ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 1

પ્રથમો વિલાસઃ
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચિતા પ્રથમો વિલાસઃ
વાગ્દેવી વદને મમ સ્ફુરતુ યા ધ્વન્યાત્મનોલ્લાસિની વર્ણવ્યક્તિમુપાગતા ચ તદનુ સ્થાનપ્રયત્નાદિભિઃ ।
ભાવાનાં પદસંજ્ઞયા વિદધતી ત્રેધા સમુલ્લેખનાન્ય્ આનન્દાનનુસંદધાતિ વિદુષાં પ્રાપ્તા મહાવાક્યતામ્

રમ્યોચ્કયર્થતનૂજ્જ્વલા રસમયપ્રાણા ગુણોલ્લાસિની ચેતોરજ્જકરીતિવૃત્તિકલિતા પાકં વયો બિભ્રતી ।
નાનાલઙ્કરણોજ્જ્વલા રસવતી સર્વત્ર નિર્દેષતાં શય્યામઞ્ચતિ કામિનીવ કવિતા કસ્યાપિ પુણ્યાત્મનઃ

કૃતિરભિમતકૃતિચતુરા યદિ ચતુરોદાત્તનાયકગુણોદારા ।
ઇતિ લજ્ઞણકૃતિરત્નં રચયે શ્રીસિઙ્ગનૃપગુણોદાહરણમ્

લોકે રાઘવપાણ્ડવાદ્ભુતકથાગન્ધાનુસંધાયિનૌ તૌ ગ્રન્થાવિબ તન્મુનિપ્રણિહિતૌ શ્રીસિઙ્ગભૂપાશ્રયઃ ।
યાયાદાદરણીયતાં કૃતધિયાં ગ્રન્થો ઽયમસ્મત્કૃતો નાહં યદ્યપિ તાદૃશો ઽસ્મ્યયમસૌ રાજા હિ તાદૃગ્ગુણઃ

નૃણાં વિધૌ ચ નાથે ચ શિક્ષા કાવ્યપ્રયોજનમ્ ।
શિક્ષ ચ સચમત્કારં બોધિતા સ્થિરતાં ભજેત્

ચમત્કારસ્તુ વિદુષામાનન્દપરિવાહકૃત્ ।
ગુણં રીતિં રસં વૃત્તિં પાકં શય્યામલઙ્કૃતીમ્

સપ્તૈતાનિ ચમત્કારકારણં બ્રુવતે બુધાઃ ।
ગુણાદીનાં વાક્યશોભાકૃતૌ સાધર્મ્યયોગતઃ

એકાઙ્ગતૈવ કાવ્યસ્ય કથિતા કુબ્જકાદિભિઃ ।
ગુણભૂષારસાન્યત્ર ત્રીણ્યઙ્ગાન્યાહ ભોજરાટ્

સપ્તાઙ્ગસઙ્ગતં કાવ્યં સામ્રાજ્યમિવ ભાસતે ।
લક્ષ્યતે તદિતં સાઙ્ગં મયા કૃતધિયાં મુદે

અત્રાલઙ્કરણે ભવન્તુ સુધિયઃ સ્નિગ્ધા ઇતિ પ્રાર્થના વ્યર્થા યદ્ભરતાદિભક્તિષુ મતિર્યેષાં તલસ્પર્શિની ।
તે સારજ્ઞતયૈવ બિભ્રતિ મુદં યે સંશયેનાસ્ફુટા- સ્તે સન્દેહનિવૃત્તયે હૃદિ ધૈયં કર્તું યતન્તે સ્વયમ્

વાગર્થૌ સચમત્કારૌ કાવ્યં કાવ્યવિદો વિદુઃ ।
વાક્છબ્દ ઇતિ પર્યાયૌ વાગ્ભિરર્થઃ શિવઃ સ્મૃતઃ

સા વાક ત્રેધા સ્મૃતા વર્ણાઃ પદં વાક્યમિતિ ક્રમાત્ ।
અકારાદિહકારાન્તા વર્ણાઃ સ્યુર્માતૃકાહ્વયાઃ

અલ્પપ્રાણા મહાપ્રાણા ઇતિ તે દ્દેવિધા મતાઃ ।
બુધાસ્તત્ર મહાપ્રાણાનાહુરૂષ્મચતુષ્ટયમ્

વર્ગેષુ સમવર્ણાશ્વ સવર્ણં કેચિદીરતે ।
અલ્પપ્રાણાસ્તુ શેષાઃસ્યુઃ શસાવપિ પરૈઃ સ્મૃતૌ

ઉભયો તે ઽપિ કથિતા સ્નિગ્ધા રૂક્ષા ઇતિ દ્બિધા ।
અલ્પપ્રાણાઃ સજાતી યૈર્યુક્તાઃ સ્નિગ્ધા ઇતિ સ્મૃતાઃ

