ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 8

યથા અત્રૈવોદાહરણે યથા નાયકસ્યાયમભિપ્રાયઃ ।
મમ હૃદયે સ્થિતાં ત્વામેવ ત્વં કિમિતિ સેક્તુમિચ્છસિ ।
યદિ પ્રિયે માં સેક્તુમિચ્છસિ તર્હિ શિરસિ સિઞ્ચેતિ ।
તદાપરસ્યા સ્થિતિશઙ્કયા ન સેક્તવ્યો ઽયમિતિ યો ઽયં નાયિકાયાઃ પ્રતીપ્તોત્કણ્ઠાં બોધયતીત્યર્થાપત્તિરિયમ્ ।
એવંમિતરપ્રમાણસિદ્ધાર્થાનુપપત્તિહેતુકાર્થાપત્તિઃ સ્વયમૂહનીયા ।
ઇતિ સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણવિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રપ્રણીતાયાં શ્રી સિઙ્ગભૂપાલકીર્તિસુધાસારશીતલાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયામલઙ્કારવિવેકો નામ સપ્તમોવિલાસઃ ॥
અષ્ટમો વિલાસઃ
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચિતા અષ્ટમો વિલાસઃ
ઉભયાલઙ્કારનિરૂપણમ્
શબ્દેભ્યો ય ઇવાદિભ્ય ઉપમાદિઃ પ્રતીયતે ।
વિશિષ્ટાર્થઃ કવીનાં તા ઉભયાલઙ્કૃતયો મતાઃ

ઉપમા રૂપકં સામ્યં સંશયોક્તિરપહ્નુ નુતિઃ ।
સમાધ્યુક્તિઃ સમાસોક્તિરુત્પ્રેક્ષાપ્રસ્તુતસ્તુતિઃ

સતુલ્યયોગિતો લશઃ સસહોક્તિ સ્સમુચ્ચયઃ ।
આક્ષેપાર્થાન્તરન્યાસૌ સવિશેષા પરિષ્કૃતિઃ

દીપનક્રમપર્યાયાતિશયશ્લેષભાવનાઃ ।
સંસ્ટષ્ટિરિતિ નિર્દિષ્ટાસ્તાશ્ચતુર્વિંશતિર્બુધૈઃ

પ્રસિદ્ધેરનુરોધેન સાદૃશ્યં યત્ર ધર્મતઃ ।
પ્રતીતં કથિતં વા સ્યાદર્થયોરુપમા હિ સા

પદવાક્યપ્રપઞ્ચાખ્યૈર્ભેદૈસ્ત્રેધા ભવેદિયમ્ ।
પદોપમા દ્વિધા તત્ર સમાસાત્ પ્રત્યયાદપિ

તત્રાદ્યા ચ ચતુર્ભેદા જ્ઞેયા સર્વસમાસ્ગા ।
અન્તર્ગતદ્યોતકાર્થા તુલ્યધર્માર્થગર્ભિતા

અન્તર્ભૂતોભયાર્થા ચેત્યાસાં લક્ષ્યં પ્રદર્શ્યતે

આશાકાશાવકાશપ્રસૃમરયશસો ભાગ્યસૌભાગ્યરાશેઃ રૈચર્તેયાન્વયેન્દો રઘુપતિસદૃશઃ કૌમુદીકાન્તકાન્તેઃ ।
બાહૌ શેષાહિદીર્ઘે જલજકરતલે ભાતિ વિશ્વંભરેયં ક્રુધ્યત્કાલાહિદંષ્ટ્રાં મુખવિકટમુખીં ખડ્ગરેખાં દધાને ॥ ચ્ક્ચ્_8.*1 ॥
અત્ર ક્રુધયદિત્યાદિપદે ઉપમાનસ્યાહિદંષ્ટ્રામુખસ્ય તુલ્યધર્મસ્ય વિકટત્વસ્ય ખડ્ગમુખસ્યોપમેયસ્ય ચસ્વસ્વશબ્દૈરભિધાનેન દ્યોતકાર્થસ્ય પ્રતિભાનાત્ સર્વમુપમાનોપમેયતુલ્યધર્મદ્યોતકં સમાસે સંભવતીતિ સર્વસમાસા નામેયં પદોપમા ।
શેષાહિરિવદીર્ઘઃ શેષાહિદીર્ઘ ઇત્યત્ર દ્યોતકાર્થ ઉપમાનાનિ સામાન્યવચનૈરિતિ સમાસેનોક્ત ઇતિ સેયમન્તર્ગતદ્યોતકાર્થા નામ સમાસપદોપમા ।
જલજમિવ તામ્રં કરતલં યસ્યાયં જલજકરતલ ઇત્યત્રાન્યપદાર્થંસમાસ એવદ્યોતકતુલ્ય ધયોરન્તર્મર્ભૂતત્વાદિયમન્તર્ભૂતોભયાર્થા નામ સમાસપદોપમા ।
ચતુર્ધા વિદ્યતે ઽન્યાપિ પ્રત્યયાર્થપ્રભેદતા ।
પ્રત્યયો ઽપ્યુપમાનોપમેયદ્યોતકતુલ્યભાક્

તત્રોપમાનાર્થપ્રત્યયા યથા
રાજ્ઞા શ્રીસિઙ્ગભૂપાલબાહુના બહુરાહુણા ।
કલ્પપાદપકલ્પેન પાલિતા લલિતેન ભૂઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*2 ॥
અત્ર યદ્યપિ રાહુરિવ રાહુઃ કલ્પપાદપ ઇવ કલ્પપાદપ ઇતિ ચાભેદોપચારવ્યાવૃત્ત્યા રાહુકલ્પશબ્દયોરુપમાનભાવિનોરપ્યુપમેયે બાહૌ વૃત્તિઃ ।
તાભ્યાં ચ યદ્યપિ સ્વાર્થે એવ બહુચ્કલ્પપ્પ્રત્યયૌ ભવતઃ તથાપિ યથા શૂરાદિભ્ય ઉત્પદ્યમાનાસ્તરબાદયઃ શૌર્યસ્યૈવાતિશયમવગમયન્તિ ન પુનઃશૌયશ્રિયસ્ય તદ્વદિમાવપિ ગુણભૂતમેવોપમાનાર્થં બ્રુવાતે ઇતિ સેયમુપમાનાર્ થપ્રત્યયા નામ પ્રત્યયોપમા ।
ઉપમેયાર્થપ્રત્યયો યથા
કલ્યાણાચલકાર્મુકોપમ સમિત્સંરંભજૃમ્ભાનિધે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાથમણ્ડનમણે દુર્વારદાએંર્વિક્રમ્ ।
પારાવારબિરાવિણીષુ વિજયપ્રસ્થાનભેરીષુ તે કાકક્રોશિ કુરઙ્ગધાવિ ચ કુલં વિદ્વેષિણાં જાયતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*3 ॥
અત્ર પારાવારા ઇવ રુદન્તિ પારાવારવિરાવિણ્ય ઇત્યત્ર કર્તર્યુપમાન ઇતિ સામાનાધિકરણ્યેન કર્તવ્યે ચ પ્રત્યયે ઉપમેયાર્થપ્રત્યયા નામ પદોપમા ।
અનયૈવ ભઙ્ગયા કાકક્રોશિકુરઙ્ગધાવીત્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
દ્યોતકાર્થપ્રત્યયા યથા
કલ્યાણશૈલવદુપાશ્રિતપારિજાતે શ્રીસિઙ્ગભૂપતિલકે કટકપ્રદીપે ।
પુણ્યક્રિયાભિરનુવાસરમેધમાના રેચર્લસન્તતિવદેતિ મહી પ્રતિષ્ઠામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*4 ॥
અત્ર કલ્યાણશૈલો મેરુઃ તદ્વદિત્યત્ર તત્ર તસ્યેવિતીબાર્થે વતિઃ ।
રેચર્લસન્તતિવદિત્યત્ર તુ તેન તુલ્યં ક્રિયા ચેદ્વતિંરિતિ દ્યોતકાર્થ એવ ન પુનસ્તુલ્યક્રિયાર્થ ઇતિ દ્યોતકાર્થપ્રત્યયા નામ પદોપમા ।
તુલ્યધર્માર્થપ્રત્યયા યથા
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ઢભૈરવવિભો રજ્યત્કટાક્ષે રુષા ગેહીયન્તિ વિરોધિનાં ગિરિગુહા સ્તલ્પાયતે શાદ્વલમ્ ।
સૌધીયન્તિ તટે ચ તે કપિચમૂચારં ચરન્તો વને પશ્યન્તિ પ્રભુદર્શમુગ્રશબરાનેણીસુતીયન્તિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*5 ॥
અત્ર ગેહાનીવાચરન્તિ ગેહીયન્તીત્યત્ર ક્યચ્ પ્રત્યય ઉપમાનાદાચાર ઇતિ ક્રિયાવિશેષલક્ષણે તુલ્યધર્માર્થ એવ સમુત્પન્ન ઇતિ સેયં તુલ્યધર્માર્થપ્રત્યયા નામ પદોપમા ।
સૈવાધિકરણક્યચા યથા અત્ર સૈધ ઇવ આચરતિ સૌધીયન્તીત્યત્રાધારક્યચ્પ્રત્યયો ઽપિ તુલ્યધર્માર્થ એવેતિ સેયં તાદૃશી ।
સૈવ ક્રિયયા યથા ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્જભૈરવ ભવદ્બાણા રણે વિદ્બિષાં ભેતાલન્તિ હલાહલન્તિ દહનજ્વાલન્તિ કાલન્તિ ચ ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ પાલિતગુણ ત્વત્કીર્તિવિસ્ફૂર્તયો નીહારન્તિ હરન્તિ નિર્જરવરાહારન્તિ હારન્તિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*6 ॥
અત્ર ભેતાલન્તીત્યાદિષુ ક્રિયાસુ તદિવાચરતીત્યાચારલક્ષણતુલ્યધર્માર્થે ક્વિબુપ્તન્ન ઇતિ સેયમપિ તુલ્યધર્માર્થપ્રત્યયા નામ પદોપમા ।
મિથઃ પદાર્થયોસ્સામ્યાત્તથા વાક્યાર્થયોરપિ ।
વાક્યોપમા દ્વિધા જ્ઞેયા તત્રાદ્યા દ્વિવિધા મતા

પૂર્ણા લુપ્તેતિ પૂર્ણાત્ર ચતુરઙ્ગસુસઙ્ગતા

યથા
યથા રાકાચન્દ્રે સકલજગદાનન્દજનને સરોજે ગૌરે બા સુરભિતદશાશાપરિષદિ ।
મહારત્નોલ્લાસિન્યુરસિ દનુજારેરિવ રુચિં પરાં ધત્તે સિઙ્ગક્ષિતિપ ભવતી શ્રીરતિતરામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*7 ॥
અત્રોપમાનોપમેયદ્યોતકતુત્યધર્મરૂપૈશ્ચતુર્ભિરઙ્ગૈઃ સઙ્ગતેરિયં પદાર્થસામ્યવતી પૂર્ણા વાક્યોપમા ।
લુપ્તા તુ ત્રિવિધા તુલ્યદ્યોતકોભયલોપતઃ

અત્ર તુલ્યધર્મલોપવતી યથા
શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલ તવ કીર્તિપરંપરા ।
સ્પર્ધતે ચન્દ્રિકાપૂરૈર્દૃપ્તા બલવદાશ્રયાત્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*8 ॥
અત્ર તુલ્યધર્મસ્ય ધવલિમાદેરનભિધાને ઽપિ પ્રસિદ્ધિબલેનોપમાનોપમેયભાવસ્ય પ્રતીતેરિયં તુલ્યધર્મવતી વાક્યોપમા ।
સૈવ દ્યોતકલોપવતી યથા
શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલ રત્નસાનુર્ભવાનપિ ।
જ્યોતિર્વિરાજત્કટકૌ કલ્યાણાકારશોભિનૌ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*9 ॥
અત્ર ઇવાદિદ્યોતકમન્તરેણાપિ રત્નસાનુનાયકરત્નયોરુપમાનોપમેયયોરિતરેતરયોગિનૈકશેષેણ તદ્વિશેષણયોસ્સમુદાયેનન ચ દ્વયોઃ સાદૃશ્યં પ્રતીયત ઇતીયં દ્યોતકલોપવતી નામ પદાર્થસામ્યવતી વાક્યોપમા ।
નાત્ર શ્લેષશઙ્કા ।
સિદ્ધસાદૃશ્યયોઃ તન્ત્રેણાભિધાનં શ્લેષઃ ।
સાદૃસ્યં પુનરુપમાનોપમેયભાવવિવક્ષા ।
તેન શ્લેષસ્ય દ્યોતકલોપોપમાયાશ્ચ વિવિક્તવિષયતા વ્યક્ત્તૈવ ।
ઉભયલોપવતી યથા
ન કર્પૂરા ન નીહારા ન ચ શારદચન્દ્રિકાઃ ।
કિન્તુ સ્ફુરન્તિ શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલકીર્તઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*10 ॥
અત્ર તુલ્યધર્મદ્યોતકાભ્યાં વિનાપિ નાયકકીર્તિષુ કર્પૂરાદિભ્રાન્તિપ્રત્યાખ્યાનેનૈવ તદુપમાનોપમેયભાવપ્રતીતેરિયમુભયલોપવતી નામ પદાર્થસામ્યવતી વાક્યોપમા ।
કેચિદેનાં ત્રિલોપવતીમપિ મન્યનેતે ।
ઉપમાનોપમેયયોરન્યતરકથને કસ્ય સાધર્મ્યમિત્યસંમતમિત્યસ્માકમ્ ।
વાક્યાર્થગામિન્યુપમા ચતુર્ધૈકેવશબ્દિકા ।
અનેકદ્યોતકેવાદિશૂન્યાવૈધર્ગ્યવત્યપિ

