Camatkāracandrikā · Chapter 8

yathā atraivodāharaṇe yathā nāyakasyāyamabhiprāyaḥ /
mama hṛdaye sthitāṃ tvāmeva tvaṃ kimiti sektumicchasi /
yadi priye māṃ sektumicchasi tarhi śirasi siñceti /
tadāparasyā sthitiśaṅkayā na sektavyo 'yamiti yo 'yaṃ nāyikāyāḥ pratīptotkaṇṭhāṃ bodhayatītyarthāpattiriyam /
evaṃmitarapramāṇasiddhārthānupapattihetukārthāpattiḥ svayamūhanīyā /
iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrī siṅgabhūpālakīrtisudhāsāraśītalāyāṃ camatkāracandrikāyāmalaṅkāraviveko nāma saptamovilāsaḥ //
aṣṭamo vilāsaḥ
camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracitā aṣṭamo vilāsaḥ
ubhayālaṅkāranirūpaṇam
śabdebhyo ya ivādibhya upamādiḥ pratīyate /
viśiṣṭārthaḥ kavīnāṃ tā ubhayālaṅkṛtayo matāḥ

upamā rūpakaṃ sāmyaṃ saṃśayoktirapahnu nutiḥ /
samādhyuktiḥ samāsoktirutprekṣāprastutastutiḥ

satulyayogito laśaḥ sasahokti ssamuccayaḥ /
ākṣepārthāntaranyāsau saviśeṣā pariṣkṛtiḥ

dīpanakramaparyāyātiśayaśleṣabhāvanāḥ /
saṃsṭaṣṭiriti nirdiṣṭāstāścaturviṃśatirbudhaiḥ

prasiddheranurodhena sādṛśyaṃ yatra dharmataḥ /
pratītaṃ kathitaṃ vā syādarthayorupamā hi sā

padavākyaprapañcākhyairbhedaistredhā bhavediyam /
padopamā dvidhā tatra samāsāt pratyayādapi

tatrādyā ca caturbhedā jñeyā sarvasamāsgā /
antargatadyotakārthā tulyadharmārthagarbhitā

antarbhūtobhayārthā cetyāsāṃ lakṣyaṃ pradarśyate

āśākāśāvakāśaprasṛmarayaśaso bhāgyasaubhāgyarāśeḥ raicarteyānvayendo raghupatisadṛśaḥ kaumudīkāntakānteḥ /
bāhau śeṣāhidīrghe jalajakaratale bhāti viśvaṃbhareyaṃ krudhyatkālāhidaṃṣṭrāṃ mukhavikaṭamukhīṃ khaḍgarekhāṃ dadhāne // Ckc_8.*1 //
atra krudhayadityādipade upamānasyāhidaṃṣṭrāmukhasya tulyadharmasya vikaṭatvasya khaḍgamukhasyopameyasya casvasvaśabdairabhidhānena dyotakārthasya pratibhānāt sarvamupamānopameyatulyadharmadyotakaṃ samāse saṃbhavatīti sarvasamāsā nāmeyaṃ padopamā /
śeṣāhirivadīrghaḥ śeṣāhidīrgha ityatra dyotakārtha upamānāni sāmānyavacanairiti samāsenokta iti seyamantargatadyotakārthā nāma samāsapadopamā /
jalajamiva tāmraṃ karatalaṃ yasyāyaṃ jalajakaratala ityatrānyapadārthaṃsamāsa evadyotakatulya dhayorantarmarbhūtatvādiyamantarbhūtobhayārthā nāma samāsapadopamā /
caturdhā vidyate 'nyāpi pratyayārthaprabhedatā /
pratyayo 'pyupamānopameyadyotakatulyabhāk

tatropamānārthapratyayā yathā
rājñā śrīsiṅgabhūpālabāhunā bahurāhuṇā /
kalpapādapakalpena pālitā lalitena bhūḥ // Ckc_8.*2 //
atra yadyapi rāhuriva rāhuḥ kalpapādapa iva kalpapādapa iti cābhedopacāravyāvṛttyā rāhukalpaśabdayorupamānabhāvinorapyupameye bāhau vṛttiḥ /
tābhyāṃ ca yadyapi svārthe eva bahuckalpappratyayau bhavataḥ tathāpi yathā śūrādibhya utpadyamānāstarabādayaḥ śauryasyaivātiśayamavagamayanti na punaḥśauyaśriyasya tadvadimāvapi guṇabhūtamevopamānārthaṃ bruvāte iti seyamupamānār thapratyayā nāma pratyayopamā /
upameyārthapratyayo yathā
kalyāṇācalakārmukopama samitsaṃraṃbhajṛmbhānidhe śrīsiṅgakṣitināthamaṇḍanamaṇe durvāradāeṃrvikram /
pārāvārabirāviṇīṣu vijayaprasthānabherīṣu te kākakrośi kuraṅgadhāvi ca kulaṃ vidveṣiṇāṃ jāyate // Ckc_8.*3 //
atra pārāvārā iva rudanti pārāvāravirāviṇya ityatra kartaryupamāna iti sāmānādhikaraṇyena kartavye ca pratyaye upameyārthapratyayā nāma padopamā /
anayaiva bhaṅgayā kākakrośikuraṅgadhāvītyatrāpi draṣṭavyam /
dyotakārthapratyayā yathā
kalyāṇaśailavadupāśritapārijāte śrīsiṅgabhūpatilake kaṭakapradīpe /
puṇyakriyābhiranuvāsaramedhamānā recarlasantativadeti mahī pratiṣṭhām // Ckc_8.*4 //
atra kalyāṇaśailo meruḥ tadvadityatra tatra tasyevitībārthe vatiḥ /
recarlasantativadityatra tu tena tulyaṃ kriyā cedvatiṃriti dyotakārtha eva na punastulyakriyārtha iti dyotakārthapratyayā nāma padopamā /
tulyadharmārthapratyayā yathā
uddaṇḍapratigaṇḍhabhairavavibho rajyatkaṭākṣe ruṣā gehīyanti virodhināṃ giriguhā stalpāyate śādvalam /
saudhīyanti taṭe ca te kapicamūcāraṃ caranto vane paśyanti prabhudarśamugraśabarāneṇīsutīyanti ca // Ckc_8.*5 //
atra gehānīvācaranti gehīyantītyatra kyac pratyaya upamānādācāra iti kriyāviśeṣalakṣaṇe tulyadharmārtha eva samutpanna iti seyaṃ tulyadharmārthapratyayā nāma padopamā /
saivādhikaraṇakyacā yathā atra saidha iva ācarati saudhīyantītyatrādhārakyacpratyayo 'pi tulyadharmārtha eveti seyaṃ tādṛśī /
saiva kriyayā yathā uddaṇḍapratigaṇjabhairava bhavadbāṇā raṇe vidbiṣāṃ bhetālanti halāhalanti dahanajvālanti kālanti ca /
śrīsiṅgakṣitipāla pālitaguṇa tvatkīrtivisphūrtayo nīhāranti haranti nirjaravarāhāranti hāranti ca // Ckc_8.*6 //
atra bhetālantītyādiṣu kriyāsu tadivācaratītyācāralakṣaṇatulyadharmārthe kvibuptanna iti seyamapi tulyadharmārthapratyayā nāma padopamā /
mithaḥ padārthayossāmyāttathā vākyārthayorapi /
vākyopamā dvidhā jñeyā tatrādyā dvividhā matā

pūrṇā lupteti pūrṇātra caturaṅgasusaṅgatā

yathā
yathā rākācandre sakalajagadānandajanane saroje gaure bā surabhitadaśāśāpariṣadi /
mahāratnollāsinyurasi danujāreriva ruciṃ parāṃ dhatte siṅgakṣitipa bhavatī śrīratitarām // Ckc_8.*7 //
atropamānopameyadyotakatutyadharmarūpaiścaturbhiraṅgaiḥ saṅgateriyaṃ padārthasāmyavatī pūrṇā vākyopamā /
luptā tu trividhā tulyadyotakobhayalopataḥ

atra tulyadharmalopavatī yathā
śrīsiṅgadharaṇīpāla tava kīrtiparaṃparā /
spardhate candrikāpūrairdṛptā balavadāśrayāt // Ckc_8.*8 //
atra tulyadharmasya dhavalimāderanabhidhāne 'pi prasiddhibalenopamānopameyabhāvasya pratīteriyaṃ tulyadharmavatī vākyopamā /
saiva dyotakalopavatī yathā
śrīsiṅgadharaṇīpāla ratnasānurbhavānapi /
jyotirvirājatkaṭakau kalyāṇākāraśobhinau // Ckc_8.*9 //
atra ivādidyotakamantareṇāpi ratnasānunāyakaratnayorupamānopameyayoritaretarayoginaikaśeṣeṇa tadviśeṣaṇayossamudāyenana ca dvayoḥ sādṛśyaṃ pratīyata itīyaṃ dyotakalopavatī nāma padārthasāmyavatī vākyopamā /
nātra śleṣaśaṅkā /
siddhasādṛśyayoḥ tantreṇābhidhānaṃ śleṣaḥ /
sādṛsyaṃ punarupamānopameyabhāvavivakṣā /
tena śleṣasya dyotakalopopamāyāśca viviktaviṣayatā vyakttaiva /
ubhayalopavatī yathā
na karpūrā na nīhārā na ca śāradacandrikāḥ /
kintu sphuranti śrīsiṅgadharaṇīpālakīrtaḥ // Ckc_8.*10 //
atra tulyadharmadyotakābhyāṃ vināpi nāyakakīrtiṣu karpūrādibhrāntipratyākhyānenaiva tadupamānopameyabhāvapratīteriyamubhayalopavatī nāma padārthasāmyavatī vākyopamā /
kecidenāṃ trilopavatīmapi manyanete /
upamānopameyayoranyatarakathane kasya sādharmyamityasaṃmatamityasmākam /
vākyārthagāminyupamā caturdhaikevaśabdikā /
anekadyotakevādiśūnyāvaidhargyavatyapi

ekadyotakā yathā
siṃhāsane rājati siṅgabhūpo vakṣasthalāndolitatārahāraḥ /
ālambadīrghastabhakābhirāma- staṭe sumeroriva kalpavṛkṣaḥ // Ckc_8.*11 //
atra merutaṭa siṃhāsanayoḥ kalpavṛkṣanāyakayostabakahārayośca parasparamupamānopameya bhāvavivakṣāyāṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvakalpanayā dvayoreva vākyārthayoḥ kalpitatvādekenaiva dyotakaśabdena tayoḥ parasparamupamānopameyabhāvo 'bhihita iti seyamekadyotakā nāma vākyārthasāmyavatī vākyopamā /
anekadyotakā yathā
śrīsiṅgadharaṇīpālo bhāsvāniva mahodayaḥ /
hanti dhvāntamivārātivrātaṃ vyomnīva saṅgare // Ckc_8.*12 //
atra vākyadvayaikatāpattikāmanayā kartuḥ karmaṇo 'dhikaraṇāccopamānāt pṛthak pṛthag dyotakaśabdaḥ kṛta iti seyamanekadyotakā nāma vākyārthasāmyavatī vākyopamā /
dyotakahīnā yathā
devānāṃ divi rakṣaṇāya maghavā jāgarti daṃbholinā sādhūnāṃ bhūvi siṅgabhūpatirayaṃ khaḍgena śātāsriṇā /
ratnādau prathamo mudā viharate rambhādibhirvaibhavā- drājādrāvitaro 'pi ropitayaśāśśuddhāntakāntājanaiḥ // Ckc_8.*13 //
atra suranāyakayoḥ svarlokabhūlokayoḥ devabhūdevānāṃ dambholikaravālayośca tulyaikaśriyā samāveśādivādidyotakamantareṇāpi vākyārthānāmupamānopameyabhāvo gamyata ityayaṃ dyotakaśūnyā nāma vākyārthasāmyavatī vākyopamā /
vaidharmyavatī yathā
avivekī na surabhivaccintāmaṇiriva na yāti kāṭhinyam /
śrīsiṅgabhūpatilako śiva śiva bhūlokasaubhāgyam // Ckc_8.*14 //
atropamānopameyadyotakeṣu stsu yoyamaviveko nāma dharmaḥ so 'yamupamāna eva kavinā niyamyata itīyaṃ vaidharmyavatī nāma vākyopamā /
yatroktibhaṅgyā vākyārthe sādṛśyamavagamyate /
vākyārthayorvistarataḥ sā prapañcopamā yathā