સ્વૈ રન્યૈર્વા મહાપ્રાણા યુક્તા રૂક્ષાઃ પરૈઃ પુનઃ ।
અલ્પપ્રાણાશ્વ કથિતા રૂક્ષા યરલવૈર્યુતાઃ

સાનુસ્વારતયા સ્નૈગ્ધ્યં યાન્તિ રૂક્ષા અપિ ક્વચિત્ ।
ભેદો જ્ઞેયસ્તસ્ય સંખ્યાવન્દ્યવન્ધ્યાદિકે બુધૈઃ

યથોચિતમિમે વર્ણા રસાદેરુપયોગિનઃ ।
ન્યસ્તા કાવ્યમુખે વર્ણાસ્તત્ત દ્દૈવતમૂર્તયઃ

કર્તુઃ કારયિતુઃ શ્રૌતુઃ કલ્પયન્તિ શુભાશુભે ।
અકારઃ પ્રીતિદાયી સ્યાન્નિષેધે તુ વિપર્યયઃ

ત્ર્પ્રાકારો હર્ષદઃ સૌઽપિ કોધાર્ત્યાદિષુ નોચિતઃ ।
ઇકારાદિચતુપ્કં તુ કુર્યાત્તુષ્ટિમનોરથૌ

ઋકારાદીનિ ચત્વારિ સંતતિસ્તમ્ભહેતવઃ ।
એકારાદ્યાશ્વ ચત્વારઃ કામવાઙ્મોક્ષભૂતિદાઃ

લક્ષ્મીકરઃ કવર્ગઃ સ્યાચ્ચકારઃ કીર્તિનાશનઃ ।
છજકારૌ રૌગહરૌ ઝજૌ તુ મરણપ્રદૌ

ટઠકારૌ ખેદકરૌ ડઃ શુભો ઢસ્ત્વકાન્તિકૃત્ ।
વસ્તુલાભકરો ણસ્તુ તકારો વિઘ્નનાશનઃ

થકરો યુદ્ધકારી સ્યાદ્દધકારૌ ધૃતિપ્રદૌ ।
નકારસ્તાપકૃત્ કશ્વિદનિષેધે શુભઃ સ્મૃતઃ

રક્ષાદાયી પકારઃ સ્યાત્ફકારઃ સાધ્વસપ્રદઃ ।
આરોગ્યકૃદ્બકારઃ સ્યાદ્ભકારઃ સ્મૃતિભાગ્યકૃત્

મકારઃ ક્ષોભકૃદ્યસ્તુ શ્રીદો રેફસ્તુ દાહકૃત ।
લો જાડ્યકૃદ્વકારસ્તુ વાગારોગ્યાયુષાં ખનિઃ

ઊષ્માણઃ સુખભેદશ્રીનિર્વાણનિધયઃ ક્રમાત્ ।
ક્ષં વિના ક્રૂરસંયુક્તઃ સૌમ્યસ્ત્યાજ્યો વિષાન્નવત્

શ્લેષસ્તુ કુભયોઃ શ્રેયાન્ શ્રીવિશ્રાણનયોરિવ ।
ગુરુઃ પુનર્ લઘુશ્ચેતિ વર્ણાઃ પુનરમી દ્વિધા

અનુસ્વારવિસર્ગાન્તા દીર્ઘા યુક્તપરાઃ પ્લુતાઃ ।
ગુરવો લઘવસ્ત્વન્યે સ્મૃતાસ્તે તુ ત્રયો ગણાઃ

મયરસતજભનસંજ્ઞા ગણાઃ પ્રસૂતા પરસ્તુ પૂર્વસ્માત્ ।
જન્યો ઽત્ર જનકનિકટે સુતવદ્વિતનોતિ નાશુભં કર્મ

સર્વમૂલં તુ મગણં પ્રાપ્ય સર્વગણઃ શુભઃ ।
પૂર્વાચાર્યોદિતં તેષાં લક્ષ્મ દૈવં ફલં બ્રુવે

ક્ષેમં સર્વગુરુર્દત્તે મગણો ભૂમિદૈવતઃ ।
કરોત્યર્થાનાદિલઘુર્યગણો વારિદૈવતઃ

ભીતિદાયી મધ્યલધૂ રગણો વહ્નિદૈવતઃ ।
કુરુતે ઽન્ત્યગુરુર્નાશં સગણો વાયુદૈવતઃ

ઈશત્વમન્તિમહઘુસ્તગણો વ્યોમદૈવતઃ ।
રુજાકરો મધ્યગુરુર્જગણો ભાનુદૈવતઃ

આદિગુરુઃ સૌખ્યદાયી ભગણશ્વન્દ્રદૈવતઃ ।
ધનઙ્કરઃ સર્વલઘુર્નગણો યજ્ઞદૈવતઃ

અષ્ટૌ જાતિષ્વમી પ્રોક્તા માત્રાયાં તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