એકદ્યોતકા યથા
સિંહાસને રાજતિ સિઙ્ગભૂપો વક્ષસ્થલાન્દોલિતતારહારઃ ।
આલમ્બદીર્ઘસ્તભકાભિરામ- સ્તટે સુમેરોરિવ કલ્પવૃક્ષઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*11 ॥
અત્ર મેરુતટ સિંહાસનયોઃ કલ્પવૃક્ષનાયકયોસ્તબકહારયોશ્ચ પરસ્પરમુપમાનોપમેય ભાવવિવક્ષાયાં વિશેષણવિશેષ્યભાવકલ્પનયા દ્વયોરેવ વાક્યાર્થયોઃ કલ્પિતત્વાદેકેનૈવ દ્યોતકશબ્દેન તયોઃ પરસ્પરમુપમાનોપમેયભાવો ઽભિહિત ઇતિ સેયમેકદ્યોતકા નામ વાક્યાર્થસામ્યવતી વાક્યોપમા ।
અનેકદ્યોતકા યથા
શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલો ભાસ્વાનિવ મહોદયઃ ।
હન્તિ ધ્વાન્તમિવારાતિવ્રાતં વ્યોમ્નીવ સઙ્ગરે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*12 ॥
અત્ર વાક્યદ્વયૈકતાપત્તિકામનયા કર્તુઃ કર્મણો ઽધિકરણાચ્ચોપમાનાત્ પૃથક્ પૃથગ્ દ્યોતકશબ્દઃ કૃત ઇતિ સેયમનેકદ્યોતકા નામ વાક્યાર્થસામ્યવતી વાક્યોપમા ।
દ્યોતકહીના યથા
દેવાનાં દિવિ રક્ષણાય મઘવા જાગર્તિ દંભોલિના સાધૂનાં ભૂવિ સિઙ્ગભૂપતિરયં ખડ્ગેન શાતાસ્રિણા ।
રત્નાદૌ પ્રથમો મુદા વિહરતે રમ્ભાદિભિર્વૈભવા- દ્રાજાદ્રાવિતરો ઽપિ રોપિતયશાશ્શુદ્ધાન્તકાન્તાજનૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*13 ॥
અત્ર સુરનાયકયોઃ સ્વર્લોકભૂલોકયોઃ દેવભૂદેવાનાં દમ્ભોલિકરવાલયોશ્ચ તુલ્યૈકશ્રિયા સમાવેશાદિવાદિદ્યોતકમન્તરેણાપિ વાક્યાર્થાનામુપમાનોપમેયભાવો ગમ્યત ઇત્યયં દ્યોતકશૂન્યા નામ વાક્યાર્થસામ્યવતી વાક્યોપમા ।
વૈધર્મ્યવતી યથા
અવિવેકી ન સુરભિવચ્ચિન્તામણિરિવ ન યાતિ કાઠિન્યમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિલકો શિવ શિવ ભૂલોકસૌભાગ્યમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*14 ॥
અત્રોપમાનોપમેયદ્યોતકેષુ સ્ત્સુ યોયમવિવેકો નામ ધર્મઃ સો ઽયમુપમાન એવ કવિના નિયમ્યત ઇતીયં વૈધર્મ્યવતી નામ વાક્યોપમા ।
યત્રોક્તિભઙ્ગ્યા વાક્યાર્થે સાદૃશ્યમવગમ્યતે ।
વાક્યાર્થયોર્વિસ્તરતઃ સા પ્રપઞ્ચોપમા યથા

સેયં દ્વેધા હિ રૂપેણ પ્રકૃતાપ્રકૃતેતિ ચ ।
તયોઃ પ્રકૃતરૂપાર્ યાચ્ચતુર્ધા સકલોપમા

એકદેશોપમા ચાન્યે માલિકા મેખલેતિ ચ

તત્ર સકલોપમા યથા
મૈનાકપ્રમુખૈરિવ ક્ષિતિધરૈરુદ્ભ્રાન્તદન્તાવલૈઃ કલ્લોલૈરિવ ઘોટકૈર્ભટવરૈર્માતઙ્ગનક્રૈરિવ ।
રૈચર્લીયકુલેન્દુના સ્વપતિના દૈત્યારિણેવ સ્ફુટં સેના સિન્ધુરિવ પ્રયાતિ નિતરાં કેનાપિ દુર્લઙ્ઘતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*15 ॥
અત્ર સિન્ધોઃ સેનાયાશ્ચ દુર્લઙ્ઘતયાભિધીયમાનસાદૃશ્યયોરુપમાનોપમેયભાવવિવક્ષાયાં યથા મૈનાકાદિશૈલાનાં માતઙ્ગાદીનાં સમુદ્રસેનાધર્માણાં પ્રતીતસાદૃશ્યાનાં પૃથક્ પૃથગ્ દ્યોતકશબ્દયોગાદતિવિસ્તરેણાવયવિનોરવયવાનાં ચ યથોચિતં સાકલ્યેન વાક્યાર્થયોરૌપમ્યે ભઙ્ગિઃ સેયં સાકલ્યવતી નામ પ્રકૃતિરૂપા પ્રપઞ્ચોક્તિઃ ।
એકદેશવતી યથા
વિલસતિ સિઙ્ગનૃપાલો નાવકિસલયસંપુટૈરિવાઙ્ગુલીભિઃ ।
કુસુમૈરિવ નખરુચિભિ- ર્વિટપયુગલેનેવ બાહુયુગલેન ॥ ચ્ક્ચ્_8.*16 ॥
અત્ર કલ્પવૃક્ષનાયકયોરુપમાનોપમેયભાવે વક્તવ્યે કલ્પવૃક્ષલક્ષણમુપમાનં પરિત્યજ્ય તદેકદેશેન સહોપમેયૈકદેશો બાહુયુગલાશંસાવયવૈઃ (કિસલય) કિસલયકુસુમૈસ્સહ ભુજયુગાઙ્ગાન્યઙ્ગુલ્યઃ નખરુચયશ્ચ પૃથક્ પૃથગ્ દ્યોતકશબ્દપ્રયોગાદ્વિસ્તરેણોપમિતાનીતીયમેકદેશવતી નામ પ્રકૃતરૂપા પ્રપઞ્ચોપમા ।
માલિકા યથા
કર્પૂરૈરિવ કૌમુદૈરિવ કુલૈઃ કાશૈરિવ સ્વર્ણદી-કલ્લોલૈરિવ કૈતકૈરિવ દલૈઃ કાદમ્બયૂથૈરિવ ।
શ્રીગન્ધૈરિવ શારદૈરિવ ગનૈઃ શીતાંશુબિંબૈરિવ વ્યાપ્તં સિઙ્ગનરેન્દ્રકીર્તિવિભવૈઃ ત્રૈલોક્યમાલોક્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*17 ॥
અત્ર નાયકકીર્તિરેકૈકપ્રકર્ષપ્રતીતયે માલિકાપ્રકારેણ કર્પૂરાદિભિરુપમીયત ઇતીયં માલિકા નામ પ્રકૃતરૂપા પ્રપઞ્ચોપમા ।
મેખલા યથા
પ્રજ્ઞેવ કીર્તિરમલા તવ સિઙ્ગભૂપ પ્રજ્ઞાપિ ખડ્ગ ઇવ તીવ્રતરા વિભાતિ ।
ખડ્ગઃ પ્રતાપ ઇવ શાત્રવચિત્તદાહી પ્રાન્તાન્ દિશાં ભજતિ કીર્તિરિવ પ્રતાપઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*18 ॥
અત્રાભિધીયમાનસાદૃસ્યાનાં પ્રજ્ઞાદીનાં રશનાન્યાયેન સંકલય્ય સપ્રપઞ્ચતયા કથનાત્સેયં મેખલા નામ પ્રકૃતરૂપા પ્રપઞ્ચોપમા ।
ઉક્તા વિકૃત રૂપેતિ યાન્યા સાપિ ચતુર્વિધા ।
વિપર્યાસોભયોત્પાદ્યાનન્વયાખ્યાભિરઙ્કિતા

તાસુ વિપર્યાસોપમા યથા
કોણે કુત્રચિદાસતાં કરિણિકિ ક્રોડાદયઃ કેચન પ્રાચીનાસ્તદુપાશ્રયાન્વયમમી દોષાન્ન ભાષામહે ।
કેયૂરં સ્મરગસ્મરસ્ય શયનં શૌરેર્ગિરાં શાસિતા શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકેન સમતાં શેષાહિરેવાર્હતિ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*19 ॥
અત્ર પ્રતીયમાને ધરણીધૌરેયત્વે શેષાદીનામુપમાનત્વં નાયકસ્યોપમેયત્વમિતિ મર્વાદાયાં વર્ણનીયસ્યાતિશયં વિવક્ષતા કેનાપિ વક્તા વિપર્યાસાદુપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પિત ઇતિ સેયં વિપર્યાસોપમા નામ વિકૃતરૂપા પ્રપઞ્ચોપમા ।
ઉભયોપમા યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલક સાધુરક્ષા- માસધુશિક્ષાં ચ વિતન્વતસ્તે ।
અનીકિનીસિન્ધુરિવાનુરુન્ધે દુર્લંઘ્યતાં સિન્ધુરનીકિનીવ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*20 ॥
અત્ર વાહિનીનાથનાયકવાહિન્યોરન્યોન્યમુપમાનોપમેયભાવવિવક્ષાયામેકતરપક્ષે પ્રસિદ્ધિવૈકૃતમિતીયમુભયોપમા નામ વિકૃતરૂપા પ્રપઞ્ચોપમા ।
ઉત્પાદ્યોપમાનો યથા
કાલાપાં યદકલ્પપાદપમહાશાખા સમાલંબતે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલબાહુરનયા તુલ્યઃ કૃપાણોજ્જ્વલઃ ।
હેમાદ્રેરુપરિ સ્થિતે યદિ વિધૌ પાશ્ચાત્યગૌરાન્ધતા તચ્છત્રં કૃતશાતકુમ્ભકલશં જાતોપમાનં ભવેત્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*21 ॥
અત્ર કલ્પપાદપશાખાયાઃ કાલાહિસંકલ્પમુત્પાદ્યાનયા સકૃપાણો નાયકપાણિરુપમીયત ઇતિ સેયમુત્પાદ્યોપમા નામ વિકૃતરૂપા પ્રપઞ્ચોપમા ।
એવમુત્તરાર્ધે ઽપિ યોજનીયમ્ ।
અનન્વયોપમા યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિરિવ ભાતિ શ્રીસિઙ્ગભૂપતિઃ ।
અખર્વપ્રત્યર્થિમદવારણવારણે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*22 ॥
અત્રોપમાનોપમેયભાવ એકસ્યૈવાનન્વિત ઇતીયમનન્વયા નામ વિકૃતા પ્રપઞ્ચોપમા ।
ઉપમેયતયા યસ્મિન્ ઉપચારપ્રયોગતઃ ।
ઉપમાનં વિરુધ્યોત રૂપકં તન્નિરૂપિતમ્

પ્રાધાન્યાત્તદિદં ત્રેધા શબ્દાર્થોભયસંભવાત્ ।
શબ્દપ્રધાનં પ્રકૃતં વિકૃતં ચેતિ તદ્ દ્વિધા

આદ્યન્તવિકૃતૈશ્શબ્દૈર્ગ્રથિતં તચ્ચતુર્વિધમ્ ।
સમસ્તં વ્યસ્તમુભયં સવિશેષણમિત્યપિ

તત્ર સમાસવદ્રૂપકં યથા
ધારા સિઙ્ગમહીપાલકરવાલપયોમુચઃ ।
નિર્વાપયતિ વીરાણાં પ્રતાપદવપાવકમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*23 ॥
અત્ર સાદૃશ્યાદિ વિવક્ષાયામભેદોપચારેણોપમેયસ્ય કરવાલસ્ય પયોમુગિવ પયોમુગિતિ પયોમુક્પયોદનિરૂપણીયત્વે સામાન્યેવાદ્ય પ્રયોગાદુપમાર્થસ્તિરોભૂતઃ સમાસશ્ચ કૃત ઇતિ તદિદં સમસ્તં નામ પ્રકૃતિશબ્દપ્રધાનરૂપકમ્ ।
વ્યસ્તં યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકસ્ય યશસાં ચન્દ્રેણ સાન્દ્રા રુચિઃ યત્પ્રાપ્તા તપનં પ્રતામપભિતો લોકે તદત્યદ્ભુતમ્ ।
એવં નાતિચમત્કૃતં તદનયોરત્યન્તમાશ્લિષ્યતોર્ આપત્યાતિથયો ભવન્તિ યદમી પ્રત્યર્થિપૃથ્વીભૂજઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*24 ॥
અત્ર યશસો ચન્દ્રેણ પ્રતાપં તપનમિતિ દ્વયોરુપમાનયોરુપમેયશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદુપમાનાર્થસ્તિરોહિતઃ સમાસશ્ચ કૃત ઇતિ સમસ્તં નામ પ્રકૃતશબ્દપ્રધાનંરૂપકમ્ ।
સમાસાસમાસરૂપમુભયં યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ ભવત્કૃપાણો દંષ્ટ્રા ભુજાદણ્ડભુજઙ્ગમસ્ય ।
વિરોધિરાજન્યકમિન્દુબિમ્બં હીનં યશશ્ચન્દ્રિકમાવિધત્તે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*25 ॥
અત્ર ભુજાભુજઙ્ગમસ્ય સમસ્તત્વં દંષ્ટ્રેત્યસમસ્તમિતિ તદિદમુભયં નામ પ્રકૃતિશબ્દપ્રધાનં રૂપકમ્ ।
સવિશેષણં યથા
અન્તંરુદ્ધાન્તસઞ્ચારશ્રીસિઙ્ગનૃપમન્દરમ્ ।
ભવતિ દ્વિષતાં સૈન્યં પીયૂષમધનાંભુધિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*26 ॥
અત્ર નાયકમન્દરક્ષુભિતવિશેષણમિવ વિશિષ્ટૈરેવ વાહિનીનાથવૈરિવાહિન્યો રૂપણમિતિ સવિશેષણં નામેદં પ્રકૃતિશબ્દપ્રધાનરૂપકમ્ ।
અત્ર પરમ્પરા યથા
ગુણકેતુદુકૂલપટ્ટિકા ત્રિજગત્સૌધસુધાવલેપનમ્ ।
તવ સિઙ્ગમહીપતે યશઃ સુજનાંભોનિધિપૂર્વચન્દ્રમાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*27 ॥
અત્ર ગુણાનાં કેતુતયા રૂપણં પ્રથમમ્ ।
તત્સંબન્ધિતયા દુકૂલપટ્ટિકા દ્વિતીયમ્ ।
તસ્યા યશસા તૃતીયમ્ ।
ઇતિ સેયં પરંપરા નામ વિકૃતશબ્દપ્રધાનરૂપકમ્ ।
તદિદં વૈધર્મ્યેણાપિ સંભવતિ ।
યથા
વિદન્ત ગિરિ કુલિશધારા કલિમલદદહન નવપયોધરધારા ।
વિલસતિ કટાક્ષરેખા તવ સિઙ્ગક્ષિતિપ કલ્પવૃક્ષસુરેખા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*28 ॥
એતદેવ રુપકસ્ય રુપકહેતુતયા રૂપકહેદુરુપકમિતિ કેચિદાચક્ષતે ।
તદપિ નામ વૈકૃતમેવ ।
મેખલા યથા
રાજ કુમાર દ્વિરદૈર્દ્વિરદં શિલાભિશ્શિલા શિખા સૌધૈઃ ।
સૌધવિમાનૈર્લલિતૈઃ કલિતા રાજાદ્રિરાજધાનીયમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*29 ॥
અત્ર રાજકુમારદ્વિરદાદીનાં રૂપકાણાં રશના ન્યાયાદુત્તરોત્તરસંકલન્યા રૂપિતત્વાદિયં મેખલા નામ વિકૃતશબ્દપ્રધાનં રૂપકમ્ ।
તદિદં શૃઙ્ખલેતિ કેચિદાચક્ષતે ।
તન્નામભેમાત્રમ્ ।
માલિકા યથા
ચૂડારત્નં નૃપષરિષદામર્થિનાં પારિજાતો રક્ષાલાસઃ સુચરિતવતાં ભાગ્યરાશેર્નિધાનમ્ ।
લીલારઙ્ગો વરતનુદૃશ્મર્ (?) ગલા દુર્નયાનાં સિઙ્ગક્ષોણીતલપતિરયં રાજતે રાજશૈલે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*30 ॥
અત્ર એકસ્મિન્નવ નાયકે માલિકાપ્રકારેણ રૂપકાણાં નિરૂપણાદિદં માલિકા નામ વિકૃતશબ્દ પ્રધાનં રુપકમ્ ।
રૂપકરૂપકં યથા
કૃપાણવત્ર્લીભુજગો શ્રીસિઙ્ગધરણીભુજઃ ।
અશેષં ગ્નસતે વૈરિરાજરત્નેન્દુમણ્ડલમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*31 ॥
અત્ર વલ્લીત્વેનારોપિતસ્ય કૃપાણસ્ય ભુજગતયા રૂપણાદિદં રૂપકરૂપકં નામ વિકૃતશબ્દપ્રધાનરૂપકમ્ ।
તદેતચ્ચતુષ્ટયમપિ પરંપરાદિવૈકૃતેન નિબદ્ધમિતિ વિકૃતમિત્યુચ્યતે ।
અર્થપ્રધાનં પ્રાધાન્યાદઙ્ગિનો ઽઙ્ગસ્ય ચ દ્વિધા ।
ચતુર્ધાઙ્ગિપ્રધાનસ્ય રૂપકાદ્યૈર્નિરૂપિતમ્