seyaṃ dvedhā hi rūpeṇa prakṛtāprakṛteti ca /
tayoḥ prakṛtarūpār yāccaturdhā sakalopamā

ekadeśopamā cānye mālikā mekhaleti ca

tatra sakalopamā yathā
mainākapramukhairiva kṣitidharairudbhrāntadantāvalaiḥ kallolairiva ghoṭakairbhaṭavarairmātaṅganakrairiva /
raicarlīyakulendunā svapatinā daityāriṇeva sphuṭaṃ senā sindhuriva prayāti nitarāṃ kenāpi durlaṅghatām // Ckc_8.*15 //
atra sindhoḥ senāyāśca durlaṅghatayābhidhīyamānasādṛśyayorupamānopameyabhāvavivakṣāyāṃ yathā mainākādiśailānāṃ mātaṅgādīnāṃ samudrasenādharmāṇāṃ pratītasādṛśyānāṃ pṛthak pṛthag dyotakaśabdayogādativistareṇāvayavinoravayavānāṃ ca yathocitaṃ sākalyena vākyārthayoraupamye bhaṅgiḥ seyaṃ sākalyavatī nāma prakṛtirūpā prapañcoktiḥ /
ekadeśavatī yathā
vilasati siṅganṛpālo nāvakisalayasaṃpuṭairivāṅgulībhiḥ /
kusumairiva nakharucibhi- rviṭapayugaleneva bāhuyugalena // Ckc_8.*16 //
atra kalpavṛkṣanāyakayorupamānopameyabhāve vaktavye kalpavṛkṣalakṣaṇamupamānaṃ parityajya tadekadeśena sahopameyaikadeśo bāhuyugalāśaṃsāvayavaiḥ (kisalaya) kisalayakusumaissaha bhujayugāṅgānyaṅgulyaḥ nakharucayaśca pṛthak pṛthag dyotakaśabdaprayogādvistareṇopamitānītīyamekadeśavatī nāma prakṛtarūpā prapañcopamā /
mālikā yathā
karpūrairiva kaumudairiva kulaiḥ kāśairiva svarṇadī-kallolairiva kaitakairiva dalaiḥ kādambayūthairiva /
śrīgandhairiva śāradairiva ganaiḥ śītāṃśubiṃbairiva vyāptaṃ siṅganarendrakīrtivibhavaiḥ trailokyamālokyate // Ckc_8.*17 //
atra nāyakakīrtirekaikaprakarṣapratītaye mālikāprakāreṇa karpūrādibhirupamīyata itīyaṃ mālikā nāma prakṛtarūpā prapañcopamā /
mekhalā yathā
prajñeva kīrtiramalā tava siṅgabhūpa prajñāpi khaḍga iva tīvratarā vibhāti /
khaḍgaḥ pratāpa iva śātravacittadāhī prāntān diśāṃ bhajati kīrtiriva pratāpaḥ // Ckc_8.*18 //
atrābhidhīyamānasādṛsyānāṃ prajñādīnāṃ raśanānyāyena saṃkalayya saprapañcatayā kathanātseyaṃ mekhalā nāma prakṛtarūpā prapañcopamā /
uktā vikṛta rūpeti yānyā sāpi caturvidhā /
viparyāsobhayotpādyānanvayākhyābhiraṅkitā

tāsu viparyāsopamā yathā
koṇe kutracidāsatāṃ kariṇiki kroḍādayaḥ kecana prācīnāstadupāśrayānvayamamī doṣānna bhāṣāmahe /
keyūraṃ smaragasmarasya śayanaṃ śaurergirāṃ śāsitā śrīsiṅgakṣitināyakena samatāṃ śeṣāhirevārhati // Ckc_8.*19 //
atra pratīyamāne dharaṇīdhaureyatve śeṣādīnāmupamānatvaṃ nāyakasyopameyatvamiti marvādāyāṃ varṇanīyasyātiśayaṃ vivakṣatā kenāpi vaktā viparyāsādupamānopameyabhāvaḥ kalpita iti seyaṃ viparyāsopamā nāma vikṛtarūpā prapañcopamā /
ubhayopamā yathā
śrīsiṅgabhūpālaka sādhurakṣā- māsadhuśikṣāṃ ca vitanvataste /
anīkinīsindhurivānurundhe durlaṃghyatāṃ sindhuranīkinīva // Ckc_8.*20 //
atra vāhinīnāthanāyakavāhinyoranyonyamupamānopameyabhāvavivakṣāyāmekatarapakṣe prasiddhivaikṛtamitīyamubhayopamā nāma vikṛtarūpā prapañcopamā /
utpādyopamāno yathā
kālāpāṃ yadakalpapādapamahāśākhā samālaṃbate śrīsiṅgakṣitipālabāhuranayā tulyaḥ kṛpāṇojjvalaḥ /
hemādrerupari sthite yadi vidhau pāścātyagaurāndhatā tacchatraṃ kṛtaśātakumbhakalaśaṃ jātopamānaṃ bhavet // Ckc_8.*21 //
atra kalpapādapaśākhāyāḥ kālāhisaṃkalpamutpādyānayā sakṛpāṇo nāyakapāṇirupamīyata iti seyamutpādyopamā nāma vikṛtarūpā prapañcopamā /
evamuttarārdhe 'pi yojanīyam /
ananvayopamā yathā
śrīsiṅgabhūpatiriva bhāti śrīsiṅgabhūpatiḥ /
akharvapratyarthimadavāraṇavāraṇe // Ckc_8.*22 //
atropamānopameyabhāva ekasyaivānanvita itīyamananvayā nāma vikṛtā prapañcopamā /
upameyatayā yasmin upacāraprayogataḥ /
upamānaṃ virudhyota rūpakaṃ tannirūpitam

prādhānyāttadidaṃ tredhā śabdārthobhayasaṃbhavāt /
śabdapradhānaṃ prakṛtaṃ vikṛtaṃ ceti tad dvidhā

ādyantavikṛtaiśśabdairgrathitaṃ taccaturvidham /
samastaṃ vyastamubhayaṃ saviśeṣaṇamityapi

tatra samāsavadrūpakaṃ yathā
dhārā siṅgamahīpālakaravālapayomucaḥ /
nirvāpayati vīrāṇāṃ pratāpadavapāvakam // Ckc_8.*23 //
atra sādṛśyādi vivakṣāyāmabhedopacāreṇopameyasya karavālasya payomugiva payomugiti payomukpayodanirūpaṇīyatve sāmānyevādya prayogādupamārthastirobhūtaḥ samāsaśca kṛta iti tadidaṃ samastaṃ nāma prakṛtiśabdapradhānarūpakam /
vyastaṃ yathā
śrīsiṅgakṣitināyakasya yaśasāṃ candreṇa sāndrā ruciḥ yatprāptā tapanaṃ pratāmapabhito loke tadatyadbhutam /
evaṃ nāticamatkṛtaṃ tadanayoratyantamāśliṣyator āpatyātithayo bhavanti yadamī pratyarthipṛthvībhūjaḥ // Ckc_8.*24 //
atra yaśaso candreṇa pratāpaṃ tapanamiti dvayorupamānayorupameyaśabdasāmānādhikaraṇyādupamānārthastirohitaḥ samāsaśca kṛta iti samastaṃ nāma prakṛtaśabdapradhānaṃrūpakam /
samāsāsamāsarūpamubhayaṃ yathā
śrīsiṅgabhūpāla bhavatkṛpāṇo daṃṣṭrā bhujādaṇḍabhujaṅgamasya /
virodhirājanyakamindubimbaṃ hīnaṃ yaśaścandrikamāvidhatte // Ckc_8.*25 //
atra bhujābhujaṅgamasya samastatvaṃ daṃṣṭretyasamastamiti tadidamubhayaṃ nāma prakṛtiśabdapradhānaṃ rūpakam /
saviśeṣaṇaṃ yathā
antaṃruddhāntasañcāraśrīsiṅganṛpamandaram /
bhavati dviṣatāṃ sainyaṃ pīyūṣamadhanāṃbhudhiḥ // Ckc_8.*26 //
atra nāyakamandarakṣubhitaviśeṣaṇamiva viśiṣṭaireva vāhinīnāthavairivāhinyo rūpaṇamiti saviśeṣaṇaṃ nāmedaṃ prakṛtiśabdapradhānarūpakam /
atra paramparā yathā
guṇaketudukūlapaṭṭikā trijagatsaudhasudhāvalepanam /
tava siṅgamahīpate yaśaḥ sujanāṃbhonidhipūrvacandramāḥ // Ckc_8.*27 //
atra guṇānāṃ ketutayā rūpaṇaṃ prathamam /
tatsaṃbandhitayā dukūlapaṭṭikā dvitīyam /
tasyā yaśasā tṛtīyam /
iti seyaṃ paraṃparā nāma vikṛtaśabdapradhānarūpakam /
tadidaṃ vaidharmyeṇāpi saṃbhavati /
yathā
vidanta giri kuliśadhārā kalimaladadahana navapayodharadhārā /
vilasati kaṭākṣarekhā tava siṅgakṣitipa kalpavṛkṣasurekhā // Ckc_8.*28 //
etadeva rupakasya rupakahetutayā rūpakahedurupakamiti kecidācakṣate /
tadapi nāma vaikṛtameva /
mekhalā yathā
rāja kumāra dviradairdviradaṃ śilābhiśśilā śikhā saudhaiḥ /
saudhavimānairlalitaiḥ kalitā rājādrirājadhānīyam // Ckc_8.*29 //
atra rājakumāradviradādīnāṃ rūpakāṇāṃ raśanā nyāyāduttarottarasaṃkalanyā rūpitatvādiyaṃ mekhalā nāma vikṛtaśabdapradhānaṃ rūpakam /
tadidaṃ śṛṅkhaleti kecidācakṣate /
tannāmabhemātram /
mālikā yathā
cūḍāratnaṃ nṛpaṣariṣadāmarthināṃ pārijāto rakṣālāsaḥ sucaritavatāṃ bhāgyarāśernidhānam /
līlāraṅgo varatanudṛśmar (?) galā durnayānāṃ siṅgakṣoṇītalapatirayaṃ rājate rājaśaile // Ckc_8.*30 //
atra ekasminnava nāyake mālikāprakāreṇa rūpakāṇāṃ nirūpaṇādidaṃ mālikā nāma vikṛtaśabda pradhānaṃ rupakam /
rūpakarūpakaṃ yathā
kṛpāṇavatrlībhujago śrīsiṅgadharaṇībhujaḥ /
aśeṣaṃ gnasate vairirājaratnendumaṇḍalam // Ckc_8.*31 //
atra vallītvenāropitasya kṛpāṇasya bhujagatayā rūpaṇādidaṃ rūpakarūpakaṃ nāma vikṛtaśabdapradhānarūpakam /
tadetaccatuṣṭayamapi paraṃparādivaikṛtena nibaddhamiti vikṛtamityucyate /
arthapradhānaṃ prādhānyādaṅgino 'ṅgasya ca dvidhā /
caturdhāṅgipradhānasya rūpakādyairnirūpitam