ગણ ઇહતુ લઘુચતુષ્કં દ્વે વા ગુરુણી લઘુદ્વયં ચૈકગુરુ ।
સર્વલધોઃ સર્વગુરોરેકગુરોરપિચ પૂર્વવદ્દૈવફલૈ

શુભં કાવ્યમુખે ન્યસ્યૈદ્ગણં વર્ણ ચ નાસુભમ્

અસ્ત્યુત્તરસ્યાં વાગર્થૌ કશ્વિત્કાન્તેત્યુદાહૃતિઃ ।
કાલિદાસત્રયે જ્ઞેયા શુભયોર્ગણવર્ણયોઃ

શ્રિયઃ કુરૂણામિત્યત્ર શ્રિયઃ પતિરિતીહ ચ ।
વેષ્ટું જગણદોષસ્ય કૃતે શ્રીશ્રીપતિસ્મૃતિઃ

યદ્વા તગણસાન્નિધ્યાત્તજ્જન્યો જગણઃ શુભઃ ।
ઇદં કવિભ્ય ઙત્યત્ર પુનર્મગણયોગતઃ

મઙ્ગલાર્થે ઽભિધાને વા દેવનામાઙ્કને ઽપિ વા ।
ગણો ન દૂપ્યો વર્ણશ્વ દેવતાધિષ્ટિતાશ્મવત્

ચતુર્મુખમુખે ત્યાદૌ ચવર્ણો જગણો ઽપિ ચ ।
બ્રહ્મનામાઙ્કિતત્વેન કવ્યાદાવપિ શોભનૌ

શૃઙ્ગારવીરસૌહાર્દમિત્યત્ર તુ કૃતેર્મુખે ।
ઋવર્ણગઃ શકારો ઽપિ મઙ્ગલાર્થો વિશિષ્યતે

પ્રશસ્તેઃ પાત્રનિત્યાદૌ પ્રકર્ષસ્યાભિધાનતઃ ।
પકારો રેફયુક્તો ઽપિ સ્ફુટં કાવ્યમુખે શુભઃ

મુખે પ્રાક્તનકાવ્યસ્ય પ્રામાણ્યમનુબધ્નતઃ ।
દુષ્ટે વર્ણે ગણે ધીમાન્ કુર્યાદેવં વિચારણામ્

પ્રાચાં પ્રાયેણ ગંભીરા વાચઃ તદધુનાતનૈઃ ।
તદુદાહૃતિમાત્રેણ લઙ્ઘ્યા લક્ષણસંસ્થિતિઃ

નિયમો ઽયં વર્તમાનનાયકસ્તુતિગોચરઃ ।
ન ભૂતપુર્વવિષય ઇતિ કેચન મન્વતે

તચ્ચિન્ત્યમથવા ત્યાજ્યં દાક્ષિણ્યેન કિમીદૃશા ।
પ્રબન્ધે ઽપિ પુરાભૂત નિવૃચ્યન્ત નિબન્ધને

કર્તુઃ કારયિતુઃ શ્રોતુઃ ફલકાઙ્ક્ષાપ્રવૃત્તિતઃ ।
નિર્દેષસ્યૈવ કાવ્યસ્ય પોત્પાદનશક્તિતઃ

મર્યાદાયા અભાવેન યથેચ્છોક્તિપ્રસઙ્ગતઃ ।
પક્ષે દોષશ્રુતેશ્વૈવ નૈવત્પ્રજ્ઞાવતાં મતમ્

એકસ્મિન્નપિ નષ્ટં સ્યાદ્ દૃષ્ટે દોષે વ્રતાયુતમ્ ।
દોષસ્યૈતાદૃશી શક્તિઃ સહજા કિં નુ કુર્મહે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ધર્માર્થાદ્યભિલાષિણા ।
કવિના દોષલેશો ઽપિ ત્યાજ્ય એવેતિ નિશ્ચયઃ

ગુણસ્તુ શ્રુતિમાધુર્યં વર્ણદોષો વિપર્યયઃ

ઇતિ વર્ણવિવેકઃ ॥
વિભક્ત્યન્તં પતં તચ્ચ વાચકં લક્ષકં દ્વિધા ।
વ્યઞ્જકઞ્ચાપરં પ્રોક્તં ધ્વનિપ્રસ્થાનવેદિભિઃ