સકલં વિકલં યુક્તમયુક્તમિતિ ભેદતઃ

તત્ર સકલં યથા
નિષ્યન્દમાનસરસોક્તિમરન્દસારં વિસ્તારિલોચનપલાશવિશેષરમ્યમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપ ભવદીયમુખારવિન્દ- મધ્યાસ્યતે કમલયા પરમાદરેણ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*32 ॥
અત્ર નાયકમુખારવિન્દાવયવિનોપમાનોપમેયૌ કથિતસાદૃશ્યૈઃ સરસોક્તિમરન્દલોચનપલાશૈઃ સ્વાવયવૈસ્સહ યથાવિવક્ષિતં સાકલ્યેન રૂપિતાવિતિ તદ્યોગ્યવસ્ત્વાધારત્વકથનાદસ્યૈવ પ્રાધાન્યમિતિ ચ તદિદં સકલં નામાઙ્ગિપ્રધાનમર્થપ્રધાનં રુપકમ્ ।
વિકલં યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલમુકં સ્મિતજ્યોત્સ્રામનોહરમ્ ।
ભુજ્યન્નાનનુસંધત્તે વિકસન્નયનોત્પલાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*33 ॥
અત્ર સ્મિતજ્યોત્સ્નયોરવયવયોઃ નિરૂપણં નિરૂપ્યાવયવેન પૂર્ણેન્દુલક્ષણસ્યોપમાનસ્યાનભિધાનાત્ તદિદં વિકલં નામાઙ્ગિપ્રધાનં રૂપકમ્ ।
રાજહંસોપસેવ્યેન રાજકીર્તિબિસશ્રિયા ।
પદ્માકરેણ ભવતા ભૂયતે સિઙ્ગભૂપતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*34 ॥
અત્રારોપ્યમાણયોઃ પરસ્પરસંગતેર્યોગ્યત્વાદિદં યુક્ત્તં નામાઙ્ગિપ્રઘાનં રૂપકમ્ ।
અત્ર યદ્યપિ પદ્માકર ઇતિ ગૌણવૃત્તિર્વ્યપાશ્રયત ઇતિ શદ્બ એવ વિશેષણૈરલઙ્કિયતે તથાપિ પદ્માયા આકર ઇતિ શ્લેષસામર્થ્યેન મુખ્યસ્યેવ ભવતિ શદ્ભાર્થસ્ય પ્રાધાન્યમવગમ્યત ઇત્યર્થપ્રધાનમેવૈતત્ ।
અયુક્તં યથા
કીર્ત્યમૃતં શુચિ દધતી ધારાગરલેન વિદધતી ભીતિમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપ વિલસતિ તાવકકરવાલકાલિન્દી ॥ ચ્ક્ચ્_8.*35 ॥
અત્રારોપ્યમાણયોઃ સુધાગરલયોઃ સ્વભાવ વિરુદ્ધત્વેન પરસ્પરસંગત્યયોગત્વાદયુક્ત્તં નામાઙ્ગિપ્રધાનં રુપકમ્ ।
ભેદા અઙ્ગપ્રધાનસ્ય ચતુરશ્ચતુરા વિદુઃ ।
સહજાહાર્યતદ્યોગતદ્વૈષમ્યૈરુપાધિભિઃ

તત્ર સહજાઙ્ગપ્રધાનં યથા
આરૂડસ્તનમઞ્જરીપરિકરા હાસપ્રસૂનાચિતા રાગાઞ્ચત્સુકુમારબાહુલતિકાસ્તામ્રાધરાગ્રછદાઃ ।
સામન્તક્ષિતિપૈરુપાયનતયા સેવાતુરૈરર્પિતાઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલમાદરમયં કુર્વન્તિ કન્યાલતાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*36 ॥
અત્ર કન્યાપક્ષે પયોધર મન્દસ્મિતભુજાદરલક્ષણાનાં લતાપક્ષે મઞ્જરીપ્રસૂનદ્વિરેફપત્ર્લવરૂપાણાં ચાવયવાનાં નાયકોત્સુકીકરણે પ્રાધાન્યમિતિ સહજાઙ્ગપ્રધાનરૂપકમિદમ્ ।
આહાર્યપ્રધાનં યથા
આશાપ્રાન્તપચેલિમં પ્રસરણપ્રૌઢપ્રતાપાતપ- સ્ફાયદ્બાન્ધવપુણડરીકપરિતોલ્લાસાનુકૂલોદયઃ ।
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ડભૈરવજનપ્રસ્થાનદર્પાત્યયો વૈરિક્ષ્માપતિ કીર્તિકેતકદલદ્રોહાય સંનહ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*37 ॥
અત્ર નાયકવિજયયાત્રાપક્ષે પ્રતાપબન્ધુવૈરિકીર્તિલક્ષણાનાં શરત્પક્ષે આતપપુણ્ડરીકકેતકપ્રસૂનાનાં ચાવયવતયા કલ્પિતત્વાદાહાર્યાણાં સંનહને પ્રાધાન્યમિત્યાહાર્યાઙ્ગપ્રધાનં રૂપકમિતીદમુભય પ્રાધાન્યમ્ ।
તદ્યોગો યથા
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ડભૈરવવિભો ખડ્ગપ્રતાપાનલોદ્ધૂતપ્રૌઢકૃપાણધૂમપટલઃ ક્રોધસ્ફુલિઙ્ગોત્કટઃ ।
દિક્કોટીપુટરૂઢવૈશિખમુખજ્વાલજ્વલત્પ્રસ્ફુટં પ્રત્યર્થિક્ષિતિનાથસૈન્યગહનાદ્ગોછાય(?) સંલક્ષ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*38 ॥
અત્ર નાયકપ્રતાપપક્ષે કૃપાણક્રોધવિશિખમુખલક્ષણાનામાહાર્યાણામનલપક્ષે ધૂમસ્ફુલિઙ્ગશિખાનાં સહજાનાં ચાવયવાનાં રુપકાણાં વૈરિરાજન્યક્ષોભકરણે પ્રાધાન્યમિતિ સહજાહાર્યાઙ્ગપ્રધાનં રૂપકમિદમ્ ।
વૈષમ્યવાદ્યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાથબાહુભુજગે તામ્રાઙ્ગગુલીપલ્લવે ગાઢસ્કન્ધનિરૂઢમંજુમધુરે કલ્યાપણરેખોજ્જ્વલે ।
દૂરપ્રસૃતદુષ્ટશિક્ષકપુરામાત્યાભિષિક્ત્તોદ્ધુરઃ સ્કન્ધાવાસસુખં ચરસ્થિતિમતી વિશ્વંભરા જૃમ્ભતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*39 ॥
અત્ર ભુજાવયવિનો ભુજગતયા રૂપણે કૃતે તદવયવાનામઙ્ગુલીનાં પત્ર્લવતારૂપયા રૂપણયા પદાન્તરાણાં સ્કન્ધશુભરેખાણાં રૂપણં ચેતિ સર્વતો વૈષમ્યાત્ તામ્રાઙ્ગુત્ર્યાદીનાં ભાગ્યદ્વારા ધરણીભરણસ્થૈર્યે પ્રાધાન્યાચ્ચ તદિદં વિષમાઙ્ગપ્રધાનં રૂપકમ્ ।
દ્વિધા શભ્દાર્થમુખ્યસ્સ્યાત્ કેવલં વ્યતિરેકિ ચ

કેવલં યથા
કુર્વન્ કુવલયોલ્લાસં શ્યામારઞ્જનલાલસઃ ।
સુધાકરો ઽપિ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલેન્દુઃ પ્રકાશતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*40 ॥
અત્ર નાયકાવયવિનઃ કુવલયસ્ય ચન્દ્રતયા રૂપણેન શબ્દપ્રાધાન્યમુક્તશ્લિષ્ટવિશેષણ વિશેષાદર્થસ્ય પ્રાધાન્યમિતિ કેવલા નામેદમુભયપ્રધાનં રૂપકમ્ ।
વ્યતિરેકિકં યથા
અભઙ્ગો વારાશિઃ વિગલિતકલઙ્કો હિમરુચિર્ વિવેકી હેમાદ્રિઃ કલિતનિજમૂર્તી રતિપતિઃ ।
અનિન્દ્યો દેવેન્દ્રઃ કુટિલગતિહીનો ભુજગરાડ્ જનાનાં ભાગ્યેન ક્ષિતિમવતિ સિઙ્ગક્ષિતિપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*41 ॥
અત્ર વારાશિપ્રભૃતીનામભઙ્ગાદિવિશેષણાઙ્કુરિતવ્યતિરેકાણાં નાયકસામાનાધિકરણ્યેન કથનાદર્થત શ્શબ્દતઃ પ્રાધાન્યમવધાર્યત ઇતિ વ્યતિરેકવન્નામોભયપ્રધાનં રૂપકમ્ ।
ઇત્યષ્ટાદશધા રૂપં રૂપકસ્ય નિરૂપિતમ્ ।
સહ્કીર્ણં મિશ્રરૂપત્વાત્ સઙ્કરાન્નાતિરિચ્યતે

વિદ્યાધરસ્ય વ્યસ્તાદિ રૂપકેષ્વચમત્ક્રિયામ્ ।
વદતો લક્ષ્યનિર્માણકાતર્યં મૂલકારણમ્

ઉભયોરુક્તિચાતુર્યાદૌપમ્યં યત્ર ગમ્યતે ।
ઉપમારૂપકાન્યત્વે સા હિ સામ્યમહઙ્કિયા

સેયં પ્રપઞ્ચદૃપ્ટાન્તપ્રતિવસ્તૂક્તિભિસ્ત્રિધા ।
અવિવાદિઃ પ્રપઞ્ચોક્તિઃ સામ્યોત્કર્ષાપ્રકર્ષ ભાક્

અત્ર સામ્યવતી પ્રપઞ્ચોક્તિર્યથા
... ... ... ... ફલૈઃ પ્રેક્ષાસૂતૈર્ વચનપરિપાકં કૃતધિયામ્ ।
સ્વરં વીણાક્વાણૈર્લલિતમુપધા વારસુદૃશાં જિગીષા યાત્રાયાં ભરિતદિશિ સિઙ્ગક્ષિતિપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*42 ॥
અત્ર કુલગિરિ દ્રાક્ષાફલવિપઞ્ચીક્વાણાનામુપમાનાનાં મત્તેભસાહિત્યગાયિકાસ્વરાણામુપમેયાનાં તુલાધૃતવત્સામ્યમિતીત્યાદિદ્યોતકમન્તરેણાપિ ચતુરોક્તિભઙ્ગ્યા પ્રતીયત ઇતિ સેયં સામ્યવતી પ્રકૃતપ્રપઞ્ચોક્તિર્નામ સામ્યાલઙ્કારભઙ્ગઃ ।
સેયં વિકૃતાપિ સંભવતિ ।
યથા
મિમીતે મત્તેભૈઃ કુલગિરિકુલં તુઙ્ગશિખરં ફલાનિ દ્રાક્ષાણાં વચનપરિપાકૈઃ કૃતધિયામ્ ।
વિપઞ્ચીનિક્વાણં શ્રુતિભિરુપધા વારસુદૃસાં જિગોષા યાત્રાયાં ભરિતદિશિ સિઙ્ગક્ષિતિપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*43 ॥
અત્ર કુલશૈલાદીનામુપમેયત્વં મત્તેભાનામુપમાનત્વં ચ પ્રસિદ્ધવૈપરીંત્યેન કલ્પિતમિતિ સેયં વિકૃતપ્રપઞ્ચોક્તિર્નામ સામ્યભેદઃ ।
પ્રકૃતૈવોત્કર્ષેણ યથા
મા ગર્વીયત મેદિનિ સુમનસો રેચર્લવંશાગ્રણીઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલકો વિતરણૈર્મુષ્ણાતિ તૃષ્ણામિતિ ।
સન્ત્યેવંવિધકર્મઠાસ્સુરગવીકલ્પદ્રુચિન્તામણિશ્રેણીસિદ્ધરસાજયો ઘનદયાસ્કન્ધાનુસંધાયિનઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*44 ॥
અત્ર ભોભો વિશ્વંભરામરાઃ કિમનેનૈવ વિતરણશાલિના નાયકેન ગર્વાયધ્વે ।
દિવિષદાં પુનરનેકસન્તતિકલ્પવૃક્ષાદયો દાતાર ઇત્યુપમાનોત્કર્ષાદિયમુત્કર્ષવતી પ્રપઞ્ચોક્તિર્નામ સામ્યભક્તિઃ ।
સૈવાપકર્ષેણ યથા
કુર્વન્માર્જિતમમ્બરે જલનિધૌ સંક્ષાલયન્ ઘર્ષયન્ દેહં મેરુશિલાસુ ચન્દ્રકિ જવં નક્ત્તં દિવં ભ્રામ્યસે ।
કિં કૃત્વા હૃદિ સિઙ્ગભૂપતિયશો રાજાસિ કિં ભ્રૂમહે સત્યં શક્યમપોહિતું નહિ નહિ સ્વાભાવિકી શ્યામિકા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*45 ॥
અત્રોપમેયાન્નાયકયશોવિલાસાદુપમાનસ્ય ચન્દ્રસ્યાપકર્ષ ઇત્યપકર્ષવતી નામ પ્રપઞ્ચોક્તિઃ ।
અનયૈવ ભઙ્ગ્યા વિકૃતિરપિ લક્ષણીયા ।
સદ્ધિર્દ્યેતકસદ્ભાવે દૃષ્ટાન્તોક્તિરિતીરિતા ।
મિશ્રિતામિશ્રિતૈસ્સેયં ક્રિયાદ્યૈર્બહુધા ભવેત્