sakalaṃ vikalaṃ yuktamayuktamiti bhedataḥ

tatra sakalaṃ yathā
niṣyandamānasarasoktimarandasāraṃ vistārilocanapalāśaviśeṣaramyam /
śrīsiṅgabhūpa bhavadīyamukhāravinda- madhyāsyate kamalayā paramādareṇa // Ckc_8.*32 //
atra nāyakamukhāravindāvayavinopamānopameyau kathitasādṛśyaiḥ sarasoktimarandalocanapalāśaiḥ svāvayavaissaha yathāvivakṣitaṃ sākalyena rūpitāviti tadyogyavastvādhāratvakathanādasyaiva prādhānyamiti ca tadidaṃ sakalaṃ nāmāṅgipradhānamarthapradhānaṃ rupakam /
vikalaṃ yathā
śrīsiṅgabhūpālamukaṃ smitajyotsrāmanoharam /
bhujyannānanusaṃdhatte vikasannayanotpalān // Ckc_8.*33 //
atra smitajyotsnayoravayavayoḥ nirūpaṇaṃ nirūpyāvayavena pūrṇendulakṣaṇasyopamānasyānabhidhānāt tadidaṃ vikalaṃ nāmāṅgipradhānaṃ rūpakam /
rājahaṃsopasevyena rājakīrtibisaśriyā /
padmākareṇa bhavatā bhūyate siṅgabhūpate // Ckc_8.*34 //
atrāropyamāṇayoḥ parasparasaṃgateryogyatvādidaṃ yukttaṃ nāmāṅgipraghānaṃ rūpakam /
atra yadyapi padmākara iti gauṇavṛttirvyapāśrayata iti śadba eva viśeṣaṇairalaṅkiyate tathāpi padmāyā ākara iti śleṣasāmarthyena mukhyasyeva bhavati śadbhārthasya prādhānyamavagamyata ityarthapradhānamevaitat /
ayuktaṃ yathā
kīrtyamṛtaṃ śuci dadhatī dhārāgaralena vidadhatī bhītim /
śrīsiṅgabhūpa vilasati tāvakakaravālakālindī // Ckc_8.*35 //
atrāropyamāṇayoḥ sudhāgaralayoḥ svabhāva viruddhatvena parasparasaṃgatyayogatvādayukttaṃ nāmāṅgipradhānaṃ rupakam /
bhedā aṅgapradhānasya caturaścaturā viduḥ /
sahajāhāryatadyogatadvaiṣamyairupādhibhiḥ

tatra sahajāṅgapradhānaṃ yathā
ārūḍastanamañjarīparikarā hāsaprasūnācitā rāgāñcatsukumārabāhulatikāstāmrādharāgrachadāḥ /
sāmantakṣitipairupāyanatayā sevāturairarpitāḥ śrīsiṅgakṣitipālamādaramayaṃ kurvanti kanyālatāḥ // Ckc_8.*36 //
atra kanyāpakṣe payodhara mandasmitabhujādaralakṣaṇānāṃ latāpakṣe mañjarīprasūnadvirephapatrlavarūpāṇāṃ cāvayavānāṃ nāyakotsukīkaraṇe prādhānyamiti sahajāṅgapradhānarūpakamidam /
āhāryapradhānaṃ yathā
āśāprāntapacelimaṃ prasaraṇaprauḍhapratāpātapa- sphāyadbāndhavapuṇaḍarīkaparitollāsānukūlodayaḥ /
uddaṇḍapratigaṇḍabhairavajanaprasthānadarpātyayo vairikṣmāpati kīrtiketakadaladrohāya saṃnahyate // Ckc_8.*37 //
atra nāyakavijayayātrāpakṣe pratāpabandhuvairikīrtilakṣaṇānāṃ śaratpakṣe ātapapuṇḍarīkaketakaprasūnānāṃ cāvayavatayā kalpitatvādāhāryāṇāṃ saṃnahane prādhānyamityāhāryāṅgapradhānaṃ rūpakamitīdamubhaya prādhānyam /
tadyogo yathā
uddaṇḍapratigaṇḍabhairavavibho khaḍgapratāpānaloddhūtaprauḍhakṛpāṇadhūmapaṭalaḥ krodhasphuliṅgotkaṭaḥ /
dikkoṭīpuṭarūḍhavaiśikhamukhajvālajvalatprasphuṭaṃ pratyarthikṣitināthasainyagahanādgochāya(?) saṃlakṣyate // Ckc_8.*38 //
atra nāyakapratāpapakṣe kṛpāṇakrodhaviśikhamukhalakṣaṇānāmāhāryāṇāmanalapakṣe dhūmasphuliṅgaśikhānāṃ sahajānāṃ cāvayavānāṃ rupakāṇāṃ vairirājanyakṣobhakaraṇe prādhānyamiti sahajāhāryāṅgapradhānaṃ rūpakamidam /
vaiṣamyavādyathā
śrīsiṅgakṣitināthabāhubhujage tāmrāṅgagulīpallave gāḍhaskandhanirūḍhamaṃjumadhure kalyāpaṇarekhojjvale /
dūraprasṛtaduṣṭaśikṣakapurāmātyābhiṣikttoddhuraḥ skandhāvāsasukhaṃ carasthitimatī viśvaṃbharā jṛmbhate // Ckc_8.*39 //
atra bhujāvayavino bhujagatayā rūpaṇe kṛte tadavayavānāmaṅgulīnāṃ patrlavatārūpayā rūpaṇayā padāntarāṇāṃ skandhaśubharekhāṇāṃ rūpaṇaṃ ceti sarvato vaiṣamyāt tāmrāṅgutryādīnāṃ bhāgyadvārā dharaṇībharaṇasthairye prādhānyācca tadidaṃ viṣamāṅgapradhānaṃ rūpakam /
dvidhā śabhdārthamukhyassyāt kevalaṃ vyatireki ca

kevalaṃ yathā
kurvan kuvalayollāsaṃ śyāmārañjanalālasaḥ /
sudhākaro 'pi śrīsiṅgabhūpālenduḥ prakāśatām // Ckc_8.*40 //
atra nāyakāvayavinaḥ kuvalayasya candratayā rūpaṇena śabdaprādhānyamuktaśliṣṭaviśeṣaṇa viśeṣādarthasya prādhānyamiti kevalā nāmedamubhayapradhānaṃ rūpakam /
vyatirekikaṃ yathā
abhaṅgo vārāśiḥ vigalitakalaṅko himarucir vivekī hemādriḥ kalitanijamūrtī ratipatiḥ /
anindyo devendraḥ kuṭilagatihīno bhujagarāḍ janānāṃ bhāgyena kṣitimavati siṅgakṣitipatiḥ // Ckc_8.*41 //
atra vārāśiprabhṛtīnāmabhaṅgādiviśeṣaṇāṅkuritavyatirekāṇāṃ nāyakasāmānādhikaraṇyena kathanādarthata śśabdataḥ prādhānyamavadhāryata iti vyatirekavannāmobhayapradhānaṃ rūpakam /
ityaṣṭādaśadhā rūpaṃ rūpakasya nirūpitam /
sahkīrṇaṃ miśrarūpatvāt saṅkarānnātiricyate

vidyādharasya vyastādi rūpakeṣvacamatkriyām /
vadato lakṣyanirmāṇakātaryaṃ mūlakāraṇam

ubhayorukticāturyādaupamyaṃ yatra gamyate /
upamārūpakānyatve sā hi sāmyamahaṅkiyā

seyaṃ prapañcadṛpṭāntaprativastūktibhistridhā /
avivādiḥ prapañcoktiḥ sāmyotkarṣāprakarṣa bhāk

atra sāmyavatī prapañcoktiryathā
... ... ... ... phalaiḥ prekṣāsūtair vacanaparipākaṃ kṛtadhiyām /
svaraṃ vīṇākvāṇairlalitamupadhā vārasudṛśāṃ jigīṣā yātrāyāṃ bharitadiśi siṅgakṣitipatiḥ // Ckc_8.*42 //
atra kulagiri drākṣāphalavipañcīkvāṇānāmupamānānāṃ mattebhasāhityagāyikāsvarāṇāmupameyānāṃ tulādhṛtavatsāmyamitītyādidyotakamantareṇāpi caturoktibhaṅgyā pratīyata iti seyaṃ sāmyavatī prakṛtaprapañcoktirnāma sāmyālaṅkārabhaṅgaḥ /
seyaṃ vikṛtāpi saṃbhavati /
yathā
mimīte mattebhaiḥ kulagirikulaṃ tuṅgaśikharaṃ phalāni drākṣāṇāṃ vacanaparipākaiḥ kṛtadhiyām /
vipañcīnikvāṇaṃ śrutibhirupadhā vārasudṛsāṃ jigoṣā yātrāyāṃ bharitadiśi siṅgakṣitipatiḥ // Ckc_8.*43 //
atra kulaśailādīnāmupameyatvaṃ mattebhānāmupamānatvaṃ ca prasiddhavaiparīṃtyena kalpitamiti seyaṃ vikṛtaprapañcoktirnāma sāmyabhedaḥ /
prakṛtaivotkarṣeṇa yathā
mā garvīyata medini sumanaso recarlavaṃśāgraṇīḥ śrīsiṅgakṣitipālako vitaraṇairmuṣṇāti tṛṣṇāmiti /
santyevaṃvidhakarmaṭhāssuragavīkalpadrucintāmaṇiśreṇīsiddharasājayo ghanadayāskandhānusaṃdhāyinaḥ // Ckc_8.*44 //
atra bhobho viśvaṃbharāmarāḥ kimanenaiva vitaraṇaśālinā nāyakena garvāyadhve /
diviṣadāṃ punaranekasantatikalpavṛkṣādayo dātāra ityupamānotkarṣādiyamutkarṣavatī prapañcoktirnāma sāmyabhaktiḥ /
saivāpakarṣeṇa yathā
kurvanmārjitamambare jalanidhau saṃkṣālayan gharṣayan dehaṃ meruśilāsu candraki javaṃ nakttaṃ divaṃ bhrāmyase /
kiṃ kṛtvā hṛdi siṅgabhūpatiyaśo rājāsi kiṃ bhrūmahe satyaṃ śakyamapohituṃ nahi nahi svābhāvikī śyāmikā // Ckc_8.*45 //
atropameyānnāyakayaśovilāsādupamānasya candrasyāpakarṣa ityapakarṣavatī nāma prapañcoktiḥ /
anayaiva bhaṅgyā vikṛtirapi lakṣaṇīyā /
saddhirdyetakasadbhāve dṛṣṭāntoktiritīritā /
miśritāmiśritaisseyaṃ kriyādyairbahudhā bhavet

