaṃ rakṣoghnaṃ śatrunāśanam //

tavādau lekhakakhyātiḥ mameyaṃ vacanena ca
citramiti prasiddhaṃ tat sarvatraiva bhaviṣyati //

brahmaṇetthaṃ vacasyukte yamo vipraśca nagnajit
sarve nemuśca bhaktyā taṃ brahmāṇaṃ lokapālakam //

sarveṣāṃ maṅgalaṃ kṛtvā trilokeśaḥ prajāpatiḥ
sarvadevagaṇaiḥ sārdhaṃ jagāma svagṛhaṃ mudā //

rājātha dharmarājaṃ taṃ pūjayitvā prayantataḥ
svasthānamāgato dhīmān prīṇayitvā yamaṃ tathā //

athāsau brāhmaṇastuṣṭaḥ prapayau nagaraṃ drutam
yasmād deśāt samāpannas tatraiva praviveśa ca //

hṛṣṭo rājā samitraśca citrasaṃracanāya vai
udyato 'bhūt sadaivāsau saputre prasthite dvije //

sarvarūpānukūlaṃ tat mānaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet
tat praṣṭuṃ sṛṣṭikattariṃ brahmalokaṃ jagāma saḥ //

kṛpayā brūhi me brahman citrasaṃlekhanakramam
citrasya lakṣaṇāni me nānāvidhāni santi ca //

parimāṇaṃ kimasya syāt vidhinā kīdṛśena vā
utpādanīyametaddhi sāñjaliḥ pṛṣṭhavān nṛpaḥ //

brahmātha prāha bhūpendraṃ śṛṇu rājan samāhitaḥ
atiguhyaṃ mahad vākyaṃ paramaṃ kathayāmi te //

sṛṣṭerādau samāyātā vedā yajñāśca bhūpate
tataḥ prajā mayā sṛṣṭā upadiṣṭāśca tā mayā //

caityānāṃ karaṇāyaiva citraṃ saṃlikhyate yataḥ
vedāccitraṃ prajātaṃ vai tasmād jñeyaṃ tathaiva tat //

ādau saṃlikhitatvācca citramityucyate tataḥ
carācarayutā vṛkṣā jaṅgamāśca yathāsthitāḥ
tathā pralikhanātteṣāṃ taccitramiti kathyate //

girīṇāṃ sumeruḥ śreṣṭhaḥ aṇḍajānāṃ khagādhipaḥ
yathā nareṣu bhūpendras tathā citraṃ kalāsu vai //

patanti sāgare nadyaḥ samudrā ratnamāśritāḥ
nakṣatraiścāśritaḥ sūryo bramhā ṝṣyāśrayo yathā
tathaiva citrakarmaṇi kalāḥ sarvāḥ samāśritāḥ //

himālayo yathā śreṣṭho nageṣu sakaleṣu ca
gaṅgā nadiṣu śreṣṭhaiva graheṣu somabhāskarau //

sameṣu vainateyaśca mahendro devavṛndake
tathā śreṣṭhaṃ bhaveccitraṃ sarvāsu hi kalāsu ca //

nagnajid gaccha tasmāt tvaṃ viśvakarma samīpataḥ
lakṣaṇavidhimānaṃ ca tubhyaṃ sa upadekṣyati //

upadeśamanusṛtya brahmaṇo bhūpatistataḥ
viśvakarmasamīpe tu prasanno hyagamad drutam //

dṛṣṭo 'sau viśvakarmā ca rājñā namaskṛtastathā
ātithyaṃ vidhivat kṛtvā rājñe so 'dadadāsanam //

rājāha viśvakarman bho brahmajñayā hyupasthitaḥ
citrasya lakṣaṇaṃ karma upadiśatu me prabho //

vidhirvā parimāṇaṃ vā kīdṛśaṃ vā bhavettathā
upadiśatu kārtsnyena rahasyaṃ saprakārakam //

evamukte narendreṇa viśvakarmā mudānvitaḥ
citraśilpasya śāstraṃ tu tasmai rājñe hyupādiśat //

ekāgramanasā tattu śrūyatāṃ yad madbhāṣitaṃ
parimāṇaṃ tathāsthānaṃ varṇopāyau yathāyatham //

pradāya sarvamīśena devena padmayoninā
nirdiṣṭaṃ citralakṣaṇaṃ buddhimantaḥ kṛte śṛṇu //

sarvavastusamākīrṇā ākṛtīrlakṣaṇānvitāḥ
lokaśraddhāspadaṃ mahyaṃ likhitvādau hyupāharat //

kena mānena śobhanāḥ sthānopāyaiśca kīdṛśaiḥ
brahmaṇaḥ kṛpayā labdhāḥ sarve śilpā mayā kṛtāḥ //

ākāreṇedṛśenaiva prajā mayā vinirmitāḥ
devaiścitraṃ vivarddhitaṃ vividhaṃ lakṣaṇānvitam //

jñeyaṃ mattastvathā rājan lakṣaṇamākṛti tathā
sādṛśyaṃ veśasaundaryaṃ parimāṇaṃ kalānvitaṃ //

citramīdṛśaṃ saṃlekhyaṃ yatnād buddhimatā tvayā
darśanīyaṃ manuṣyebhyo vidvabhyo guṇayuktebhyaḥ
citrasandarśane tāvad utsāhamatiyuktebhyaḥ //

munināgāsurāṇāṃ ca pretānāṃ yakṣarakṣasām
gandharvāṇāṃ ca rājendra vidhivat kakṣaṇādikam
likhitvā vividhaṃ samyak tubhyaṃ mayā pradaśryate //