અત્ર મિશ્રક્રિયયા યથા
નિવર્તમાનાં વિનિવર્તમાનાં કૃતપ્રસારાં રચિતપ્રસારામ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલકટાક્ષરેખાં છાયેવ લક્ષ્મીરનુભાતિ નિત્યમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*46 ॥
અત્ર કેવલનિવર્તનાદિક્રિયાયોગજનિતં સામ્યં વા દૃષ્ટાન્તપૂર્વમિતિ સેયં કેવલક્રિયાયોગવતી દૃષ્ટાન્તોક્તિઃ ।
મિશ્રક્રિયાયોગવતી સૈવ યથા અત્રૈવ દ્વિતીયપાદસ્થાને કૃતપ્રસાદાં રચિતપ્રસાદેતિપાઠે નિવર્તનક્રિયા પ્રસાદગુણનિમિત્તસામ્યા મિશ્રક્રિયાયોગવતીયં દૃષ્ટાન્તોક્તિઃ ।
એવં મિશ્રામિશ્રજાતિગુણદ્રવ્યયોગનિમિત્તા દૃષ્ટાન્તોક્તયો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
નનુ દૃષ્ટાન્તોક્ત્તેઃ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારસ્ય વા કો વિશેષઃ ।
શ્રૂયતામ્ ।
લૌકિકપરીક્ષકાણાં યસ્મિન્નર્થે બૃદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થં પ્રતિ ન કશ્ચિદ્ભેદઃ ।
ઉક્તિભઙ્ગિમુદ્દિશ્ય પુનરનેકો વિદ્યતે ।
યથા હિ સાધ્યસિદ્ધિપ્રયોજનો દૃષ્ટાન્તઃ ।
સાધર્મ્યંસિદ્ધિપ્રયોજનાદૃષ્ટાન્તોક્તિઃ ।
દૃષ્ટાન્તે દ્યોતકગન્ધો ઽપિ નાનુસન્ધીયતે ।
ઇહ તુ દ્યોતકપ્રયોગસ્યાધિકાર ઇત્યાદ્યત એવેયમુભયાલઙ્ક્રિયા ।
વસ્તુ કિઞ્ચિદુપન્યસ્ય વિન્યાસાત્તત્સલક્ષ્મણઃ ।
સામ્યં ગમ્યત ઇત્યેષા પ્રતિવસ્તૂક્તિરૂચ્યતે

દૃષ્ટાન્તોક્તિપ્રપઞ્ચોક્તિછાયયા સા દ્વિધા મતા

છાયાપ્રતિવસ્તૂક્તિર્યથા
મત્તેભાસુરભાસુરાજિનપટે સ્ફૂર્જત્કટે ધૂર્જટે- રાશઙ્ક્યેત યતઃ કુતશ્ચન મૃગે ન્યક્કારઢક્કારવઃ ।
યદ્યન્યૈરનવદ્યપદ્યયશસઃ શ્રીસિઙ્ગભૂશાર્ઙિણો ભૂપાલૈરભિલક્ષ્યતે રણમુખે ભ્રૂભઙ્ગભીમં મુખમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*47 ॥
અત્ર દૃષ્ટાન્તરૂપં વસ્તુ પ્રથમમુપન્યસ્તમ્ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકં પ્રતિવસ્તુ પશ્ચાદિતિ દૃટાન્તોક્તિછાયાવતીયં પ્રતિવસ્તૂક્તિર્નામ સામ્યભક્તિઃ ।
પ્રપઞ્ચોક્તિછાયાવતી યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાશ્રયા યદિ કથા મેરોર્ન મે રોચતે તદ્વક્ત્રસ્ય વિલોકનં યદિ વૃથા ચન્દ્રસ્ય સંદર્શનમ્ ।
તદ્ગોષ્ઠી યદિ પૃષ્ઠતો ન વિશતે સા માધવી માધુરી તત્સેવા યદિ સિદ્ધમેવ સુધિયામવ્યાજભવ્યાર્જનમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*48 ॥
અત્રોપમાનાપકર્ષસ્ત્રિષ્વર્થેષુ ચતુર્થે તુ સમત્વમિતિ પ્રપઞ્ચોક્તિછાયાવતી પ્રતિવસ્તૂક્તિઃ ।
એવં સામાન્યતઃ સામ્યમલઙ્કારો નિરૂપિતઃ ।
વિશેષસ્તુ વિશેષજ્ઞૈર્લક્ષ્યતાં લક્ષ્યવિસ્તરે

યત્ર ડોલાયતે ચિત્તમર્થયોરતિસામ્યતઃ ।
સ્યાદેકાનેકવિષ્યા સંશયોક્તિર્મતા હિ સા

સ્યાદેકવિષયાનેકં યત્રૈકત્ર વિશહ્ક્યતે ।
યત્રત્વૈકમનેકત્ર સાનેકવિષયા સ્મૃતા

એકવિષયા યથા
શાકાહારપરિગ્રહો ગિરિદરીષ્વેકાન્તચિન્તા રતિઃ શય્યા સ્થણ્ડિલ એવ ભૂતિધવલા મૂર્તિર્જટાલં શિરઃ ।
અઙ્ગાન્યસ્થિમયાનિ હન્ત સુતરાં કિં વા તપસ્વી ભવા- નુદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ડભૈરવવિભોઃ કિં વા વિરોધી નૃપઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*49 ॥
અત્રૈકસ્મિન્નેવ પુરુષલક્ષણે વસ્તુનિ તપસ્મિત્વનાયક વિરોધિત્વલક્ષણયોર્વસ્તુતોરભિધીયમાનસામાન્યપ્રતીતેર્વિશેષાદર્શનાદુભયગતવિશેષસ્મરણાચ્ચ વિમર્શ ઇતિ જ્ઞેયમેકયિષયા નામ સંશયોક્તિઃ ।
અનેકવિષયા યથા
દ્વૌ નેત્રાનન્દકન્દૌ જગતિ કુવલયપ્રીણને જાગરૂકૌ સન્માર્ગૈકપ્રદારપ્રવણનિજમતી પૂર્યમાણૌ કલાભિઃ ।
તત્કોવા સિઙ્ગપૃથ્વીતિલકઃ કોનુ રાકામૃગાઙ્કઃ કા જ્યોત્સ્ના કા ચ કીર્તિશ્ચિરમતિ વિમૃશન્ નૈવ નાજામિ તત્ત્વમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*50 ॥
અત્રાભિધીયમાનસાદૃશ્યયોર્નાયકતારકાનાયકયોઃ પ્રત્યેકમુભયમા શઙ્ક્યત ઇતિ સેયમ્ ।
ઇયં પ્રતીત સામ્યાપિ સંભવતિ યથા અત્રૈવ કા ઞ્ચોત્સ્ના કા ચ કીર્તિરિતિ જ્યોત્સ્નાપ્રતીત ધાવલ્યાદિસામ્યયોઃ પ્રત્યેકમુભયમાશઙ્ક્યત ઇતિ સેયં પ્રતીત વર્ણનસામ્યાનેકવિષયા ।
એવમેકવિષયાપિ લક્ષણીયા ।
નનુ વિતર્કસંશયાલઙ્કારયોઃ કો વિશેષઃ ।
શ્રૂયતામ્ ।
કોટિદ્વયાવલમ્બિવિમર્શઃ સંશયઃ ।
ન્યક્કૃતૈકકોટિસ્તુ વિતર્કઃ ।
કિઞ્ચિન્નિર્ણયામન્નો વિતર્કઃ ।
વિતર્કાસન્નઃ સંશયઃ ।
તથા હિ સંદિહાનો વિતર્કકોટિમારુહ્ય તર્કકક્ષ્યાં પરિત્યજ્ય તત્ત્વમેવાભિનિવિશતે ।
વસ્તુ કિઞ્ચિદપહ્નુત્ય સદૃશાસદૃશસ્ય વા ।
અન્યસ્ય વસ્તુનો ન્યાસો યત્ર સાપઙ્નુતિર્મતા

સદૃશવસ્તુન્યાસવત્યપહ્નુતિર્યથા
નેયં શારદકૌમુદી સખિ યશઃ શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતેઃ નૈતચ્ચઞ્ચલચઞ્ચરીકપટલં તદ્દ્વેષિણાં દુર્યશઃ ।
નેદં કોકિલકૂજિતં મૃગદૃશાં તત્કીર્તિસંગીતમિ- ત્યાલાપાનનુસંદધાતિ સુદૃશો દૂરપ્રિયાયાઃ સખિ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*51 ॥
અત્ર સત્યરૂપાપિ ચન્દ્રિકાચઞ્ચરીકકોકિલકૂજિતાનિ વચનાદપહ્નુત્ય પ્રતીયમનસાદૃશ્યાનિ નાયકકીર્તિતત્પરિપન્ધિદુષ્કીર્તિગાયિકાસ્વરલક્ષણાન્યન્યાનિ વસ્તૂન્યુપન્યસ્તાનીતિ સેયં સાદૃશ્યવત્યપહ્નુતિઃ ।
અસાદૃશ્યવતી યથા
નેત્રં હન્ત વતંસગુચ્છરજસા બાષ્પાયતે દૂષિતં ગાત્રં સ્પૃટમનેન મન્દમરુતા રોમાઞ્ચમાલંબતે ।
નાન્યત્કારણમિત્યુદીરિતવતી કાચિદ્ધૃદીચ્છાગતે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલકે નિજસખી મન્દસ્મિતૈર્લજ્જતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*52 ॥
અત્ર લજ્જાશીલયા (કયા) ચજિદાનંદબાષ્પરોમાઞ્ચકારણં નાયકવિષયમનુરાગમપહ્નુત્ય વિસદૃશવિરાગપવનલક્ષણકારણોપન્યાસઃ કલ્પિત ઇતિ સેયમસાદૃશ્યવતી નામાપહ્નુતિઃ ।
સમાધ્યુક્તિર્મતો ઽન્યસ્મિન્નન્ય ધર્માધિરોપણમ્

અન્યસ્યાન્યધર્મસ્ય તદુભયસ્ય ચેતિ વ્યુત્પત્ત્યા ધર્મિણોરધ્યાસે ધર્મસ્યાધ્યાસે ધર્મધર્મિણોરધ્યાસે ચ ત્રિવિધઃ સમાધિઃ ।
તત્ર કેવલધર્મિણોરધ્યાસે યથા
પક્ષાણાં કુરુતે સ તત્ક્ષણમયં યુત્પક્ષરક્ષામણિઃ દુર્ગાપાશ્રયણં ત્વભીરુમનસોર્નૈવાસ્ય સંભાવ્યતે ।
ઇત્થં ચિન્તયતામિવ ક્ષિતિજયે શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતે ત્વય્યાસન્નચરે કુલક્ષિતિભૃતાં લબ્ઘોદયા સ્તબ્ધતા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*53 ॥
અત્ર પક્ષપરિરક્ષણાદિ ધર્મારોપમપહાય નાયકે તદ્ધર્મવતઃ પર્વતશાસનસ્યૈવાધ્યાસાદયં ધર્મિસમાધિઃ ।
ધર્મસમાધિર્યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ તવ પ્રતાપે જિત્વા પ્રદીપ્તે તપનપ્રતાપમ્ ।
દિશાં તટે કોરકિતાન્તરઙ્ગા નિકામમાલિઙ્ગિતકીર્તિરેષા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*54 ॥
અત્ર નાયકપ્રતાપનાયકકીર્તી દિક્તટેષ્વચેતનાસુ યથાક્રમં ભટપ્રતિભટતત્સલક્ષણધર્મે સમારેપમપહાય જયપરાજયહર્ષાલિઙ્ગનતરઙ્ગોલ્લાસરૂપતદ્ધર્મા એવ સમારોપિતા ઇતિ સેયં ધર્મસમાધિઃ ।
તદ્ધર્મેણ તદ્ધર્મિણાં ચાધ્યાસે યથા
પ્રાક્ સંભૂત ભિયાભિભૂતરશનાપૃષ્ઠે કૃતાહં કિતાં દંષ્ટ્રાગ્રેણ વિકમ્પિતા પરશતૈરાક્રમ્ય નીતાંઘ્રિણા ।
રક્ત્તેઃ કર્દમિતોજ્ઝિતા પિતૃગિરા નેતિકૃષ્ણેતિ કિં (?) રૈચર્લીયકુલોદ્ભવેન ભવતા સેયં સ્થિરા મન્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*55 ॥
અત્ર નાયકે નારાયણસ્ય ધર્મિણાં તદ્ધર્ધાણાં મત્સ્યાદિબલભદ્રાન્તાવતારકલ્પિતાનાં જલ્ધિસંક્ષોભણા દિરશનાસમારોપણાદયમુભયસમાધિઃ ।
યત્રોપમાના ત્કથિતાદુપમેયં પ્રતીયતે ।
અતિપ્રસિદ્ધેસ્તામાહુસ્સમાસોક્તિં મનીષિણઃ