atra miśrakriyayā yathā
nivartamānāṃ vinivartamānāṃ kṛtaprasārāṃ racitaprasārām /
śrīsiṅgabhūpālakaṭākṣarekhāṃ chāyeva lakṣmīranubhāti nityam // Ckc_8.*46 //
atra kevalanivartanādikriyāyogajanitaṃ sāmyaṃ vā dṛṣṭāntapūrvamiti seyaṃ kevalakriyāyogavatī dṛṣṭāntoktiḥ /
miśrakriyāyogavatī saiva yathā atraiva dvitīyapādasthāne kṛtaprasādāṃ racitaprasādetipāṭhe nivartanakriyā prasādaguṇanimittasāmyā miśrakriyāyogavatīyaṃ dṛṣṭāntoktiḥ /
evaṃ miśrāmiśrajātiguṇadravyayoganimittā dṛṣṭāntoktayo draṣṭavyāḥ /
nanu dṛṣṭāntoktteḥ dṛṣṭāntālaṅkārasya vā ko viśeṣaḥ /
śrūyatām /
laukikaparīkṣakāṇāṃ yasminnarthe bṛddhisāmyaṃ sa dṛṣṭānta ityarthaṃ prati na kaścidbhedaḥ /
uktibhaṅgimuddiśya punaraneko vidyate /
yathā hi sādhyasiddhiprayojano dṛṣṭāntaḥ /
sādharmyaṃsiddhiprayojanādṛṣṭāntoktiḥ /
dṛṣṭānte dyotakagandho 'pi nānusandhīyate /
iha tu dyotakaprayogasyādhikāra ityādyata eveyamubhayālaṅkriyā /
vastu kiñcidupanyasya vinyāsāttatsalakṣmaṇaḥ /
sāmyaṃ gamyata ityeṣā prativastūktirūcyate

dṛṣṭāntoktiprapañcoktichāyayā sā dvidhā matā

chāyāprativastūktiryathā
mattebhāsurabhāsurājinapaṭe sphūrjatkaṭe dhūrjaṭe- rāśaṅkyeta yataḥ kutaścana mṛge nyakkāraḍhakkāravaḥ /
yadyanyairanavadyapadyayaśasaḥ śrīsiṅgabhūśārṅiṇo bhūpālairabhilakṣyate raṇamukhe bhrūbhaṅgabhīmaṃ mukham // Ckc_8.*47 //
atra dṛṣṭāntarūpaṃ vastu prathamamupanyastam /
dārṣṭāntikaṃ prativastu paścāditi dṛṭāntoktichāyāvatīyaṃ prativastūktirnāma sāmyabhaktiḥ /
prapañcoktichāyāvatī yathā
śrīsiṅgakṣitipāśrayā yadi kathā merorna me rocate tadvaktrasya vilokanaṃ yadi vṛthā candrasya saṃdarśanam /
tadgoṣṭhī yadi pṛṣṭhato na viśate sā mādhavī mādhurī tatsevā yadi siddhameva sudhiyāmavyājabhavyārjanam // Ckc_8.*48 //
atropamānāpakarṣastriṣvartheṣu caturthe tu samatvamiti prapañcoktichāyāvatī prativastūktiḥ /
evaṃ sāmānyataḥ sāmyamalaṅkāro nirūpitaḥ /
viśeṣastu viśeṣajñairlakṣyatāṃ lakṣyavistare

yatra ḍolāyate cittamarthayoratisāmyataḥ /
syādekānekaviṣyā saṃśayoktirmatā hi sā

syādekaviṣayānekaṃ yatraikatra viśahkyate /
yatratvaikamanekatra sānekaviṣayā smṛtā

ekaviṣayā yathā
śākāhāraparigraho giridarīṣvekāntacintā ratiḥ śayyā sthaṇḍila eva bhūtidhavalā mūrtirjaṭālaṃ śiraḥ /
aṅgānyasthimayāni hanta sutarāṃ kiṃ vā tapasvī bhavā- nuddaṇḍapratigaṇḍabhairavavibhoḥ kiṃ vā virodhī nṛpaḥ // Ckc_8.*49 //
atraikasminneva puruṣalakṣaṇe vastuni tapasmitvanāyaka virodhitvalakṣaṇayorvastutorabhidhīyamānasāmānyapratīterviśeṣādarśanādubhayagataviśeṣasmaraṇācca vimarśa iti jñeyamekayiṣayā nāma saṃśayoktiḥ /
anekaviṣayā yathā
dvau netrānandakandau jagati kuvalayaprīṇane jāgarūkau sanmārgaikapradārapravaṇanijamatī pūryamāṇau kalābhiḥ /
tatkovā siṅgapṛthvītilakaḥ konu rākāmṛgāṅkaḥ kā jyotsnā kā ca kīrtiściramati vimṛśan naiva nājāmi tattvam // Ckc_8.*50 //
atrābhidhīyamānasādṛśyayornāyakatārakānāyakayoḥ pratyekamubhayamā śaṅkyata iti seyam /
iyaṃ pratīta sāmyāpi saṃbhavati yathā atraiva kā ñcotsnā kā ca kīrtiriti jyotsnāpratīta dhāvalyādisāmyayoḥ pratyekamubhayamāśaṅkyata iti seyaṃ pratīta varṇanasāmyānekaviṣayā /
evamekaviṣayāpi lakṣaṇīyā /
nanu vitarkasaṃśayālaṅkārayoḥ ko viśeṣaḥ /
śrūyatām /
koṭidvayāvalambivimarśaḥ saṃśayaḥ /
nyakkṛtaikakoṭistu vitarkaḥ /
kiñcinnirṇayāmanno vitarkaḥ /
vitarkāsannaḥ saṃśayaḥ /
tathā hi saṃdihāno vitarkakoṭimāruhya tarkakakṣyāṃ parityajya tattvamevābhiniviśate /
vastu kiñcidapahnutya sadṛśāsadṛśasya vā /
anyasya vastuno nyāso yatra sāpaṅnutirmatā

sadṛśavastunyāsavatyapahnutiryathā
neyaṃ śāradakaumudī sakhi yaśaḥ śrīsiṅgapṛthvīpateḥ naitaccañcalacañcarīkapaṭalaṃ taddveṣiṇāṃ duryaśaḥ /
nedaṃ kokilakūjitaṃ mṛgadṛśāṃ tatkīrtisaṃgītami- tyālāpānanusaṃdadhāti sudṛśo dūrapriyāyāḥ sakhi // Ckc_8.*51 //
atra satyarūpāpi candrikācañcarīkakokilakūjitāni vacanādapahnutya pratīyamanasādṛśyāni nāyakakīrtitatparipandhiduṣkīrtigāyikāsvaralakṣaṇānyanyāni vastūnyupanyastānīti seyaṃ sādṛśyavatyapahnutiḥ /
asādṛśyavatī yathā
netraṃ hanta vataṃsaguccharajasā bāṣpāyate dūṣitaṃ gātraṃ spṛṭamanena mandamarutā romāñcamālaṃbate /
nānyatkāraṇamityudīritavatī kāciddhṛdīcchāgate śrīsiṅgakṣitipālake nijasakhī mandasmitairlajjate // Ckc_8.*52 //
atra lajjāśīlayā (kayā) cajidānaṃdabāṣparomāñcakāraṇaṃ nāyakaviṣayamanurāgamapahnutya visadṛśavirāgapavanalakṣaṇakāraṇopanyāsaḥ kalpita iti seyamasādṛśyavatī nāmāpahnutiḥ /
samādhyuktirmato 'nyasminnanya dharmādhiropaṇam

anyasyānyadharmasya tadubhayasya ceti vyutpattyā dharmiṇoradhyāse dharmasyādhyāse dharmadharmiṇoradhyāse ca trividhaḥ samādhiḥ /
tatra kevaladharmiṇoradhyāse yathā
pakṣāṇāṃ kurute sa tatkṣaṇamayaṃ yutpakṣarakṣāmaṇiḥ durgāpāśrayaṇaṃ tvabhīrumanasornaivāsya saṃbhāvyate /
itthaṃ cintayatāmiva kṣitijaye śrīsiṅgapṛthvīpate tvayyāsannacare kulakṣitibhṛtāṃ labghodayā stabdhatā // Ckc_8.*53 //
atra pakṣaparirakṣaṇādi dharmāropamapahāya nāyake taddharmavataḥ parvataśāsanasyaivādhyāsādayaṃ dharmisamādhiḥ /
dharmasamādhiryathā
śrīsiṅgabhūpāla tava pratāpe jitvā pradīpte tapanapratāpam /
diśāṃ taṭe korakitāntaraṅgā nikāmamāliṅgitakīrtireṣā // Ckc_8.*54 //
atra nāyakapratāpanāyakakīrtī diktaṭeṣvacetanāsu yathākramaṃ bhaṭapratibhaṭatatsalakṣaṇadharme samārepamapahāya jayaparājayaharṣāliṅganataraṅgollāsarūpataddharmā eva samāropitā iti seyaṃ dharmasamādhiḥ /
taddharmeṇa taddharmiṇāṃ cādhyāse yathā
prāk saṃbhūta bhiyābhibhūtaraśanāpṛṣṭhe kṛtāhaṃ kitāṃ daṃṣṭrāgreṇa vikampitā paraśatairākramya nītāṃghriṇā /
raktteḥ kardamitojjhitā pitṛgirā netikṛṣṇeti kiṃ (?) raicarlīyakulodbhavena bhavatā seyaṃ sthirā manyate // Ckc_8.*55 //
atra nāyake nārāyaṇasya dharmiṇāṃ taddhardhāṇāṃ matsyādibalabhadrāntāvatārakalpitānāṃ jaldhisaṃkṣobhaṇā diraśanāsamāropaṇādayamubhayasamādhiḥ /
yatropamānā tkathitādupameyaṃ pratīyate /
atiprasiddhestāmāhussamāsoktiṃ manīṣiṇaḥ

ślāghāṃ garhāmupālaṃbhaṃ prāpteyaṃ trividhā bhavet

ślāghāvatī yathā
udanyā dainyanirviṇṇa pathikavraṇabandhunā /
prāpyate janmasāphalyamadhunā dhanvisindhunā // Ckc_8.*56 //
atra pathikajanaprāṇarakṣaṇa marudeśasamādhinopamānena pratīyamānayā ca pathikajanarakṣaṇalakṣaṇasādhāraṇadharmasya kalidoṣakaluṣībhūtarājalokabhūlokaikaparāyaṇasya siṅgabhūpālasyoktisiddhau tacchāyaiva ślāghā pratīyata iti seyaṃ ślāghāvatī samāsoktiḥ /
saiva garhāvatī yathā
ekā daityagurorubhe murabhidastisraḥ paśūnāṃ prabhor aṣṭau dvādaśa padmagarbhaguhayorlaṅkāpaterviśatiḥ /
asmākaṃ tu dṛśaḥ sahasramiti mā garvīya vāstoṣpate mākrodhītarāgatismaraṇatokta lajjā nu ...... tebhavet (?) // Ckc_8.*57 //
atrāhalyābhisaraṇadoṣanimittasiddhalocana sahasreṇa tadādhikyādeva bhārgavādiviśiṣṭajanatiraskāriṇā duścyavanenaivopamānena pratīyamānasāmānyasyānyāyopārjitasamṛddheḥ nyāyamārgapravaṇa siṅgabhūpālādiprabhuvargavibhāṣeṇa kasya cid bhūpālādhamasyopameyasyoktisiddhāvupamāna dvāreṇaivopameyanindā vivakṣiteti garhāvatīyaṃ samāsoktiḥ /
upālaṃbhavatī yathā
api mṛdulairapi pravālairapi kusumairapi tiktatāṃ viditvā /
upavasasi sakhe palāśayā kiṃ pariṇatavānapi tikta eva nimbaḥ // Ckc_8.*58 //
atra tiktatā mūrdhābhiṣikttena nijenaivopamānena pratīyamānasādṛsyasyaiva niṣkamparase guṇahīnasya kasyacidavarṇanīyasyoktisiddhau pariṇatavānapi tikta evetyupālaṃbhoktirupamānajādupameyamavalaṃbata itīyamupālaṃbhavatī samāsoktiḥ /
abhidhīyamānasādṛśyā ślāghāvatī yathā
dhṛterādhārasya sphuṭaraṭita śuddhaiḥ kṛtamudā sarasvatyā nityaṃ prakaṭitasuvahṇaprasarayā /
sudharmātambānāmiha sumanasāmekavasate- ssuvarṇādreḥ kṣoṇībharaṇamucitaṃ netaragireḥ // Ckc_8.*59 //
atra suvarṇagiriṇaivopamānena dhṛtyādhāratvādibhirabhidhīyamānasādṛśyasya siṅgabhūpālasyopameyasyoktisiddhāvupamānamukhādivopameyasya ślāghā pratīyata iti seyaṃ yathoktā /
saiva garhāvatī yathā
vātāhāratayeṃdriyārthaṃ viratissaṃsūcitā saikate sarvāṅgīṇanimajjanātprakaṭitā duṣkarmadūrīkriyā /
itthaṃ viddhamupāsya tairthikajana grāsādudagrātmane māyāmāṃsalaśiṃśumāra bhavate dūreṇa baddhāñjaliḥ // Ckc_8.*60 //
atra śiṃśumāreṇopamānenābhidhīyamānasādṛsyasya kasyaciddvāravartino dāṃbhikasyopameyasyoktisiddhādupamānamukhādupameyasya garhā pratīyata iti seyamabhidhīyamānasādṛśyagarhāvatī samāsoktiḥ /
saivopālaṃbhavatī yathā
vārāṃnidherbudhamanorathasiddhihetor maryādayā kṛtarucerbahujīvanasya /
jātaśriyo himakarasphuraṇeddhakānter jāḍyaṃ na cediha tulāmupayāti ko 'nyaḥ // Ckc_8.*61 //
atrāṃbudherevopamānasyopālaṃbhāt tadupameyasyābhidhīyamānasādṛśyasya kasyacidguṇavato 'pi vilambakāriṇe upālaṃbhaḥ pratīyata iti seyamabhidhīyamānasādṛśyopālaṃbhavatī samāsoktiḥ /
anena ślāghādisaṃkaravatyapi vyākhyātā /
atra ślāghāgarhaṇasaṃkaravatī yathā
vārādhārāḥ kati na suvate duryaśorāśihetor antarjantuvyatikaravasālaṃbitān kṣudraśaṃkhān /
so 'yaṃ bhūmnāmāvādharudadhiryatra bhāgyāvadhīnāṃ saubhāgyānāṃ janiruditavān dakṣiṇāvartaśaṅkhaḥ // Ckc_8.*62 //
atra prathamārdhe kṣudraśaṅkhasamutpattisthānajalāśayānāmupamānākathanādeva tadupameyānāṃ pratīyamānasādṛsyānāṃ kṣudrakṣudrakṣatriyotpattisthānānāmanyanarapālavaṃśānāmuktteḥ siddhāvupamānadvāreṇaivopameya garhā pratīyate /
uttarārdhe ca dakṣimaṇāvartaśaṅkhajanakakṣīrasāgareṇaivopamānena kathitasādṛśyasya nāyakāva taramapariṇatabhāgadheyasya recarlavaṃśasyoktisiddhā vupamānamukhenaivopameyasya ślāghā pratīyate /
tadiyaṃ garhāślāghāsaṃkaravatī samāsoktiḥ /
evamanye bhedā lakṣaṇīyāḥ /
eṣāṃ vikṛtā api saṃbhavatanti /
yathā
kurvatā sumanorakṣāṃ gṛhītaśatakoṭinā /
kareṇa pālayan lokān bhāsate siṅgabhūpatiḥ // Ckc_8.*63 //
atra varṇanīyasya nāyakasya samucitāyā mupameyatāyāṃ viparyāsopamānyāyenopamānīkṛtasya ślāghāyā viśeṣeṇa balābhidhīyamāna sāmānyaśatamanyoḥ pratītaślāghe pratīte iti seyaṃ vikṛtā kathitasāmānyā samāsoktiḥ /
evamadanīyāni(?) bhedāntarāṇyapi svayamavagantavyāni /
nanu upamāsamāsokttyoḥ ko viśeṣaḥ /
śrūyatām /
upameye upamānāropaṇaṃ samādhiḥ upamāne upameyadharmādhyāsaḥ samāsoktiḥ iti vyakta evānayorbhedaḥ /
anyabhāvasthitiḥ prāptā yatra drakavyaguṇakriyāḥ /
saṃbhāvyante 'nyathā prājñāstāmutprekṣāṃ pracakṣate

śarūpaphalahetutvād bhāvādbhāvānuyāyinām /
dravyādīnāṃ vikalpena bhavediyamanekadhā

tatra dravyasvarūpotprekṣā yathā
nārhasthitiśca suraveśmani sarvadeti citte vicintya payasāmadhipaṃ vihāya /
recarlavaṃśamavatīrṇa ivācyuto 'yaṃ śrīsiṅgabhūpatiridaṃ paripāti viśvam // Ckc_8.*64 //
atra nāyakasya recarlavaṃśānatīrṇalakṣmīnāyakarūpeṇa saṃbhāvanamiti seyaṃ dravyasvarūpetprekṣā /
dravyaphalotprekṣā yathā
manye dvitīyabhujagānvayapālanārtha dikkāminīgiripayodharacumbanārtham /
bṛndārakopanasīmni himācalārthaṃ śrīsiṅgabhūpatiyaśo viśati trilokam // Ckc_8.*65 //
atra kīrteḥ trilokapraveśasya prayojanatayā dvitīyabhujageśvarādidravyāṇāṃ kathanādiyaṃ tathoktā /
hetubhūtadravyotprekṣā yathā
āśvastadiggajamanākulagotraśaila-munmūrdhabhogivaramullasitādikūrmam /
śrīsiṅgabhūmipatinā racitapratiṣṭhā prīṇāṃti bhūmirapareṇa sumerūṇeva // Ckc_8.*66 //
atra vasumatīpratiṣṭhāhetubhūtanāyakalakṣaṇadravyasyāparasumerutayā saṃbhāvanaṃ kṛtamiti dravyahetūtprekṣā /
guṇasvarūpotprekṣā yathā
tārūṇya pūrṇavapuṣāṃ taralekṣaṇānāṃ bhāvānubandhagatayastvayi siṅgabhūpa /
kallolitā iva kaṭākṣavilāsabhaṅgyo mandasmitaiḥ kusumitā ivasāpadeśaiḥ // Ckc_8.*67 //
atra nāyakaviṣayāṇāṃ taruṇījanānurāgāṇāṃ kallolitādirūpeṇa saṃbhāvanaṃ kṛtamiti seyaṃ tathoktā /
yathā ca
śrīsiṅghadharaṇīpāla tava sāhityacāturī /
kavīn kandalayatyantarānanda iva mūrtimān // Ckc_8.*68 //
atra sāhityacāturyasya mūrtimadānandatayā saṃbhāvanaṃ kṛtamiti seyaṃ tathoktā /
guṇahetūtprekṣā yathā
rājamaulikṛtasaṃśraye vidhau spardhayeva tava kīrtinartakī /
rājamaulivapuraṃśuvarṇinī rājate jagati siṅgabhūpate // Ckc_8.*69 //
atra spardhāyā guṇatvaṃ hetutvaṃ ceti seyaṃ tathoktā /
guṇaphalotprekṣā yathā
śeṣānaśeṣabhujagānudadhīn payodhīn sarvān gajān suragajānakhailānvidhāya /
śrīsiṅgabhūpatiyaśo viśadaṃ trilokaṃ sraṣṭuḥ sabhāmanunayārthamiva prayāti // Ckc_8.*70 //
atrānunayasya guṇatvam phalatvaṃ ceti seyaṃ tathoktā /
kriyāsvarūpotprekṣā yathā
śrīsiṅgabhūtalapateḥ śritapārijāta- saṃjñāṅkitasya yaśasā mahatā parītaḥ /
kalpadrumassvajaniniṣphalatāvivekād bhūyo 'pi dugdhajaladhau vinimajjatīva // Ckc_8.*71 //
atra kalpavṛkṣasya nāyakakīrtyā yadāvaraṇaṃ tatpayodhimajjavarūpeṇa saṃbhāvitamiti seyaṃ tathoktā /
kriyāphalotprekṣā yathā
vīrakṣīrārṇavāmbugrasanadhagadhagatkāravadvāḍabāgni- jvālājālābhighātañyatikarajanitāmaprakampānukampā /
antassaṃtāpabādhāṃ śamayitumiva tāṃ siṅgabhūpālakīrti- jyotsnā kṛtsrātiśītā praviśati kuharaṃ mandarīṇāṃ darīṇām // Ckc_8.*72 //
atra śamayitumiveti kriyāphalatvam /
kriyāhetūtprekṣā yathā
śrīsiṅgaśārṅgadhanuṣātivadānyatāyāṃ spardhāparādhakaraṇādiva kopitena /
āmūlavellitalatāvalayāpadeśā- tkalpadrumā nigalitāḥ prabhuṇā prajānām // Ckc_8.*73 //
atrāparādhakaraṇasya kriyātvaṃ hetutvaṃ ceti tathoktā /
upalakṣaṇami tyetat sajāterapyevameva draṣṭavyam

evaṃ prakārāḥ katicidutprekṣāyāṃ nirūpitāḥ /
uttare caturokteṣu lakṣaṇīyā vicakṣaṇaiḥ

aprastutapraśaṃsā syādastotvyasya yā stutiḥ

yathā
dhanyāste girayo jayanti yadamī śrīsiṅgapṛthvīpater- yātavyā nahibhūbhṛto 'pyalamayaṃ rājāpi candrassakhī /
tatra śrībharitānyapi kṣitiruhāṃ bṛndāni bhāgyādhikā- nyuddaṇḍīkṛtapuṇḍarīkamahimāpyekaṃ kṛtārtha saraḥ // Ckc_8.*74 //
atrāpi jigīṣornāyakasya yātavyapakṣasthitermūrdhābhiṣikttairātmanindāyāṃ prastutāyāmaprastutānāṃ giricandrasarasāṃ praśaṃsanaṃ vihitamiti seyamaprastutapraśaṃsā /
ekasya stuti nindārthaṃ vipakṣitaguṇottaraiḥ /
yatsamīkṛtya kathanaṃ sā matā tulyayogitā