શ્લાઘાં ગર્હામુપાલંભં પ્રાપ્તેયં ત્રિવિધા ભવેત્

શ્લાઘાવતી યથા
ઉદન્યા દૈન્યનિર્વિણ્ણ પથિકવ્રણબન્ધુના ।
પ્રાપ્યતે જન્મસાફલ્યમધુના ધન્વિસિન્ધુના ॥ ચ્ક્ચ્_8.*56 ॥
અત્ર પથિકજનપ્રાણરક્ષણ મરુદેશસમાધિનોપમાનેન પ્રતીયમાનયા ચ પથિકજનરક્ષણલક્ષણસાધારણધર્મસ્ય કલિદોષકલુષીભૂતરાજલોકભૂલોકૈકપરાયણસ્ય સિઙ્ગભૂપાલસ્યોક્તિસિદ્ધૌ તચ્છાયૈવ શ્લાઘા પ્રતીયત ઇતિ સેયં શ્લાઘાવતી સમાસોક્તિઃ ।
સૈવ ગર્હાવતી યથા
એકા દૈત્યગુરોરુભે મુરભિદસ્તિસ્રઃ પશૂનાં પ્રભોર્ અષ્ટૌ દ્વાદશ પદ્મગર્ભગુહયોર્લઙ્કાપતેર્વિશતિઃ ।
અસ્માકં તુ દૃશઃ સહસ્રમિતિ મા ગર્વીય વાસ્તોષ્પતે માક્રોધીતરાગતિસ્મરણતોક્ત લજ્જા નુ ...... તેભવેત્ (?) ॥ ચ્ક્ચ્_8.*57 ॥
અત્રાહલ્યાભિસરણદોષનિમિત્તસિદ્ધલોચન સહસ્રેણ તદાધિક્યાદેવ ભાર્ગવાદિવિશિષ્ટજનતિરસ્કારિણા દુશ્ચ્યવનેનૈવોપમાનેન પ્રતીયમાનસામાન્યસ્યાન્યાયોપાર્જિતસમૃદ્ધેઃ ન્યાયમાર્ગપ્રવણ સિઙ્ગભૂપાલાદિપ્રભુવર્ગવિભાષેણ કસ્ય ચિદ્ ભૂપાલાધમસ્યોપમેયસ્યોક્તિસિદ્ધાવુપમાન દ્વારેણૈવોપમેયનિન્દા વિવક્ષિતેતિ ગર્હાવતીયં સમાસોક્તિઃ ।
ઉપાલંભવતી યથા
અપિ મૃદુલૈરપિ પ્રવાલૈરપિ કુસુમૈરપિ તિક્તતાં વિદિત્વા ।
ઉપવસસિ સખે પલાશયા કિં પરિણતવાનપિ તિક્ત એવ નિમ્બઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*58 ॥
અત્ર તિક્તતા મૂર્ધાભિષિક્ત્તેન નિજેનૈવોપમાનેન પ્રતીયમાનસાદૃસ્યસ્યૈવ નિષ્કમ્પરસે ગુણહીનસ્ય કસ્યચિદવર્ણનીયસ્યોક્તિસિદ્ધૌ પરિણતવાનપિ તિક્ત એવેત્યુપાલંભોક્તિરુપમાનજાદુપમેયમવલંબત ઇતીયમુપાલંભવતી સમાસોક્તિઃ ।
અભિધીયમાનસાદૃશ્યા શ્લાઘાવતી યથા
ધૃતેરાધારસ્ય સ્ફુટરટિત શુદ્ધૈઃ કૃતમુદા સરસ્વત્યા નિત્યં પ્રકટિતસુવહ્ણપ્રસરયા ।
સુધર્માતમ્બાનામિહ સુમનસામેકવસતે- સ્સુવર્ણાદ્રેઃ ક્ષોણીભરણમુચિતં નેતરગિરેઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*59 ॥
અત્ર સુવર્ણગિરિણૈવોપમાનેન ધૃત્યાધારત્વાદિભિરભિધીયમાનસાદૃશ્યસ્ય સિઙ્ગભૂપાલસ્યોપમેયસ્યોક્તિસિદ્ધાવુપમાનમુખાદિવોપમેયસ્ય શ્લાઘા પ્રતીયત ઇતિ સેયં યથોક્તા ।
સૈવ ગર્હાવતી યથા
વાતાહારતયેંદ્રિયાર્થં વિરતિસ્સંસૂચિતા સૈકતે સર્વાઙ્ગીણનિમજ્જનાત્પ્રકટિતા દુષ્કર્મદૂરીક્રિયા ।
ઇત્થં વિદ્ધમુપાસ્ય તૈર્થિકજન ગ્રાસાદુદગ્રાત્મને માયામાંસલશિંશુમાર ભવતે દૂરેણ બદ્ધાઞ્જલિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*60 ॥
અત્ર શિંશુમારેણોપમાનેનાભિધીયમાનસાદૃસ્યસ્ય કસ્યચિદ્દ્વારવર્તિનો દાંભિકસ્યોપમેયસ્યોક્તિસિદ્ધાદુપમાનમુખાદુપમેયસ્ય ગર્હા પ્રતીયત ઇતિ સેયમભિધીયમાનસાદૃશ્યગર્હાવતી સમાસોક્તિઃ ।
સૈવોપાલંભવતી યથા
વારાંનિધેર્બુધમનોરથસિદ્ધિહેતોર્ મર્યાદયા કૃતરુચેર્બહુજીવનસ્ય ।
જાતશ્રિયો હિમકરસ્ફુરણેદ્ધકાન્તેર્ જાડ્યં ન ચેદિહ તુલામુપયાતિ કો ઽન્યઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*61 ॥
અત્રાંબુધેરેવોપમાનસ્યોપાલંભાત્ તદુપમેયસ્યાભિધીયમાનસાદૃશ્યસ્ય કસ્યચિદ્ગુણવતો ઽપિ વિલમ્બકારિણે ઉપાલંભઃ પ્રતીયત ઇતિ સેયમભિધીયમાનસાદૃશ્યોપાલંભવતી સમાસોક્તિઃ ।
અનેન શ્લાઘાદિસંકરવત્યપિ વ્યાખ્યાતા ।
અત્ર શ્લાઘાગર્હણસંકરવતી યથા
વારાધારાઃ કતિ ન સુવતે દુર્યશોરાશિહેતોર્ અન્તર્જન્તુવ્યતિકરવસાલંબિતાન્ ક્ષુદ્રશંખાન્ ।
સો ઽયં ભૂમ્નામાવાધરુદધિર્યત્ર ભાગ્યાવધીનાં સૌભાગ્યાનાં જનિરુદિતવાન્ દક્ષિણાવર્તશઙ્ખઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*62 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે ક્ષુદ્રશઙ્ખસમુત્પત્તિસ્થાનજલાશયાનામુપમાનાકથનાદેવ તદુપમેયાનાં પ્રતીયમાનસાદૃસ્યાનાં ક્ષુદ્રક્ષુદ્રક્ષત્રિયોત્પત્તિસ્થાનાનામન્યનરપાલવંશાનામુક્ત્તેઃ સિદ્ધાવુપમાનદ્વારેણૈવોપમેય ગર્હા પ્રતીયતે ।
ઉત્તરાર્ધે ચ દક્ષિમણાવર્તશઙ્ખજનકક્ષીરસાગરેણૈવોપમાનેન કથિતસાદૃશ્યસ્ય નાયકાવ તરમપરિણતભાગધેયસ્ય રેચર્લવંશસ્યોક્તિસિદ્ધા વુપમાનમુખેનૈવોપમેયસ્ય શ્લાઘા પ્રતીયતે ।
તદિયં ગર્હાશ્લાઘાસંકરવતી સમાસોક્તિઃ ।
એવમન્યે ભેદા લક્ષણીયાઃ ।
એષાં વિકૃતા અપિ સંભવતન્તિ ।
યથા
કુર્વતા સુમનોરક્ષાં ગૃહીતશતકોટિના ।
કરેણ પાલયન્ લોકાન્ ભાસતે સિઙ્ગભૂપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*63 ॥
અત્ર વર્ણનીયસ્ય નાયકસ્ય સમુચિતાયા મુપમેયતાયાં વિપર્યાસોપમાન્યાયેનોપમાનીકૃતસ્ય શ્લાઘાયા વિશેષેણ બલાભિધીયમાન સામાન્યશતમન્યોઃ પ્રતીતશ્લાઘે પ્રતીતે ઇતિ સેયં વિકૃતા કથિતસામાન્યા સમાસોક્તિઃ ।
એવમદનીયાનિ(?) ભેદાન્તરાણ્યપિ સ્વયમવગન્તવ્યાનિ ।
નનુ ઉપમાસમાસોક્ત્ત્યોઃ કો વિશેષઃ ।
શ્રૂયતામ્ ।
ઉપમેયે ઉપમાનારોપણં સમાધિઃ ઉપમાને ઉપમેયધર્માધ્યાસઃ સમાસોક્તિઃ ઇતિ વ્યક્ત એવાનયોર્ભેદઃ ।
અન્યભાવસ્થિતિઃ પ્રાપ્તા યત્ર દ્રકવ્યગુણક્રિયાઃ ।
સંભાવ્યન્તે ઽન્યથા પ્રાજ્ઞાસ્તામુત્પ્રેક્ષાં પ્રચક્ષતે

શરૂપફલહેતુત્વાદ્ ભાવાદ્ભાવાનુયાયિનામ્ ।
દ્રવ્યાદીનાં વિકલ્પેન ભવેદિયમનેકધા

તત્ર દ્રવ્યસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા
નાર્હસ્થિતિશ્ચ સુરવેશ્મનિ સર્વદેતિ ચિત્તે વિચિન્ત્ય પયસામધિપં વિહાય ।
રેચર્લવંશમવતીર્ણ ઇવાચ્યુતો ઽયં શ્રીસિઙ્ગભૂપતિરિદં પરિપાતિ વિશ્વમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*64 ॥
અત્ર નાયકસ્ય રેચર્લવંશાનતીર્ણલક્ષ્મીનાયકરૂપેણ સંભાવનમિતિ સેયં દ્રવ્યસ્વરૂપેત્પ્રેક્ષા ।
દ્રવ્યફલોત્પ્રેક્ષા યથા
મન્યે દ્વિતીયભુજગાન્વયપાલનાર્થ દિક્કામિનીગિરિપયોધરચુમ્બનાર્થમ્ ।
બૃન્દારકોપનસીમ્નિ હિમાચલાર્થં શ્રીસિઙ્ગભૂપતિયશો વિશતિ ત્રિલોકમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*65 ॥
અત્ર કીર્તેઃ ત્રિલોકપ્રવેશસ્ય પ્રયોજનતયા દ્વિતીયભુજગેશ્વરાદિદ્રવ્યાણાં કથનાદિયં તથોક્તા ।
હેતુભૂતદ્રવ્યોત્પ્રેક્ષા યથા
આશ્વસ્તદિગ્ગજમનાકુલગોત્રશૈલ-મુન્મૂર્ધભોગિવરમુલ્લસિતાદિકૂર્મમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂમિપતિના રચિતપ્રતિષ્ઠા પ્રીણાંતિ ભૂમિરપરેણ સુમેરૂણેવ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*66 ॥
અત્ર વસુમતીપ્રતિષ્ઠાહેતુભૂતનાયકલક્ષણદ્રવ્યસ્યાપરસુમેરુતયા સંભાવનં કૃતમિતિ દ્રવ્યહેતૂત્પ્રેક્ષા ।
ગુણસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા
તારૂણ્ય પૂર્ણવપુષાં તરલેક્ષણાનાં ભાવાનુબન્ધગતયસ્ત્વયિ સિઙ્ગભૂપ ।
કલ્લોલિતા ઇવ કટાક્ષવિલાસભઙ્ગ્યો મન્દસ્મિતૈઃ કુસુમિતા ઇવસાપદેશૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*67 ॥
અત્ર નાયકવિષયાણાં તરુણીજનાનુરાગાણાં કલ્લોલિતાદિરૂપેણ સંભાવનં કૃતમિતિ સેયં તથોક્તા ।
યથા ચ
શ્રીસિઙ્ઘધરણીપાલ તવ સાહિત્યચાતુરી ।
કવીન્ કન્દલયત્યન્તરાનન્દ ઇવ મૂર્તિમાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*68 ॥
અત્ર સાહિત્યચાતુર્યસ્ય મૂર્તિમદાનન્દતયા સંભાવનં કૃતમિતિ સેયં તથોક્તા ।
ગુણહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા
રાજમૌલિકૃતસંશ્રયે વિધૌ સ્પર્ધયેવ તવ કીર્તિનર્તકી ।
રાજમૌલિવપુરંશુવર્ણિની રાજતે જગતિ સિઙ્ગભૂપતે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*69 ॥
અત્ર સ્પર્ધાયા ગુણત્વં હેતુત્વં ચેતિ સેયં તથોક્તા ।
ગુણફલોત્પ્રેક્ષા યથા
શેષાનશેષભુજગાનુદધીન્ પયોધીન્ સર્વાન્ ગજાન્ સુરગજાનખૈલાન્વિધાય ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિયશો વિશદં ત્રિલોકં સ્રષ્ટુઃ સભામનુનયાર્થમિવ પ્રયાતિ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*70 ॥
અત્રાનુનયસ્ય ગુણત્વમ્ ફલત્વં ચેતિ સેયં તથોક્તા ।
ક્રિયાસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂતલપતેઃ શ્રિતપારિજાત- સંજ્ઞાઙ્કિતસ્ય યશસા મહતા પરીતઃ ।
કલ્પદ્રુમસ્સ્વજનિનિષ્ફલતાવિવેકાદ્ ભૂયો ઽપિ દુગ્ધજલધૌ વિનિમજ્જતીવ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*71 ॥
અત્ર કલ્પવૃક્ષસ્ય નાયકકીર્ત્યા યદાવરણં તત્પયોધિમજ્જવરૂપેણ સંભાવિતમિતિ સેયં તથોક્તા ।
ક્રિયાફલોત્પ્રેક્ષા યથા
વીરક્ષીરાર્ણવામ્બુગ્રસનધગધગત્કારવદ્વાડબાગ્નિ- જ્વાલાજાલાભિઘાતઞ્યતિકરજનિતામપ્રકમ્પાનુકમ્પા ।
અન્તસ્સંતાપબાધાં શમયિતુમિવ તાં સિઙ્ગભૂપાલકીર્તિ- જ્યોત્સ્ના કૃત્સ્રાતિશીતા પ્રવિશતિ કુહરં મન્દરીણાં દરીણામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*72 ॥
અત્ર શમયિતુમિવેતિ ક્રિયાફલત્વમ્ ।
ક્રિયાહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા
શ્રીસિઙ્ગશાર્ઙ્ગધનુષાતિવદાન્યતાયાં સ્પર્ધાપરાધકરણાદિવ કોપિતેન ।
આમૂલવેલ્લિતલતાવલયાપદેશા- ત્કલ્પદ્રુમા નિગલિતાઃ પ્રભુણા પ્રજાનામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*73 ॥
અત્રાપરાધકરણસ્ય ક્રિયાત્વં હેતુત્વં ચેતિ તથોક્તા ।
ઉપલક્ષણમિ ત્યેતત્ સજાતેરપ્યેવમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્

એવં પ્રકારાઃ કતિચિદુત્પ્રેક્ષાયાં નિરૂપિતાઃ ।
ઉત્તરે ચતુરોક્તેષુ લક્ષણીયા વિચક્ષણૈઃ

અપ્રસ્તુતપ્રશંસા સ્યાદસ્તોત્વ્યસ્ય યા સ્તુતિઃ

યથા
ધન્યાસ્તે ગિરયો જયન્તિ યદમી શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતેર્- યાતવ્યા નહિભૂભૃતો ઽપ્યલમયં રાજાપિ ચન્દ્રસ્સખી ।
તત્ર શ્રીભરિતાન્યપિ ક્ષિતિરુહાં બૃન્દાનિ ભાગ્યાધિકા- ન્યુદ્દણ્ડીકૃતપુણ્ડરીકમહિમાપ્યેકં કૃતાર્થ સરઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*74 ॥
અત્રાપિ જિગીષોર્નાયકસ્ય યાતવ્યપક્ષસ્થિતેર્મૂર્ધાભિષિક્ત્તૈરાત્મનિન્દાયાં પ્રસ્તુતાયામપ્રસ્તુતાનાં ગિરિચન્દ્રસરસાં પ્રશંસનં વિહિતમિતિ સેયમપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
એકસ્ય સ્તુતિ નિન્દાર્થં વિપક્ષિતગુણોત્તરૈઃ ।
યત્સમીકૃત્ય કથનં સા મતા તુલ્યયોગિતા