tulyayogitā yathā
rādheyaṃ rajanīkaraṃ ratipatiṃ ratnākaraṃ rāghavam ratnaṃ vaidharaṇīdharaṃ rasanidhiṃ rantiṃ rasālaṃ ravim /
raicarlīyakulodvahaṃ ca sṛjatā lokopakārakriyā- hetorlokapitāmahena karuṇāsarvasvamāviṣkṛtam // Ckc_8.*75 //
atra lokopakāraparāyaṇatvalabdhastutīnāṃ karṇādīnāṃ tulyayogena nāyakastutervihitatvādiyaṃ stutyarthā tulyayogitā /
nindārthā yathā
mandādi dhātudhamanād grahaṇādahīnā- manyopatāpakaraṇātpramadādhikārāt /
śrīsiṅgabhūparaṇaṇānyanapāśrayācca vāñchanti jīvitamaho viṣamā manuṣyāḥ // Ckc_8.*76 //
atra kevalavadhūpātānapariṇāmatvena labhdagarhāṇāṃ dhātuvādādīnāṃ tulyakakṣyānikṣepānnāyaketararājāśrayaṇasya sāmyaṃ nindārthaṃ pratīyata iti seyaṃ tathoktā /
doṣasya yo guṇībhāvo doṣībhāvo guṇasya yaḥ /
sa leśasyāttato nānyā vyājastutiritismṛtā

atra doṣasya guṇībhāve yathā
kūṭopāyanikuṭṭitapratibhaṭakṣmāpālamaulivrajā-dākṛṣṭaiḥ svasuhṛtkarapraṇihitaiḥ śastopadhā vastubhiḥ /
tvāmārādhayatāṃ yaśodhananidhe śrīsiṅgapṛthvīpate sākṣāt sevitumicchato 'vanipatīn manyasva mānyottamān // Ckc_8.*77 //
atra yeyamupagautamītaṭaṃ paryaṭatāmāṭavikamahīpatīnāṃ kuṭilopāyapāṭavastutiḥ seyamanuprāṇitarājamārgapraṇayino nāyakasya manasi doṣatayā pratibhāsyata ityabhiprāyeṇa caturamatibhiramātyaiḥ pramukhanaiṣṭhuryaparijihīrṣayā kūṭopāyaprayogarūpo doṣo 'pi nāyakacaraṇasenāsādhanadhanārjanalakṣaṇaguṇatayā nirūpita iti so 'yaṃ doṣasya guṇībhāvo nāma leśataḥ śanairananyaviditamucyata iti leśaḥ /
guṇasya doṣībhāvo yathā
etāvtyapi vipriye priyasakhi prāṇeṣu kā prārthanā kiṃ vā tena śaṭhena nirdayahṛdā recarlavaṃśendunā /
yasyāgaḥ parimārjanāya kṛtināmagresarasya sphuṭaṃ sāmnāṃ sāradhumādhure sahabhuvāṃ śikṣeva nityavratam // Ckc_8.*78 //
atra kācidanatidhīrā nāyakā mānāgraha parigrahānuguṇamarthaṃ sakhīnāyakāgrataḥ pratijñāya padanirvāhamāśaṅkamānā sakhījanaparihāsaparijihīrṣayā cāṭuvādādilakṣaṇamastosaṃ mānapratyūhakāraṇaṃ nāyakaguṇagrāmaṃ doṣībhāvena samupanyasyatīti so 'yaṃ guṇasya doṣībhāvo nāma leśaḥ /
yathā ca
chāyāpahāre racite 'ravindaiḥ śrīsiṅgabhūpāla na modase tvam /
chāyāpahāreṇa sahādirāja- ślokāpahāraṃ kuruṣe kimetat // Ckc_8.*79 //
atra rājakīrtyapahāralakṣaṇasya nāyakaguṇasya śabdaśaktyā camatkārāya doṣatayā kathanād vyājastutirapi sa eva /
kārakāṇāṃ samāveśaḥ sahānyairyatkriyādibhiḥ /
sā sahoktirasādṛśyātsāhaśyācca dvidhā bhavet

asādṛśyavatī yathā
sākaṃ tvatkīrtivistāraiḥ śrīsiṅgadharaṇīpate /
digantarāṇi dhāvanti sāmantanṛpapaṅktayaḥ // Ckc_8.*80 //
atra śatrulakṣakatvapadārtho visadṛśaiḥ nāyaka kīrtivistāraiḥ kathitā pratītasādṛśyaiḥ saha deśāntaradhāvanakriyāyāṃ samāviṣṭa iti seyaṃ tathoktā /
sādṛśyavatī yathā
kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhanapaṭuḥ vyāpārabhavyodayā- māśāpūraṇa kāraṇaśriyamiva prāpnoti kīrtiśriyam /
śrīsiṅgakṣitipālamaṇḍanamaṇe recarlavaṃśāgraṇī- rānandānanusandadhāti viduṣāṃ dravyaiḥ svakāvyairiva // Ckc_8.*81 //
atra śabdaśaktyābhidhīyamānasamānadharmayoḥ lakṣmīkīrtyoḥ sādṛśyapratīyamānaspṛhaṇīyatvādinā dharmayoḥ dravyakāvyāyośva sādṛsyamivena dyotyate /
sahārthaśva vākyārthasāmarthyana labhyate /
na cātropamānaśahkā kāryā /
upamāyāmupameyasyaiva kriyāsamāveśaḥ /
upamānasyopameyamukhena sākṣāt /
iha tu dvayossamaprādhānyena karmakaraṇabhāvādivivakṣāyāṃ prāptyānandā nusaṃdhānādikriyāsamāveśa iti śleṣodbhāvitopamānachāyā itīyaṃ sādṛśyavatī samāsoktiḥ /
evaṃ viviktādi bhedena kartrādīnāṃ prāyopamānānāṃ bhedāssvayamupagantavyāḥ /
dravyādīnāmanekeṣāṃ dravyādau viniveśanam /
samuccayassyādanye 'pi cārthāstasyaiva bhaktayaḥ

sa tāvaccaturdhā /
dvipadāśrayo bahupadāśraya ubhayavargāśrayo 'nubhayāśrayaśceti /
tatra dvipadāśrayo dvidhā pratipadadyotaka uttarapadadyotakaśceti /
tatrādyo yathā
lokottaraṃ śuddhiguṇaṃ dadhānā rājādhikāṃ kāntimudañcayantī /
śrīsiṅgabhūpāla bhuvi tbadīyā mūrtiśva kīrtiśva mudaṃ tanoti // Ckc_8.*82 //
atra mūrtiḥ kīrtiriti dve vastunī pratipadaṃ dyotakena cakāreṇa ekasyāṃ tanotīti kriyāyāṃ samuccitya niveśite /
tena tanuta iti dvivacanaṃ cārthe dvandvasamāsaśva bhavatīti so 'yaṃ kriyāyāṃ dravyasamuccayo nāma pratipadadyotako dvipadāśrayassamuccayabhedaḥ /
sa evottarapadāśrayadyotako yathā
madāndhavyāpāraprakaṭitasadāndhaḥparikaraḥ prati syādvyāmiśra sphuṭapaṭahajhāṅkārapaṭimā /
jikīṣā saṃraṃbhastava sapadi siṅgakṣitipate vipakṣāṇāṃ lakṣṇī calayati samutkaṇṭhayati ca // Ckc_8.*83 //
atra calanotkaṇṭhālakṣaṇe dve vastunī uttarapadavartinā dyotakenaikasminneva vipakṣalakṣmīlakṣaṇe dharmabhūte dvavye samuccayenaikakālameva niveśita iti so 'yamuttarapadagatadyotako nāma dvipadāśrayasamuccayabhedaḥ /
bahupadāśrayo 'pi pūrvapad dvidhā /
tatrādyo yathā
nyāyakramaśca bhujadaṇḍaparākramaśca kālajñatā ca karuṇā ca kṛtajñatā ca /
kāvyajñatā ca kavitā ca vadānyatā ca tvāṃ siṅgabhūpa......prapariṣkaroti // Ckc_8.*84 //
atra nyayaparākramādayaḥ pratipadāśrayadyotakenaikasyāṃ pariṣkaraṇakriyāyāṃ samuccayena niveśyante /
tena pariṣkurvantīti bahuvacanaṃ dvandvasamāsaśca na bhavitīti so 'yaṃ pratipadagatadyotakonāma bahupadāśrayasamuccayabhedaḥ /
so 'yaṃ ca kāraṇabāhulyena purāṇachāyāṃ smṛtipathamavatāraya nnātīva camatkārakārītyasmākaṃ matam /
tathāpi purātanagatānugatikāśraddhayā samudāhṛtaṃ tadidaṃ sarasasāhityasiddhāntamarmajñaistititikṣatavyam /
dvitīyo yathā
anantabhogāśrayaṇaṃ vibhutvaṃ cakrapriyattvaṃ ghanasattvatā ca /
śrīsiṅgabhūpe śritapārijāte pratyakṣanārāyaṇatāṃ vyanakti // Ckc_8.*85 //
atrānantabhogāśrayādīni vastūnyuttarapadavartinā cakāreṇa vyanaktītyekasyāṃ kriyāyāṃ samuccīyante na vyañjayantīti bahuvacanaṃ samāsaśca na bhavatīti so 'yamuttarapadagatadyotako nāma bahupadāśrayasamuccayabhedaḥ /
ubhayavargāśrayaḥ punaruttarapadavartidyotaka eva /
yathā ca
śrīsiṅgabhūpāla kavīśvarāṇāṃ puṇyātirekādidamāvirāsīt /
kāvyaṃ praśastaṃ tava kagīrtanaṃ ca satāṃ śriyāṃ sajjanarañjanaṃ ca // Ckc_8.*86 //
atra kāvyaṃ kīrtanaṃ ceti dve kriye /
śrīsadbhāvaḥ sajjanānurañjanañceti dvau guṇau /
evaṃ bahūnyapi vastūni dvandvaśa uttarapadavartinā dyotakenāvirāsīdityekasyāṃ kriyāyāṃ niveśyante /
tena santīti bahuvacanaṃ dvandvasamāsaśca na syāditi so 'yamubhyavargāśrayassamuccayaḥ /
anubhayāśrayaḥ punaravidyamānadyotakatvādanvācayasyevāsya viṣayo dīpakenāhṛta itī nodāhriyate /
itaretarayogo 'pi dvipadāśrayādibhedena caturvidhaḥ /
tatrottarapadavartidyotako dvipadāśraya itaretarayogo yathā
śrīsiṅgabhūpatimaṇerdyumaṇeśca nityaṃ paśya dvayorudayatorhi mahodayaśrīḥ /
kalyāṇadānaratayośśaraṇāgatānā- mārūḍhaviṣṇupadasevanayā nikāmam // Ckc_8.*87 //
atra nāyakaprabhānāyakau dve dravye paśyetyekasmin guṇapade yaditaretarayogena niveśite taddvayorityatra tadviśeṣaṇayośca dvivacanavikṣāyāṃ samāsaśca bhavatīti so 'yaṃ tathokta itaretarayogassasuccayabheda eva /
evamitaretarayoge 'pi dyotakayogā udāhartavyāḥ /
sa evānubhayāśrayo yathā
niṣpandamugdhamavalokitamastalajjā ceṣṭā kapolatalakandalitā smitaśrīḥ /
śrīsiṅgabhūmiramaṇe taruṇījanānāṃ bhāvasthitiṃ piśunayanti sakhījanāya // Ckc_8.*88 //
atrāvalokitaceṣṭāsmitamiti vastvanitaretarayogena taruṇījanānurāga nivedanakriyāyāṃ niveśyata iti so 'yamanubhayāśrayetaretarayogassamuccaya eva /
samāhāro 'pi pūrvavaccaturvidhaḥ /
tatrānubhayāśrayo yathā
saundaryaṃ madane sukhaṃ surapatau bhāgyaṃ nidhīnāṃ prabhau kāruṇyaṃ raghunāyake caturimā cāṇūramalladviṣi /
dharmo dharmatanūbhave vitaraṇaṃ vidyādharādhīśvare tatsarvaṃ śritavatsale vilasati śrīsiṅgabhūmīśvare // Ckc_8.*89 //
atra sarvaṃ tadityanena saundaryādīnāṃ samudāya evānusandhīyate /
tasya ca tirobhūtāvayavabhedatve samāhāraḥ /
sa ceha tadityekavacanāntena napuṃsakena ca kathyate /
na ceha kvacidapi cakārādirvidyate /
dyotaka iti so 'yamunabhayāśrayaḥ samahāraḥ samuccaya eva /
itare dyotakavantaḥ samāhārāḥ svayamūhyāḥ /
anvācayastu kriyāviṣaya eva /
tatra dyotakastūttarapadāśraya eva /
yathā
uddaṇḍapratigaṇḍabhairavibho saṃkalpakalpadruma śrīsiṅgakṣitipālaśekhara yaśoviktāranistāraka /
sādhūnāṃ parirakṣaṇāya dharaṇīṃ jitvā bhajethāḥ śriyaṃ paṅktiñca pratiyāyināṃ punarapi sve sve pade sthāpitā // Ckc_8.*90 //
atra bhajethā iti nāyakakartṛkāṃ śrīkarmakatvena kriyāmupanyasya tatkartṛkameva pratipālanakarmasaṃsthāpanakriyāṃ tva nvācayena niveśitamiti so 'yamanvācayo 'pi samuccayabheda eva /
pratiṣedhokrirākṣepo vidhervātha niṣedhataḥ