તુલ્યયોગિતા યથા
રાધેયં રજનીકરં રતિપતિં રત્નાકરં રાઘવમ્ રત્નં વૈધરણીધરં રસનિધિં રન્તિં રસાલં રવિમ્ ।
રૈચર્લીયકુલોદ્વહં ચ સૃજતા લોકોપકારક્રિયા- હેતોર્લોકપિતામહેન કરુણાસર્વસ્વમાવિષ્કૃતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*75 ॥
અત્ર લોકોપકારપરાયણત્વલબ્ધસ્તુતીનાં કર્ણાદીનાં તુલ્યયોગેન નાયકસ્તુતેર્વિહિતત્વાદિયં સ્તુત્યર્થા તુલ્યયોગિતા ।
નિન્દાર્થા યથા
મન્દાદિ ધાતુધમનાદ્ ગ્રહણાદહીના- મન્યોપતાપકરણાત્પ્રમદાધિકારાત્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપરણણાન્યનપાશ્રયાચ્ચ વાઞ્છન્તિ જીવિતમહો વિષમા મનુષ્યાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*76 ॥
અત્ર કેવલવધૂપાતાનપરિણામત્વેન લભ્દગર્હાણાં ધાતુવાદાદીનાં તુલ્યકક્ષ્યાનિક્ષેપાન્નાયકેતરરાજાશ્રયણસ્ય સામ્યં નિન્દાર્થં પ્રતીયત ઇતિ સેયં તથોક્તા ।
દોષસ્ય યો ગુણીભાવો દોષીભાવો ગુણસ્ય યઃ ।
સ લેશસ્યાત્તતો નાન્યા વ્યાજસ્તુતિરિતિસ્મૃતા

અત્ર દોષસ્ય ગુણીભાવે યથા
કૂટોપાયનિકુટ્ટિતપ્રતિભટક્ષ્માપાલમૌલિવ્રજા-દાકૃષ્ટૈઃ સ્વસુહૃત્કરપ્રણિહિતૈઃ શસ્તોપધા વસ્તુભિઃ ।
ત્વામારાધયતાં યશોધનનિધે શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતે સાક્ષાત્ સેવિતુમિચ્છતો ઽવનિપતીન્ મન્યસ્વ માન્યોત્તમાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*77 ॥
અત્ર યેયમુપગૌતમીતટં પર્યટતામાટવિકમહીપતીનાં કુટિલોપાયપાટવસ્તુતિઃ સેયમનુપ્રાણિતરાજમાર્ગપ્રણયિનો નાયકસ્ય મનસિ દોષતયા પ્રતિભાસ્યત ઇત્યભિપ્રાયેણ ચતુરમતિભિરમાત્યૈઃ પ્રમુખનૈષ્ઠુર્યપરિજિહીર્ષયા કૂટોપાયપ્રયોગરૂપો દોષો ઽપિ નાયકચરણસેનાસાધનધનાર્જનલક્ષણગુણતયા નિરૂપિત ઇતિ સો ઽયં દોષસ્ય ગુણીભાવો નામ લેશતઃ શનૈરનન્યવિદિતમુચ્યત ઇતિ લેશઃ ।
ગુણસ્ય દોષીભાવો યથા
એતાવ્ત્યપિ વિપ્રિયે પ્રિયસખિ પ્રાણેષુ કા પ્રાર્થના કિં વા તેન શઠેન નિર્દયહૃદા રેચર્લવંશેન્દુના ।
યસ્યાગઃ પરિમાર્જનાય કૃતિનામગ્રેસરસ્ય સ્ફુટં સામ્નાં સારધુમાધુરે સહભુવાં શિક્ષેવ નિત્યવ્રતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*78 ॥
અત્ર કાચિદનતિધીરા નાયકા માનાગ્રહ પરિગ્રહાનુગુણમર્થં સખીનાયકાગ્રતઃ પ્રતિજ્ઞાય પદનિર્વાહમાશઙ્કમાના સખીજનપરિહાસપરિજિહીર્ષયા ચાટુવાદાદિલક્ષણમસ્તોસં માનપ્રત્યૂહકારણં નાયકગુણગ્રામં દોષીભાવેન સમુપન્યસ્યતીતિ સો ઽયં ગુણસ્ય દોષીભાવો નામ લેશઃ ।
યથા ચ
છાયાપહારે રચિતે ઽરવિન્દૈઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ ન મોદસે ત્વમ્ ।
છાયાપહારેણ સહાદિરાજ- શ્લોકાપહારં કુરુષે કિમેતત્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*79 ॥
અત્ર રાજકીર્ત્યપહારલક્ષણસ્ય નાયકગુણસ્ય શબ્દશક્ત્યા ચમત્કારાય દોષતયા કથનાદ્ વ્યાજસ્તુતિરપિ સ એવ ।
કારકાણાં સમાવેશઃ સહાન્યૈર્યત્ક્રિયાદિભિઃ ।
સા સહોક્તિરસાદૃશ્યાત્સાહશ્યાચ્ચ દ્વિધા ભવેત્

અસાદૃશ્યવતી યથા
સાકં ત્વત્કીર્તિવિસ્તારૈઃ શ્રીસિઙ્ગધરણીપતે ।
દિગન્તરાણિ ધાવન્તિ સામન્તનૃપપઙ્ક્તયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*80 ॥
અત્ર શત્રુલક્ષકત્વપદાર્થો વિસદૃશૈઃ નાયક કીર્તિવિસ્તારૈઃ કથિતા પ્રતીતસાદૃશ્યૈઃ સહ દેશાન્તરધાવનક્રિયાયાં સમાવિષ્ટ ઇતિ સેયં તથોક્તા ।
સાદૃશ્યવતી યથા
ક્ષોણીભૃત્કટકોપરોધનપટુઃ વ્યાપારભવ્યોદયા- માશાપૂરણ કારણશ્રિયમિવ પ્રાપ્નોતિ કીર્તિશ્રિયમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલમણ્ડનમણે રેચર્લવંશાગ્રણી- રાનન્દાનનુસન્દધાતિ વિદુષાં દ્રવ્યૈઃ સ્વકાવ્યૈરિવ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*81 ॥
અત્ર શબ્દશક્ત્યાભિધીયમાનસમાનધર્મયોઃ લક્ષ્મીકીર્ત્યોઃ સાદૃશ્યપ્રતીયમાનસ્પૃહણીયત્વાદિના ધર્મયોઃ દ્રવ્યકાવ્યાયોશ્વ સાદૃસ્યમિવેન દ્યોત્યતે ।
સહાર્થશ્વ વાક્યાર્થસામર્થ્યન લભ્યતે ।
ન ચાત્રોપમાનશહ્કા કાર્યા ।
ઉપમાયામુપમેયસ્યૈવ ક્રિયાસમાવેશઃ ।
ઉપમાનસ્યોપમેયમુખેન સાક્ષાત્ ।
ઇહ તુ દ્વયોસ્સમપ્રાધાન્યેન કર્મકરણભાવાદિવિવક્ષાયાં પ્રાપ્ત્યાનન્દા નુસંધાનાદિક્રિયાસમાવેશ ઇતિ શ્લેષોદ્ભાવિતોપમાનછાયા ઇતીયં સાદૃશ્યવતી સમાસોક્તિઃ ।
એવં વિવિક્તાદિ ભેદેન કર્ત્રાદીનાં પ્રાયોપમાનાનાં ભેદાસ્સ્વયમુપગન્તવ્યાઃ ।
દ્રવ્યાદીનામનેકેષાં દ્રવ્યાદૌ વિનિવેશનમ્ ।
સમુચ્ચયસ્સ્યાદન્યે ઽપિ ચાર્થાસ્તસ્યૈવ ભક્તયઃ

સ તાવચ્ચતુર્ધા ।
દ્વિપદાશ્રયો બહુપદાશ્રય ઉભયવર્ગાશ્રયો ઽનુભયાશ્રયશ્ચેતિ ।
તત્ર દ્વિપદાશ્રયો દ્વિધા પ્રતિપદદ્યોતક ઉત્તરપદદ્યોતકશ્ચેતિ ।
તત્રાદ્યો યથા
લોકોત્તરં શુદ્ધિગુણં દધાના રાજાધિકાં કાન્તિમુદઞ્ચયન્તી ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ ભુવિ ત્બદીયા મૂર્તિશ્વ કીર્તિશ્વ મુદં તનોતિ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*82 ॥
અત્ર મૂર્તિઃ કીર્તિરિતિ દ્વે વસ્તુની પ્રતિપદં દ્યોતકેન ચકારેણ એકસ્યાં તનોતીતિ ક્રિયાયાં સમુચ્ચિત્ય નિવેશિતે ।
તેન તનુત ઇતિ દ્વિવચનં ચાર્થે દ્વન્દ્વસમાસશ્વ ભવતીતિ સો ઽયં ક્રિયાયાં દ્રવ્યસમુચ્ચયો નામ પ્રતિપદદ્યોતકો દ્વિપદાશ્રયસ્સમુચ્ચયભેદઃ ।
સ એવોત્તરપદાશ્રયદ્યોતકો યથા
મદાન્ધવ્યાપારપ્રકટિતસદાન્ધઃપરિકરઃ પ્રતિ સ્યાદ્વ્યામિશ્ર સ્ફુટપટહઝાઙ્કારપટિમા ।
જિકીષા સંરંભસ્તવ સપદિ સિઙ્ગક્ષિતિપતે વિપક્ષાણાં લક્ષ્ણી ચલયતિ સમુત્કણ્ઠયતિ ચ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*83 ॥
અત્ર ચલનોત્કણ્ઠાલક્ષણે દ્વે વસ્તુની ઉત્તરપદવર્તિના દ્યોતકેનૈકસ્મિન્નેવ વિપક્ષલક્ષ્મીલક્ષણે ધર્મભૂતે દ્વવ્યે સમુચ્ચયેનૈકકાલમેવ નિવેશિત ઇતિ સો ઽયમુત્તરપદગતદ્યોતકો નામ દ્વિપદાશ્રયસમુચ્ચયભેદઃ ।
બહુપદાશ્રયો ઽપિ પૂર્વપદ્ દ્વિધા ।
તત્રાદ્યો યથા
ન્યાયક્રમશ્ચ ભુજદણ્ડપરાક્રમશ્ચ કાલજ્ઞતા ચ કરુણા ચ કૃતજ્ઞતા ચ ।
કાવ્યજ્ઞતા ચ કવિતા ચ વદાન્યતા ચ ત્વાં સિઙ્ગભૂપ......પ્રપરિષ્કરોતિ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*84 ॥
અત્ર ન્યયપરાક્રમાદયઃ પ્રતિપદાશ્રયદ્યોતકેનૈકસ્યાં પરિષ્કરણક્રિયાયાં સમુચ્ચયેન નિવેશ્યન્તે ।
તેન પરિષ્કુર્વન્તીતિ બહુવચનં દ્વન્દ્વસમાસશ્ચ ન ભવિતીતિ સો ઽયં પ્રતિપદગતદ્યોતકોનામ બહુપદાશ્રયસમુચ્ચયભેદઃ ।
સો ઽયં ચ કારણબાહુલ્યેન પુરાણછાયાં સ્મૃતિપથમવતારય ન્નાતીવ ચમત્કારકારીત્યસ્માકં મતમ્ ।
તથાપિ પુરાતનગતાનુગતિકાશ્રદ્ધયા સમુદાહૃતં તદિદં સરસસાહિત્યસિદ્ધાન્તમર્મજ્ઞૈસ્તિતિતિક્ષતવ્યમ્ ।
દ્વિતીયો યથા
અનન્તભોગાશ્રયણં વિભુત્વં ચક્રપ્રિયત્ત્વં ઘનસત્ત્વતા ચ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપે શ્રિતપારિજાતે પ્રત્યક્ષનારાયણતાં વ્યનક્તિ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*85 ॥
અત્રાનન્તભોગાશ્રયાદીનિ વસ્તૂન્યુત્તરપદવર્તિના ચકારેણ વ્યનક્તીત્યેકસ્યાં ક્રિયાયાં સમુચ્ચીયન્તે ન વ્યઞ્જયન્તીતિ બહુવચનં સમાસશ્ચ ન ભવતીતિ સો ઽયમુત્તરપદગતદ્યોતકો નામ બહુપદાશ્રયસમુચ્ચયભેદઃ ।
ઉભયવર્ગાશ્રયઃ પુનરુત્તરપદવર્તિદ્યોતક એવ ।
યથા ચ
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ કવીશ્વરાણાં પુણ્યાતિરેકાદિદમાવિરાસીત્ ।
કાવ્યં પ્રશસ્તં તવ કગીર્તનં ચ સતાં શ્રિયાં સજ્જનરઞ્જનં ચ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*86 ॥
અત્ર કાવ્યં કીર્તનં ચેતિ દ્વે ક્રિયે ।
શ્રીસદ્ભાવઃ સજ્જનાનુરઞ્જનઞ્ચેતિ દ્વૌ ગુણૌ ।
એવં બહૂન્યપિ વસ્તૂનિ દ્વન્દ્વશ ઉત્તરપદવર્તિના દ્યોતકેનાવિરાસીદિત્યેકસ્યાં ક્રિયાયાં નિવેશ્યન્તે ।
તેન સન્તીતિ બહુવચનં દ્વન્દ્વસમાસશ્ચ ન સ્યાદિતિ સો ઽયમુભ્યવર્ગાશ્રયસ્સમુચ્ચયઃ ।
અનુભયાશ્રયઃ પુનરવિદ્યમાનદ્યોતકત્વાદન્વાચયસ્યેવાસ્ય વિષયો દીપકેનાહૃત ઇતી નોદાહ્રિયતે ।
ઇતરેતરયોગો ઽપિ દ્વિપદાશ્રયાદિભેદેન ચતુર્વિધઃ ।
તત્રોત્તરપદવર્તિદ્યોતકો દ્વિપદાશ્રય ઇતરેતરયોગો યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિમણેર્દ્યુમણેશ્ચ નિત્યં પશ્ય દ્વયોરુદયતોર્હિ મહોદયશ્રીઃ ।
કલ્યાણદાનરતયોશ્શરણાગતાના- મારૂઢવિષ્ણુપદસેવનયા નિકામમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*87 ॥
અત્ર નાયકપ્રભાનાયકૌ દ્વે દ્રવ્યે પશ્યેત્યેકસ્મિન્ ગુણપદે યદિતરેતરયોગેન નિવેશિતે તદ્દ્વયોરિત્યત્ર તદ્વિશેષણયોશ્ચ દ્વિવચનવિક્ષાયાં સમાસશ્ચ ભવતીતિ સો ઽયં તથોક્ત ઇતરેતરયોગસ્સસુચ્ચયભેદ એવ ।
એવમિતરેતરયોગે ઽપિ દ્યોતકયોગા ઉદાહર્તવ્યાઃ ।
સ એવાનુભયાશ્રયો યથા
નિષ્પન્દમુગ્ધમવલોકિતમસ્તલજ્જા ચેષ્ટા કપોલતલકન્દલિતા સ્મિતશ્રીઃ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂમિરમણે તરુણીજનાનાં ભાવસ્થિતિં પિશુનયન્તિ સખીજનાય ॥ ચ્ક્ચ્_8.*88 ॥
અત્રાવલોકિતચેષ્ટાસ્મિતમિતિ વસ્ત્વનિતરેતરયોગેન તરુણીજનાનુરાગ નિવેદનક્રિયાયાં નિવેશ્યત ઇતિ સો ઽયમનુભયાશ્રયેતરેતરયોગસ્સમુચ્ચય એવ ।
સમાહારો ઽપિ પૂર્વવચ્ચતુર્વિધઃ ।
તત્રાનુભયાશ્રયો યથા
સૌન્દર્યં મદને સુખં સુરપતૌ ભાગ્યં નિધીનાં પ્રભૌ કારુણ્યં રઘુનાયકે ચતુરિમા ચાણૂરમલ્લદ્વિષિ ।
ધર્મો ધર્મતનૂભવે વિતરણં વિદ્યાધરાધીશ્વરે તત્સર્વં શ્રિતવત્સલે વિલસતિ શ્રીસિઙ્ગભૂમીશ્વરે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*89 ॥
અત્ર સર્વં તદિત્યનેન સૌન્દર્યાદીનાં સમુદાય એવાનુસન્ધીયતે ।
તસ્ય ચ તિરોભૂતાવયવભેદત્વે સમાહારઃ ।
સ ચેહ તદિત્યેકવચનાન્તેન નપુંસકેન ચ કથ્યતે ।
ન ચેહ ક્વચિદપિ ચકારાદિર્વિદ્યતે ।
દ્યોતક ઇતિ સો ઽયમુનભયાશ્રયઃ સમહારઃ સમુચ્ચય એવ ।
ઇતરે દ્યોતકવન્તઃ સમાહારાઃ સ્વયમૂહ્યાઃ ।
અન્વાચયસ્તુ ક્રિયાવિષય એવ ।
તત્ર દ્યોતકસ્તૂત્તરપદાશ્રય એવ ।
યથા
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્ડભૈરવિભો સંકલ્પકલ્પદ્રુમ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલશેખર યશોવિક્તારનિસ્તારક ।
સાધૂનાં પરિરક્ષણાય ધરણીં જિત્વા ભજેથાઃ શ્રિયં પઙ્ક્તિઞ્ચ પ્રતિયાયિનાં પુનરપિ સ્વે સ્વે પદે સ્થાપિતા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*90 ॥
અત્ર ભજેથા ઇતિ નાયકકર્તૃકાં શ્રીકર્મકત્વેન ક્રિયામુપન્યસ્ય તત્કર્તૃકમેવ પ્રતિપાલનકર્મસંસ્થાપનક્રિયાં ત્વ ન્વાચયેન નિવેશિતમિતિ સો ઽયમન્વાચયો ઽપિ સમુચ્ચયભેદ એવ ।
પ્રતિષેધોક્રિરાક્ષેપો વિધેર્વાથ નિષેધતઃ