vidhinākṣepo yathā
kāntārakṣitivāsakhinnamanasā kānta tvayā sevituṃ śrīsiṅgakṣitināthamandhranagarī gamyeti ced gamyatām /
panthānaḥ prabhavantu te śivatamāḥ sītā (bhūyāt?) prasanno nṛpo (?) yaṃ deśaṃ pradadhāti te sukṛtadhīstatraiva janmāstu me // Ckc_8.*91 //
atra gamyatāmiti kathitasya vidhivākyasyaivānukūlayaiva janmāntarāśiṣā maraṇasūcanāniṣedhaḥ kriyata iti so 'yaṃ vidhyākṣepaḥ /
niṣedhākṣepo yathā
na hi vayaṃ kavayaḥ kavayastu ye nagariguṇānasato 'pi vivṛṇvate /
nigadituṃ na hi siṅgavasundharābhuji santo 'pi guṇānvayamīśmahe // Ckc_8.*92 //
atra neśmahe iti niṣedhena kavitvalakṣaṇasyāropitaguṇavarṇanasya niṣedhaḥ dharmata iti so 'yaṃ vidhyākṣepaḥ (niṣedhākṣepaḥ?) /
jñeyassor'thāntaranyāso vastu prastutya kiñcana /
tatsādhnasamarthasya nyāso vaktvanyavastunaḥ

yathā
siṅgakṣoṇīramaṇasaraṇiṃ mānamunmānadhītvaṃ yadyad dravyaṃ karayasi paraṃ pratyahopārjanena /
tattatpātre nihitamasakṛdvismarasyeva citte kāryasyānte ka iva hi bhavet kāṅkṣaṇā yaḥ prabhūṇām // Ckc_8.*93 //
atra nāyakasya pātradattadharmadravyānanuśocanalakṣaṇaṃ vastu prastutya tatsādhanasamarthaṃprabhusvabhāvalakṣaṇaṃ vastvantaramupanyastamiti sāhasaṃ ṣaṅguṇaṃ hi /
atra kīrteḥ saptārṇavalaṅghanamupanyasya tatsādhanasamarthasya ṣaḍguṇastrisāhasavastvantarasyopanyāsādayaṃ tathoktaḥ /
yatra dravyādivaikalyadarśanaṃ stutyavastunaḥ /
viśeṣapratibhānāya sā viśeṣoktiriṣyate

yathā
na yānaṃ prasunaṃ na ca surabhaigandhi praharaṇaṃ na maurvī vācāṭī na ca dhanurayatnātimadhuram /
tathāpi śrīsiṅgakṣitipatirayaṃ cañcaladṛśāṃ vidhatte saṃmohaṃ manasi nitarāṃ manmatha iva // Ckc_8.*94 //
atra puṣparathādidravyāsaṃbhave 'pi nāyakena yadidaṃ mattakāśī cittasaṃmohanakaraṇaṃ tena rūpādiśaviśeṣakāraṇaṃ pratīyata iti seyaṃ pratīyamānaheturviśeṣoktiḥ /
evamabhidhīyamānaheturapi draṣṭavyā /
upaskāraḥ parikaraḥ kriyādīnāṃ viśeṣaṇaiḥ

āśvastamūlakacchapamullasitagirīndramutsukānantaḥ /
śrīsiṅgakṣitināyakabhujadaṇḍāpahati vasumatīcakram // Ckc_8.*95 //
atrāśvastetyādiviśeṣaṇairmahī vahanakriyāyā ananyasādhāraṇalakṣaṇa upaskāra iti so 'yaṃ kriyāparikaraḥ /
evaṃ kārakaparikarādayo 'pi svayamunneyāḥ /
ekāvalī parikarānna binneti matirmama

yathā
avaneṣvaraṇe vibhave kramaṇe sukṛtāvdhani siṅgamahīpatinā /
dharaṇī kuśalaṃ gamitā hariṇā hariṇā hariṇā hariṇā hariṇā // Ckc_8.*96 //
atra hariṇā hariṇā ityādi śabdaikāvalyā vibhinnārthayā nāyakalakṣaṇaṃ kartṛkārakamupaskriyata iti so 'yaṃ śabdaikāvalī kārakaparikarabheda eva /
evamarthaikāvalyubhayaikāvalyau ṭraṣṭavyau /
kriyājātiguṇadravyavācinaikatravartinā /
vākyāntaropakāraśceddīpakaṃ tadudāhṛtam

arthāvṛttipadāvṛttisaṃpujādyāstu tadbhidāḥ

tatra kriyādīpakaṃ yathā
ārūḍhāni yaśāṃsi tetribhuvanaṃ śrīsiṅgapṛthvīpate gotragrāvamahāguhāḥ kṣitibhujāṃ bṛndāni mandaujasām /
tallakṣmīlalitāni lālitagirāṃ vidvajjanānāṃ gṛhān tadvākyāni ca tāvastutikathāślokyāni karṇau satām // Ckc_8.*97 //
atra kriyāvācinā gūḍhānītīvapadena prathamapādādivartinā sarvavākyāni dīpyanta iti tadidamādidīpakam /
evaṃ madhyāntyakriyādīpakaṃ jātidīpakādayo 'pi bhedāḥ draṣṭavyāḥ /
dīpakabhedheṣvarthāvṛttiḥ yathā
krīḍanti sarpapatikāntikumudvatībhiḥ khelanti dikkaraṭimauktikatārakābhiḥ /
dīvyanti divyavanitāsmitacandrikābhiḥ śrīsiṅgabhūpa tava kīrtivilāsacandrāḥ // Ckc_8.*98 //
atra krīḍārtha eva pādādikriyāsvāvartamānaḥ sarvavākyāni dīpayatīti seyamarthāvṛttirapi dīpakameva /
padāvṛttiryathā
rājā recarlavaṃśyo 'yaṃ kumudaṃ kurutetarām /
samudañcati rājāpi kumudaṃ sindhusaṃbhavaḥ // Ckc_8.*99 //
tatra prajāsantoṣaḥ kairavaścetyarthayorāvartamānaṃ kumudamiti padaṃ dve vā dīpayati padāvṛttirapi dīpakameva /
ābhyāmeva tadubhayāvṛttirapi vyākhyātā /
yathātraiva rājetyarthaḥ śabdaścāvartamānavākyadvayamuttejayata iti seyamubhayāvṛttirapi dīpakameva /
tricaturapadāvṛttirūpaḥ saṃpuṭo yathā
kīrtiḥ krīḍati siṅgabhūpa talapaterniryatnaratnāṅkuraṃ pātālo phaṇilokapuṅgavaphaṇāprāsādamāseduṣī /
lakṣmījanmabhupo 'nuviddhalaharīḍolāsu vārāṃnidheḥ svarge divyavadhūvilāsahasitairgaṇḍasthalīmaṇḍalaiḥ // Ckc_8.*100 //
atra kriyākartṛkasaṃbandhapadāni prativākyāmāvṛttāni saṃpuṭatayā dīpayantīti saṃpuṭāvṛttirapi dīpakameva /
evaṃ bhedāntarāṇi yathāsaṃbhavamanugantavyāni /
paripāṭhyā tu bhaṇanaṃ śabdasyārthasya vā kramaḥ

atra śabdānāṃ kramastridhā samastānāmasamastānāmubhayeṣāṃ ceti /
tatra samastaśabdakramo yathā
pratāpakāntisaṃśuddhibhaṅgyā śrīsiṅgabhūpateḥ /
tulāṃ saṃdadhate bhānuhimabhānukṛśānavaḥ // Ckc_8.*101 //
atra samāsaparipatitānāṃ guṇānāñca krameṇa pratyekaṃ yojanamiti samastaśabdakramo 'yam /
asamastaśabdakramo yathā
namaskāraṃ puraskāraṃ tiraskāraṃ karotyayam /
śrīsiṅgadharaṇīpālaḥ pūrveṣāṃ viduṣāṃ dviṣām // Ckc_8.*102 //
atra pūrvādīnāṃ namaskārādīnāṃ samāsarahitādīnāṃ yathākramamananvayo vivakṣita iti so 'yamasamastaśabdakramaḥ /
samastāsamastaśabdakramarupa ubhayakramo yathā hariśvandro rakṣākaraṇarucisatyeṣviti pūrvodāhṛtam //
atra prathamatṛtīyayoḥ pādayoḥ samastānāṃ rakṣākaraṇādīnāñca guṇānāmasamaktānāṃ tadguṇakatāṃ hariśvandro gāṅgaiyamiti cobhayatra padaśleṣasāmarthyakathitānāṃ hariśvandrahariśvandrānāṃ gāṅgeyagāṅgeyānāṃ ca kramasamanvayo na vivakṣita hati so 'yamubhayakramaḥ /
vākyakramastu svayamunneyaḥ /
arthakramo dvividhaḥ /
deśataḥ kālataśva /
tatrādyo yathā
śrīsiṅgakṣitipāla tāvakacamūdhāṭīvanāṭībhava- dvairistrīṣu hṛtāśukāsu śabaraistvatkīrtivisphūrtayaḥ /
paśvārdhe paridhānatāṃ hi dadhate saṃvyānatāṃ vakṣasi prāyo mūdhnyavaguṭhanatvamadhare...dasāṃ vā stumaḥ // Ckc_8.*103 //
atra vardhamanāyāḥ nāyakakorteḥ pratināyakaśuddhāntakāntāśarīrapradeśeṣu kramasaṃkrāntyā yo 'yaṃ paridhānādaupamyalābhaḥ /
evaṃ deśato'rthakramaḥ /
kālato yathā
apāṃ śoṣoddhārā vipatanabhiyā haṃsagilanā- ttuṣāraissītārtī virahijanaśayyādikatayā /
vidhitvā sāpāyaṃ jalaruhakulaṃ tadvijahatī sthitiṃ dhatte siḍgakṣitipatirapāye tvayi ramā // Ckc_8.*104 //
atra jalaśoṣādīnāṃ jalajāpāyahetūnāṃ grīṣmādivasantāvadhi kālakrameṇa bhaṇanāt kālator'thakramo 'yam /
miṣato vākrapravṛttiryā sa paryāya itīryate

yathā
hanta krośati śārikānavarataṃ mṛdhnāti līlāmṛgaḥ śrāntāḥ kelicaṇautikāra vikaṭairbāhye sthitā vallakī /
ityālāpini nirgate priyasakhīvarge navoḍhā priyā bhūpālena sakhījanānusaraṇaṃ sparśena vistāritā // Ckc_8.*105 //
atra rahobhaṅgabhīruṇā vidagdhasakhīvargeṇākrośanākarṇanādimiṣātsukhena nirgamopāyo 'bhihita iti so 'yaṃ paryāyaḥ /
evaṃ kāryamiṣataḥ kāraṇokte ravivakṣādayo 'sya bhedāḥ svayamunneyāḥ /
yā vivakṣā viśeṣasya nātyudvegapradāyinī /
asāvatiśayoktissyātsarvālaṅkārajīvitam

guṇakriyāgocareyaṃ na jātidravyagāminī /
na hi dravyasya jātervā sākṣādatiśayaḥ vkacit

tatra guṇātiśayabhedeṣu dhairyātiśayo yathā
rūkṣāhaṃkṛtayo na santi lalita bhedaṃ gatena bhruvau dṛkkoṇo 'pi na rāgameti hasitaṃ mandaṃ ca nāntarhitam /
dṛṣṭvāpi pratigarjatāṃ kṣitibhujāṃ saṃraṃbhagarbhaśriyā mūrtirdāruṇaceṣṭayāpyavikṛtā śrīsiṅgapṛṣvīpateḥ // Ckc_8.*106 //
atra mahāraṇasaṃhaṃbhe nāyakasya bhrūbhedādivikārābhāvakathanāddhairyaviśeṣo vivakṣita iti seyaṃ guṇātiśayoktiḥ /
kriyātiśayo yathā
śrīsiṅgabhūpa bhavatīyaparigraheṇa dharmāya yad balavate kavireṣa bhītaḥ /
tretādibandhumuṣitau tu dadhāti bhāgau tatte tulāṃ na dadhate prathame narendrāḥ // Ckc_8.*107 //
atra nāyakagatadharmaparipālanakriyāviśeṣo vivakṣita iti seyaṃ kriyātiśayokriḥ /
śleṣo 'nekārthakathanaṃ padenaikena saṃmataḥ

yathā
khyātān mahāśayatayā kṛtagotrarakṣā- nārūḍhabhūparisarā pratikūlavṛttīn /
śrīsiṅgabhūpatiyasāṃsi nirūḍhasattvā- nullaṅghayanti viṣamānapi vāhinīśān // Ckc_8.*108 //
atra vāhinīśapadena samudrasāmantarājalakṣaṇamarthadvayaṃ tadviśeṣaṇe tu tadanukūlārthadvayaṃ ca śliṣṭamiti so 'yaṃ śleṣālaṅkāraḥ /
udbhedā yatra bhāvasya bāvanā seyamīritā

yathā
jātiprasūnapuṭake svasakhīkareṇa śrīsiṅgabhūpatilakāya samarpaṇīye /
ardhīkṛtālakakucāphaṇi kahkaṇena mudrā kṛtā smarajitā likhitena tanvyā // Ckc_8.*109 //
atra vidagdhayā kayāpi kāminyā priyayogyānāṃ puṣpāṇāṃ puṣpaśarapuṣpaṃdhayagandhavahābhimarśaḥ śaṅkyate so 'yaṃ bhāvaḥpuṣpaṃdhayādipratibhaṭatayā rakṣāhetubhiralakaphaṇismarajitpadairuddhidyate sūcyata iti seyaṃ bhāvanā /
alaṅkāraprapañcasya śabdārthobhayavartinaḥ /
anyonyayogaḥ saṃsṛṣṭiriti prājñairudīryate

atra kevalaśabdālaṅkārasaṅkaraḥ śabdālaṅkāraḥ /
kevalārthālaṅkārasaṅkaror'thālaṅkāraḥ /
ubhayālaṅkārasaṅkara ubhayālaṅkāraḥ /
śabdārthālaṅkārayoḥ śabdobhayālaṅkārayorarthobhayālaṅkārayośva saṅkara ubhayālaṅkāra eva svārthālaṅkāravaśāt saṅkarasyobhayāśritatvasiddheḥ saṃbhāvyamānatvāt /
kevalaśabdālaṅkārasaṅkaro yathā
sādhvasaṃmatividhvaṃsi kṛtvā siṅkaniṣevaṇam /
sādhvasaṃ matividhvaṃsi būpai rnijagṛhasthitaiḥ // Ckc_8.*110 //
atra sādhūnāmasaṃmatimasaṃbhāvanāṃ vindato 'labhyamānān sā dhvaṃsayati nāśayatīti sādhvasaṃmatividhvasi durjanatarjanamityarthaḥ /
tādṛśaṃ siṅgabhūpālasevanaṃ kṛtvā nijagṛhe svagṛhe sthitairbhūpairmatividhvaṃsi sādhvasamiti yojanā /
atra nijagṛhe nigṛhītamiti kriyāpadaṃ nijagṛha iti saptamyā gūḍhamiti kriyāgūḍhalakṣaṇo viṣayapadāvṛttiyamakalakṣaṇasva śabdālaṅkārau saṃkīrṇāviti kevalaśabdālaṅkārasaṅkaro 'yam /
kevalārthālaṅkārasaṅkaro yathā
siṅgabhūpa vidadhāti tāvako dhīraṇorasiranaṃbudāśaniḥ /
kānane nagaravartino ripūna tatpure vipinavāsino mṛgān // Ckc_8.*111 //
atrānaṃbṛdāśaniriti vibhāvanā /
uttarārdhe parivṛttiriti dvayo rarthālaṅkārayossaṃkaraḥ /
kevalobhayālaṅkārasaṅkaro yathā
lakṣmībhiriva devībhirvinayairiva sūribhiḥ /
nayairiva mahāmātyai ssevyate siṅgabhūpatiḥ // Ckc_8.*112 //
atrevaśabdena sahārtha iva saṃbhāvamārtho 'pi dyotyata iti ekavācakānupraveśena sahokterutprekṣāyāśva saṅkaraḥ /
sabdārthālaṅkārasaṅkaro yathā
tvayā dīnāriṇā rājan kṛtā dīnāriṇo mama /
asamagrāmavṛttā he samagrāmavatā mahīm // Ckc_8.*113 //
atra prathamārdhe dīnāriṇā dīnārīti dvitīyapādamadhyayamakasyottarārdhe samagrāmavatā kṛteti virodhābhāsasya dvayossaṃkaraḥ /
śabdobhayālaṅkārasaṃkaro yathā
tārābhirinduriva yābhirupāsyate 'yaṃ śrīsiṅgabhūmipatirandhravilāsinībhiḥ /
citraṃ janasya valayā valayā nitāntaṃ tāsāṃ sitāyatadṛśāmudare kare ca // Ckc_8.*114 //
atra udare valayāvalirekhāḥ citram /
avalayan acalayan kare valayaḥ kaṭakamavalayamiti kartṛkriyāpadayorekavacanabahuvacane śliṣṭe iti vacanaśleṣasya tārābhirindurivetyupamāyāśva viveko dṛsyata iti śabdobhayālaṅkārasaṅkaro 'yam /
yathā ca
māṇikyairiva gāṇikyaiḥ syandanairiva candanaiḥ /
saujanyairiva rājanyairmodate siṅgabhūpatiḥ // Ckc_8.*115 //
atrānuprāsopamotprekṣāṇāṃ saṅkaraḥ /
arthobhayālaṅkārasaṅkaro yathā
santrāsaudviṣatāṃ...pratidiśaṃ tvatkīrtirādhāyate tvatkītau paridhāvanaṃ pratipadaṃ gāyanti vairistriyaḥ /
glānirvairibahadhūlatāsu dharaṇī viśrāmyati tvadbhuje viśrāmo bhuvi siṅgabhūpatimaṇeṃ nidrāṃnti vairistriyaḥ // Ckc_8.*116 //
atrānāgata citrahetvalaṅkārasyopamāyāśva saṅkaraḥ /
śabdārthobhayālaṅkārasaṃkaro yathā
śrīsiḍgakṣoṇibhartre diśi diśi sumanomānasollāsa kartre sāndrāmindro vibhūtiṃ śuciratiśucitāṃ dharmarājo 'ti dharmam /
rakṣāṃ rakṣo 'dhināthaḥ kuṭilavighaṭanodyogicetaḥ pracetā vāyussaṃpūrṇamāyurdhanamapi dhanadaśśaṃṅkaraḥ śaṃ karotu // Ckc_8.*117 //
atra diśi diśīti sumomānaseti śaṅkaraḥ śaṃ kotviti rakṣāṃ rakṣo iti vat chekānuprāsasya sāndrāmidra ityādāvanuprāsasya sumanaśśleṣaḥ pratiśabdotthāpitena dikpāla rūpa...(madhyama?) malokapālasya cānyonyapratīkāralakṣaṇenānyonyārthālaṅkāreṇa pūrvādikpālaparipāṭīkathanalakṣaṇena kramanāmnobhayālaṅkāreṇa saha saṃniveśaḥ prakāśata iti so 'yaṃ trividhālaṅkāra ... ... ... ... laṅkārasaṅkaro 'nusaṃdheyaḥ /
pṛthak prayatnanirvartyā yadyapyete guṇādayaḥ /
sidhyeyurekayatnena kāvye puṇyavataḥ kaveḥ

saṅkaro 'pi guṇādīnāmalaṅkāratayoditaḥ /
bhojādibhi ... ... ... dhāyibhiḥ

tatra guṇālaṅkārasaṅkaro yathā
viśveśakalpitacamatkṛti ... ... ... siṅgayaśasā samamāvirāstām /
ācandramātapanamādharaṇīdharendra- mātāramāgaganamāgirijā -- -- -- // Ckc_8.*118 //
(pratha?) mārdhe sahoktiḥ /
uttarārdhe śeṣakīrti -- -- -- meteṣāṃ saṅkaraḥ kāvyacamatkāramakalaṅkamaṅkurayati /
evaṃ saṅkarāntarāṇi yathāsaṃbhavaṃ mahākaviprabandheṣu rasajñairanusandheyāni /
evaṃ nidarśitaṃ saṃpradāyādālocya lakṣaṇam /
kalpanākalpitaṃ kāvyamācandrārkaṃ prakāśate

lakṣyalakṣaṇanirmāṇavijñānakṛtabuddhibhiḥ /
parikṣyatāmayaṃ grantho .... .... ṣayā