વિધિનાક્ષેપો યથા
કાન્તારક્ષિતિવાસખિન્નમનસા કાન્ત ત્વયા સેવિતું શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાથમન્ધ્રનગરી ગમ્યેતિ ચેદ્ ગમ્યતામ્ ।
પન્થાનઃ પ્રભવન્તુ તે શિવતમાઃ સીતા (ભૂયાત્?) પ્રસન્નો નૃપો (?) યં દેશં પ્રદધાતિ તે સુકૃતધીસ્તત્રૈવ જન્માસ્તુ મે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*91 ॥
અત્ર ગમ્યતામિતિ કથિતસ્ય વિધિવાક્યસ્યૈવાનુકૂલયૈવ જન્માન્તરાશિષા મરણસૂચનાનિષેધઃ ક્રિયત ઇતિ સો ઽયં વિધ્યાક્ષેપઃ ।
નિષેધાક્ષેપો યથા
ન હિ વયં કવયઃ કવયસ્તુ યે નગરિગુણાનસતો ઽપિ વિવૃણ્વતે ।
નિગદિતું ન હિ સિઙ્ગવસુન્ધરાભુજિ સન્તો ઽપિ ગુણાન્વયમીશ્મહે ॥ ચ્ક્ચ્_8.*92 ॥
અત્ર નેશ્મહે ઇતિ નિષેધેન કવિત્વલક્ષણસ્યારોપિતગુણવર્ણનસ્ય નિષેધઃ ધર્મત ઇતિ સો ઽયં વિધ્યાક્ષેપઃ (નિષેધાક્ષેપઃ?) ।
જ્ઞેયસ્સોર્ઽથાન્તરન્યાસો વસ્તુ પ્રસ્તુત્ય કિઞ્ચન ।
તત્સાધ્નસમર્થસ્ય ન્યાસો વક્ત્વન્યવસ્તુનઃ

યથા
સિઙ્ગક્ષોણીરમણસરણિં માનમુન્માનધીત્વં યદ્યદ્ દ્રવ્યં કરયસિ પરં પ્રત્યહોપાર્જનેન ।
તત્તત્પાત્રે નિહિતમસકૃદ્વિસ્મરસ્યેવ ચિત્તે કાર્યસ્યાન્તે ક ઇવ હિ ભવેત્ કાઙ્ક્ષણા યઃ પ્રભૂણામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*93 ॥
અત્ર નાયકસ્ય પાત્રદત્તધર્મદ્રવ્યાનનુશોચનલક્ષણં વસ્તુ પ્રસ્તુત્ય તત્સાધનસમર્થંપ્રભુસ્વભાવલક્ષણં વસ્ત્વન્તરમુપન્યસ્તમિતિ સાહસં ષઙ્ગુણં હિ ।
અત્ર કીર્તેઃ સપ્તાર્ણવલઙ્ઘનમુપન્યસ્ય તત્સાધનસમર્થસ્ય ષડ્ગુણસ્ત્રિસાહસવસ્ત્વન્તરસ્યોપન્યાસાદયં તથોક્તઃ ।
યત્ર દ્રવ્યાદિવૈકલ્યદર્શનં સ્તુત્યવસ્તુનઃ ।
વિશેષપ્રતિભાનાય સા વિશેષોક્તિરિષ્યતે

યથા
ન યાનં પ્રસુનં ન ચ સુરભૈગન્ધિ પ્રહરણં ન મૌર્વી વાચાટી ન ચ ધનુરયત્નાતિમધુરમ્ ।
તથાપિ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપતિરયં ચઞ્ચલદૃશાં વિધત્તે સંમોહં મનસિ નિતરાં મન્મથ ઇવ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*94 ॥
અત્ર પુષ્પરથાદિદ્રવ્યાસંભવે ઽપિ નાયકેન યદિદં મત્તકાશી ચિત્તસંમોહનકરણં તેન રૂપાદિશવિશેષકારણં પ્રતીયત ઇતિ સેયં પ્રતીયમાનહેતુર્વિશેષોક્તિઃ ।
એવમભિધીયમાનહેતુરપિ દ્રષ્ટવ્યા ।
ઉપસ્કારઃ પરિકરઃ ક્રિયાદીનાં વિશેષણૈઃ

આશ્વસ્તમૂલકચ્છપમુલ્લસિતગિરીન્દ્રમુત્સુકાનન્તઃ ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકભુજદણ્ડાપહતિ વસુમતીચક્રમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*95 ॥
અત્રાશ્વસ્તેત્યાદિવિશેષણૈર્મહી વહનક્રિયાયા અનન્યસાધારણલક્ષણ ઉપસ્કાર ઇતિ સો ઽયં ક્રિયાપરિકરઃ ।
એવં કારકપરિકરાદયો ઽપિ સ્વયમુન્નેયાઃ ।
એકાવલી પરિકરાન્ન બિન્નેતિ મતિર્મમ

યથા
અવનેષ્વરણે વિભવે ક્રમણે સુકૃતાવ્ધનિ સિઙ્ગમહીપતિના ।
ધરણી કુશલં ગમિતા હરિણા હરિણા હરિણા હરિણા હરિણા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*96 ॥
અત્ર હરિણા હરિણા ઇત્યાદિ શબ્દૈકાવલ્યા વિભિન્નાર્થયા નાયકલક્ષણં કર્તૃકારકમુપસ્ક્રિયત ઇતિ સો ઽયં શબ્દૈકાવલી કારકપરિકરભેદ એવ ।
એવમર્થૈકાવલ્યુભયૈકાવલ્યૌ ટ્રષ્ટવ્યૌ ।
ક્રિયાજાતિગુણદ્રવ્યવાચિનૈકત્રવર્તિના ।
વાક્યાન્તરોપકારશ્ચેદ્દીપકં તદુદાહૃતમ્

અર્થાવૃત્તિપદાવૃત્તિસંપુજાદ્યાસ્તુ તદ્ભિદાઃ

તત્ર ક્રિયાદીપકં યથા
આરૂઢાનિ યશાંસિ તેત્રિભુવનં શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતે ગોત્રગ્રાવમહાગુહાઃ ક્ષિતિભુજાં બૃન્દાનિ મન્દૌજસામ્ ।
તલ્લક્ષ્મીલલિતાનિ લાલિતગિરાં વિદ્વજ્જનાનાં ગૃહાન્ તદ્વાક્યાનિ ચ તાવસ્તુતિકથાશ્લોક્યાનિ કર્ણૌ સતામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*97 ॥
અત્ર ક્રિયાવાચિના ગૂઢાનીતીવપદેન પ્રથમપાદાદિવર્તિના સર્વવાક્યાનિ દીપ્યન્ત ઇતિ તદિદમાદિદીપકમ્ ।
એવં મધ્યાન્ત્યક્રિયાદીપકં જાતિદીપકાદયો ઽપિ ભેદાઃ દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
દીપકભેધેષ્વર્થાવૃત્તિઃ યથા
ક્રીડન્તિ સર્પપતિકાન્તિકુમુદ્વતીભિઃ ખેલન્તિ દિક્કરટિમૌક્તિકતારકાભિઃ ।
દીવ્યન્તિ દિવ્યવનિતાસ્મિતચન્દ્રિકાભિઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપ તવ કીર્તિવિલાસચન્દ્રાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*98 ॥
અત્ર ક્રીડાર્થ એવ પાદાદિક્રિયાસ્વાવર્તમાનઃ સર્વવાક્યાનિ દીપયતીતિ સેયમર્થાવૃત્તિરપિ દીપકમેવ ।
પદાવૃત્તિર્યથા
રાજા રેચર્લવંશ્યો ઽયં કુમુદં કુરુતેતરામ્ ।
સમુદઞ્ચતિ રાજાપિ કુમુદં સિન્ધુસંભવઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*99 ॥
તત્ર પ્રજાસન્તોષઃ કૈરવશ્ચેત્યર્થયોરાવર્તમાનં કુમુદમિતિ પદં દ્વે વા દીપયતિ પદાવૃત્તિરપિ દીપકમેવ ।
આભ્યામેવ તદુભયાવૃત્તિરપિ વ્યાખ્યાતા ।
યથાત્રૈવ રાજેત્યર્થઃ શબ્દશ્ચાવર્તમાનવાક્યદ્વયમુત્તેજયત ઇતિ સેયમુભયાવૃત્તિરપિ દીપકમેવ ।
ત્રિચતુરપદાવૃત્તિરૂપઃ સંપુટો યથા
કીર્તિઃ ક્રીડતિ સિઙ્ગભૂપ તલપતેર્નિર્યત્નરત્નાઙ્કુરં પાતાલો ફણિલોકપુઙ્ગવફણાપ્રાસાદમાસેદુષી ।
લક્ષ્મીજન્મભુપો ઽનુવિદ્ધલહરીડોલાસુ વારાંનિધેઃ સ્વર્ગે દિવ્યવધૂવિલાસહસિતૈર્ગણ્ડસ્થલીમણ્ડલૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*100 ॥
અત્ર ક્રિયાકર્તૃકસંબન્ધપદાનિ પ્રતિવાક્યામાવૃત્તાનિ સંપુટતયા દીપયન્તીતિ સંપુટાવૃત્તિરપિ દીપકમેવ ।
એવં ભેદાન્તરાણિ યથાસંભવમનુગન્તવ્યાનિ ।
પરિપાઠ્યા તુ ભણનં શબ્દસ્યાર્થસ્ય વા ક્રમઃ

અત્ર શબ્દાનાં ક્રમસ્ત્રિધા સમસ્તાનામસમસ્તાનામુભયેષાં ચેતિ ।
તત્ર સમસ્તશબ્દક્રમો યથા
પ્રતાપકાન્તિસંશુદ્ધિભઙ્ગ્યા શ્રીસિઙ્ગભૂપતેઃ ।
તુલાં સંદધતે ભાનુહિમભાનુકૃશાનવઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*101 ॥
અત્ર સમાસપરિપતિતાનાં ગુણાનાઞ્ચ ક્રમેણ પ્રત્યેકં યોજનમિતિ સમસ્તશબ્દક્રમો ઽયમ્ ।
અસમસ્તશબ્દક્રમો યથા
નમસ્કારં પુરસ્કારં તિરસ્કારં કરોત્યયમ્ ।
શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલઃ પૂર્વેષાં વિદુષાં દ્વિષામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*102 ॥
અત્ર પૂર્વાદીનાં નમસ્કારાદીનાં સમાસરહિતાદીનાં યથાક્રમમનન્વયો વિવક્ષિત ઇતિ સો ઽયમસમસ્તશબ્દક્રમઃ ।
સમસ્તાસમસ્તશબ્દક્રમરુપ ઉભયક્રમો યથા હરિશ્વન્દ્રો રક્ષાકરણરુચિસત્યેષ્વિતિ પૂર્વોદાહૃતમ્ ॥
અત્ર પ્રથમતૃતીયયોઃ પાદયોઃ સમસ્તાનાં રક્ષાકરણાદીનાઞ્ચ ગુણાનામસમક્તાનાં તદ્ગુણકતાં હરિશ્વન્દ્રો ગાઙ્ગૈયમિતિ ચોભયત્ર પદશ્લેષસામર્થ્યકથિતાનાં હરિશ્વન્દ્રહરિશ્વન્દ્રાનાં ગાઙ્ગેયગાઙ્ગેયાનાં ચ ક્રમસમન્વયો ન વિવક્ષિત હતિ સો ઽયમુભયક્રમઃ ।
વાક્યક્રમસ્તુ સ્વયમુન્નેયઃ ।
અર્થક્રમો દ્વિવિધઃ ।
દેશતઃ કાલતશ્વ ।
તત્રાદ્યો યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ તાવકચમૂધાટીવનાટીભવ- દ્વૈરિસ્ત્રીષુ હૃતાશુકાસુ શબરૈસ્ત્વત્કીર્તિવિસ્ફૂર્તયઃ ।
પશ્વાર્ધે પરિધાનતાં હિ દધતે સંવ્યાનતાં વક્ષસિ પ્રાયો મૂધ્ન્યવગુઠનત્વમધરે...દસાં વા સ્તુમઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*103 ॥
અત્ર વર્ધમનાયાઃ નાયકકોર્તેઃ પ્રતિનાયકશુદ્ધાન્તકાન્તાશરીરપ્રદેશેષુ ક્રમસંક્રાન્ત્યા યો ઽયં પરિધાનાદૌપમ્યલાભઃ ।
એવં દેશતોઽર્થક્રમઃ ।
કાલતો યથા
અપાં શોષોદ્ધારા વિપતનભિયા હંસગિલના- ત્તુષારૈસ્સીતાર્તી વિરહિજનશય્યાદિકતયા ।
વિધિત્વા સાપાયં જલરુહકુલં તદ્વિજહતી સ્થિતિં ધત્તે સિડ્ગક્ષિતિપતિરપાયે ત્વયિ રમા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*104 ॥
અત્ર જલશોષાદીનાં જલજાપાયહેતૂનાં ગ્રીષ્માદિવસન્તાવધિ કાલક્રમેણ ભણનાત્ કાલતોર્ઽથક્રમો ઽયમ્ ।
મિષતો વાક્રપ્રવૃત્તિર્યા સ પર્યાય ઇતીર્યતે

યથા
હન્ત ક્રોશતિ શારિકાનવરતં મૃધ્નાતિ લીલામૃગઃ શ્રાન્તાઃ કેલિચણૌતિકાર વિકટૈર્બાહ્યે સ્થિતા વલ્લકી ।
ઇત્યાલાપિનિ નિર્ગતે પ્રિયસખીવર્ગે નવોઢા પ્રિયા ભૂપાલેન સખીજનાનુસરણં સ્પર્શેન વિસ્તારિતા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*105 ॥
અત્ર રહોભઙ્ગભીરુણા વિદગ્ધસખીવર્ગેણાક્રોશનાકર્ણનાદિમિષાત્સુખેન નિર્ગમોપાયો ઽભિહિત ઇતિ સો ઽયં પર્યાયઃ ।
એવં કાર્યમિષતઃ કારણોક્તે રવિવક્ષાદયો ઽસ્ય ભેદાઃ સ્વયમુન્નેયાઃ ।
યા વિવક્ષા વિશેષસ્ય નાત્યુદ્વેગપ્રદાયિની ।
અસાવતિશયોક્તિસ્સ્યાત્સર્વાલઙ્કારજીવિતમ્

ગુણક્રિયાગોચરેયં ન જાતિદ્રવ્યગામિની ।
ન હિ દ્રવ્યસ્ય જાતેર્વા સાક્ષાદતિશયઃ વ્કચિત્

તત્ર ગુણાતિશયભેદેષુ ધૈર્યાતિશયો યથા
રૂક્ષાહંકૃતયો ન સન્તિ લલિત ભેદં ગતેન ભ્રુવૌ દૃક્કોણો ઽપિ ન રાગમેતિ હસિતં મન્દં ચ નાન્તર્હિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાપિ પ્રતિગર્જતાં ક્ષિતિભુજાં સંરંભગર્ભશ્રિયા મૂર્તિર્દારુણચેષ્ટયાપ્યવિકૃતા શ્રીસિઙ્ગપૃષ્વીપતેઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*106 ॥
અત્ર મહારણસંહંભે નાયકસ્ય ભ્રૂભેદાદિવિકારાભાવકથનાદ્ધૈર્યવિશેષો વિવક્ષિત ઇતિ સેયં ગુણાતિશયોક્તિઃ ।
ક્રિયાતિશયો યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપ ભવતીયપરિગ્રહેણ ધર્માય યદ્ બલવતે કવિરેષ ભીતઃ ।
ત્રેતાદિબન્ધુમુષિતૌ તુ દધાતિ ભાગૌ તત્તે તુલાં ન દધતે પ્રથમે નરેન્દ્રાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*107 ॥
અત્ર નાયકગતધર્મપરિપાલનક્રિયાવિશેષો વિવક્ષિત ઇતિ સેયં ક્રિયાતિશયોક્રિઃ ।
શ્લેષો ઽનેકાર્થકથનં પદેનૈકેન સંમતઃ

યથા
ખ્યાતાન્ મહાશયતયા કૃતગોત્રરક્ષા- નારૂઢભૂપરિસરા પ્રતિકૂલવૃત્તીન્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિયસાંસિ નિરૂઢસત્ત્વા- નુલ્લઙ્ઘયન્તિ વિષમાનપિ વાહિનીશાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*108 ॥
અત્ર વાહિનીશપદેન સમુદ્રસામન્તરાજલક્ષણમર્થદ્વયં તદ્વિશેષણે તુ તદનુકૂલાર્થદ્વયં ચ શ્લિષ્ટમિતિ સો ઽયં શ્લેષાલઙ્કારઃ ।
ઉદ્ભેદા યત્ર ભાવસ્ય બાવના સેયમીરિતા

યથા
જાતિપ્રસૂનપુટકે સ્વસખીકરેણ શ્રીસિઙ્ગભૂપતિલકાય સમર્પણીયે ।
અર્ધીકૃતાલકકુચાફણિ કહ્કણેન મુદ્રા કૃતા સ્મરજિતા લિખિતેન તન્વ્યા ॥ ચ્ક્ચ્_8.*109 ॥
અત્ર વિદગ્ધયા કયાપિ કામિન્યા પ્રિયયોગ્યાનાં પુષ્પાણાં પુષ્પશરપુષ્પંધયગન્ધવહાભિમર્શઃ શઙ્ક્યતે સો ઽયં ભાવઃપુષ્પંધયાદિપ્રતિભટતયા રક્ષાહેતુભિરલકફણિસ્મરજિત્પદૈરુદ્ધિદ્યતે સૂચ્યત ઇતિ સેયં ભાવના ।
અલઙ્કારપ્રપઞ્ચસ્ય શબ્દાર્થોભયવર્તિનઃ ।
અન્યોન્યયોગઃ સંસૃષ્ટિરિતિ પ્રાજ્ઞૈરુદીર્યતે

અત્ર કેવલશબ્દાલઙ્કારસઙ્કરઃ શબ્દાલઙ્કારઃ ।
કેવલાર્થાલઙ્કારસઙ્કરોર્ઽથાલઙ્કારઃ ।
ઉભયાલઙ્કારસઙ્કર ઉભયાલઙ્કારઃ ।
શબ્દાર્થાલઙ્કારયોઃ શબ્દોભયાલઙ્કારયોરર્થોભયાલઙ્કારયોશ્વ સઙ્કર ઉભયાલઙ્કાર એવ સ્વાર્થાલઙ્કારવશાત્ સઙ્કરસ્યોભયાશ્રિતત્વસિદ્ધેઃ સંભાવ્યમાનત્વાત્ ।
કેવલશબ્દાલઙ્કારસઙ્કરો યથા
સાધ્વસંમતિવિધ્વંસિ કૃત્વા સિઙ્કનિષેવણમ્ ।
સાધ્વસં મતિવિધ્વંસિ બૂપૈ ર્નિજગૃહસ્થિતૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*110 ॥
અત્ર સાધૂનામસંમતિમસંભાવનાં વિન્દતો ઽલભ્યમાનાન્ સા ધ્વંસયતિ નાશયતીતિ સાધ્વસંમતિવિધ્વસિ દુર્જનતર્જનમિત્યર્થઃ ।
તાદૃશં સિઙ્ગભૂપાલસેવનં કૃત્વા નિજગૃહે સ્વગૃહે સ્થિતૈર્ભૂપૈર્મતિવિધ્વંસિ સાધ્વસમિતિ યોજના ।
અત્ર નિજગૃહે નિગૃહીતમિતિ ક્રિયાપદં નિજગૃહ ઇતિ સપ્તમ્યા ગૂઢમિતિ ક્રિયાગૂઢલક્ષણો વિષયપદાવૃત્તિયમકલક્ષણસ્વ શબ્દાલઙ્કારૌ સંકીર્ણાવિતિ કેવલશબ્દાલઙ્કારસઙ્કરો ઽયમ્ ।
કેવલાર્થાલઙ્કારસઙ્કરો યથા
સિઙ્ગભૂપ વિદધાતિ તાવકો ધીરણોરસિરનંબુદાશનિઃ ।
કાનને નગરવર્તિનો રિપૂન તત્પુરે વિપિનવાસિનો મૃગાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*111 ॥
અત્રાનંબૃદાશનિરિતિ વિભાવના ।
ઉત્તરાર્ધે પરિવૃત્તિરિતિ દ્વયો રર્થાલઙ્કારયોસ્સંકરઃ ।
કેવલોભયાલઙ્કારસઙ્કરો યથા
લક્ષ્મીભિરિવ દેવીભિર્વિનયૈરિવ સૂરિભિઃ ।
નયૈરિવ મહામાત્યૈ સ્સેવ્યતે સિઙ્ગભૂપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*112 ॥
અત્રેવશબ્દેન સહાર્થ ઇવ સંભાવમાર્થો ઽપિ દ્યોત્યત ઇતિ એકવાચકાનુપ્રવેશેન સહોક્તેરુત્પ્રેક્ષાયાશ્વ સઙ્કરઃ ।
સબ્દાર્થાલઙ્કારસઙ્કરો યથા
ત્વયા દીનારિણા રાજન્ કૃતા દીનારિણો મમ ।
અસમગ્રામવૃત્તા હે સમગ્રામવતા મહીમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*113 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે દીનારિણા દીનારીતિ દ્વિતીયપાદમધ્યયમકસ્યોત્તરાર્ધે સમગ્રામવતા કૃતેતિ વિરોધાભાસસ્ય દ્વયોસ્સંકરઃ ।
શબ્દોભયાલઙ્કારસંકરો યથા
તારાભિરિન્દુરિવ યાભિરુપાસ્યતે ઽયં શ્રીસિઙ્ગભૂમિપતિરન્ધ્રવિલાસિનીભિઃ ।
ચિત્રં જનસ્ય વલયા વલયા નિતાન્તં તાસાં સિતાયતદૃશામુદરે કરે ચ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*114 ॥
અત્ર ઉદરે વલયાવલિરેખાઃ ચિત્રમ્ ।
અવલયન્ અચલયન્ કરે વલયઃ કટકમવલયમિતિ કર્તૃક્રિયાપદયોરેકવચનબહુવચને શ્લિષ્ટે ઇતિ વચનશ્લેષસ્ય તારાભિરિન્દુરિવેત્યુપમાયાશ્વ વિવેકો દૃસ્યત ઇતિ શબ્દોભયાલઙ્કારસઙ્કરો ઽયમ્ ।
યથા ચ
માણિક્યૈરિવ ગાણિક્યૈઃ સ્યન્દનૈરિવ ચન્દનૈઃ ।
સૌજન્યૈરિવ રાજન્યૈર્મોદતે સિઙ્ગભૂપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*115 ॥
અત્રાનુપ્રાસોપમોત્પ્રેક્ષાણાં સઙ્કરઃ ।
અર્થોભયાલઙ્કારસઙ્કરો યથા
સન્ત્રાસૌદ્વિષતાં...પ્રતિદિશં ત્વત્કીર્તિરાધાયતે ત્વત્કીતૌ પરિધાવનં પ્રતિપદં ગાયન્તિ વૈરિસ્ત્રિયઃ ।
ગ્લાનિર્વૈરિબહધૂલતાસુ ધરણી વિશ્રામ્યતિ ત્વદ્ભુજે વિશ્રામો ભુવિ સિઙ્ગભૂપતિમણેં નિદ્રાંન્તિ વૈરિસ્ત્રિયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*116 ॥
અત્રાનાગત ચિત્રહેત્વલઙ્કારસ્યોપમાયાશ્વ સઙ્કરઃ ।
શબ્દાર્થોભયાલઙ્કારસંકરો યથા
શ્રીસિડ્ગક્ષોણિભર્ત્રે દિશિ દિશિ સુમનોમાનસોલ્લાસ કર્ત્રે સાન્દ્રામિન્દ્રો વિભૂતિં શુચિરતિશુચિતાં ધર્મરાજો ઽતિ ધર્મમ્ ।
રક્ષાં રક્ષો ઽધિનાથઃ કુટિલવિઘટનોદ્યોગિચેતઃ પ્રચેતા વાયુસ્સંપૂર્ણમાયુર્ધનમપિ ધનદશ્શંઙ્કરઃ શં કરોતુ ॥ ચ્ક્ચ્_8.*117 ॥
અત્ર દિશિ દિશીતિ સુમોમાનસેતિ શઙ્કરઃ શં કોત્વિતિ રક્ષાં રક્ષો ઇતિ વત્ છેકાનુપ્રાસસ્ય સાન્દ્રામિદ્ર ઇત્યાદાવનુપ્રાસસ્ય સુમનશ્શ્લેષઃ પ્રતિશબ્દોત્થાપિતેન દિક્પાલ રૂપ...(મધ્યમ?) મલોકપાલસ્ય ચાન્યોન્યપ્રતીકારલક્ષણેનાન્યોન્યાર્થાલઙ્કારેણ પૂર્વાદિક્પાલપરિપાટીકથનલક્ષણેન ક્રમનામ્નોભયાલઙ્કારેણ સહ સંનિવેશઃ પ્રકાશત ઇતિ સો ઽયં ત્રિવિધાલઙ્કાર ... ... ... ... લઙ્કારસઙ્કરો ઽનુસંધેયઃ ।
પૃથક્ પ્રયત્નનિર્વર્ત્યા યદ્યપ્યેતે ગુણાદયઃ ।
સિધ્યેયુરેકયત્નેન કાવ્યે પુણ્યવતઃ કવેઃ

સઙ્કરો ઽપિ ગુણાદીનામલઙ્કારતયોદિતઃ ।
ભોજાદિભિ ... ... ... ધાયિભિઃ

તત્ર ગુણાલઙ્કારસઙ્કરો યથા
વિશ્વેશકલ્પિતચમત્કૃતિ ... ... ... સિઙ્ગયશસા સમમાવિરાસ્તામ્ ।
આચન્દ્રમાતપનમાધરણીધરેન્દ્ર- માતારમાગગનમાગિરિજા -- -- -- ॥ ચ્ક્ચ્_8.*118 ॥
(પ્રથ?) માર્ધે સહોક્તિઃ ।
ઉત્તરાર્ધે શેષકીર્તિ -- -- -- મેતેષાં સઙ્કરઃ કાવ્યચમત્કારમકલઙ્કમઙ્કુરયતિ ।
એવં સઙ્કરાન્તરાણિ યથાસંભવં મહાકવિપ્રબન્ધેષુ રસજ્ઞૈરનુસન્ધેયાનિ ।
એવં નિદર્શિતં સંપ્રદાયાદાલોચ્ય લક્ષણમ્ ।
કલ્પનાકલ્પિતં કાવ્યમાચન્દ્રાર્કં પ્રકાશતે

લક્ષ્યલક્ષણનિર્માણવિજ્ઞાનકૃતબુદ્ધિભિઃ ।
પરિક્ષ્યતામયં ગ્રન્થો .... .... ષયા