યથાસઙ્કેતમર્થસ્ય બોધકં વાચકં મતમ્ ।
યૌગિકં રૂઢમિત્યેતદ્ દ્વિધા સ્યાત્તત્ર યૌગિકમ્

યત્ પ્રકાશયતિ સ્વાર્થમઙ્ગવ્યુત્પચ્યપેક્ષયા

યથા
ચન્દ્રે ચન્દનસરસે રાજ્ઞિ શ્રીસિઙ્ગનામધેયે ચ ।
ચરિતાર્થાનિ જનાનાં રૂપગ્રાહીણિ કરણાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*1 ॥
અત્ર ચન્દ્રચન્દનસરસાદિશબ્દાનામાઙ્લાદયતીત્યાદિવ્યુત્પત્તિપુરસ્સરમેવાર્થબોધકત્વમિતિ યૌગિકત્વમ્ ।
રૂઢં પુનશ્ચાવયવવ્યુત્પત્તિનિરપેક્ષકમ્

યથા
દાનેન કર્ણો દયયા દિલીપો નયેન કાવ્યો વિનયેન રામઃ ।
યદિ પ્રસિદ્ધિં દધતામમીભિઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપો નિખિલૈઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*2 ॥
અત્ર કર્ણાદીનાં શબ્દાનામવયવવ્યુત્પત્તિમન્તરેણાપ્યર્થબોધકત્વાદ્રૂઢત્વમ્ ।
સઙ્કેતિતાર્થબાધેન તત્સમ્બન્ધિનિ વસ્તુનિ ।
વ્યાપૃતં લક્ષકં તચ્ચ દ્વિધા રૂઢેઃ પ્રયોજનાત્

તત્ર રૂઢં લક્ષકં યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપાલ પાલનકલાનિષ્ણાત સેવાવતાં સંશિક્ષાકુશલપ્રતીતમનસાં પ્રાપ્તૌ પ્રવીણશ્રિયામ્ ।
ત્વત્પાદદયમર્ચયન્ત્યરિનૃપાઃ કોટીરકોટીગતૈર્ માણિક્યૈર્નવશક્રગોપસુષમાહંકારસંકોચકૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*3 ॥
અત્ર નિષ્ણાતકુશલપ્રવીણશક્રગોપશબ્દાનાં નિતરાં સ્નાતઃ, કુશાન્ લાતિ, પ્રકૃષ્ટા વીણાસ્ય, શક્રં ગોપાયતીતિ મુખ્યાર્થાનમવિવક્ષયા ચાતુર્યેન્દ્રગોપકીટલક્ષણાયા રૂઢિરેવ મૂલમ્, નાન્યત્સહૃદયા હ્લાદકારણં કિંચિદિતિ રૂઢલક્ષકત્વમ્ ।
સપ્રયોજનલક્ષકં યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપ સમયે સમયે ભવન્તમ્ આસ્થાનમણ્ટપગતં જનરઞ્જનાય ।
કલ્યાણહેમકલશૈઃ સમમાતપત્રૈર્ આન્દોલિકાઃ સપદિ સેવિતુમાપતન્તિ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*4 ॥
અત્રાચેતનાનાં હેમકલશાઙ્કિતછત્રાણામાન્દોલિકાનાઞ્ચ સેવાર્થમાગમનમસંભાવિતમિતિ છત્રાધારાઃ પુરુષાઃ, આન્દોલિકાધેયા રાજાનો વિદ્વાંસો વા સંલક્ષ્યન્તે ।
અનેન ચાસ્થાનમણ્ટપાઙ્ગણે છત્રાન્તોલિકાનામતિબાહુલ્યં પ્રયોજનતયા વિવક્ષિતમ્ ।
તેન ચ નાયકમાશ્રિતાનામાન્દોલિકાદ્યવધયો વિભૂતય ઇતિ ચ ।
તદિદં પ્રયોજનલભકમ્ ।
અમુખ્યયા મુખ્યયા વા વૃચ્યાર્થે પ્રતિપાદિતે ।
ઉત્કર્ષાય યદન્યાર્થદ્યોતકં વ્યઞ્જકં હિ તત્

યથા
અહો સાહિત્યસૌભાગ્યં શ્રીસિઙ્ગધરણીપતેઃ ।
શ્લાઘાયૈ યસ્ય સન્નદ્ધા વાચો વિશ્વેશ્વરસ્ય મે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*5 ॥
અત્ર સરસસાહિત્યચાતુરીવિશ્રામભૂમિરહમિતિ વિશિષ્ટો ઽસ્મદર્થોર્ઽથાન્તરસંક્રમિતેન મમેતિ પદેન લક્ષ્યતે ।
અનેન સાહિત્યસહજસૈરભં વિના નાન્યસ્મૈ ચમત્કારકારિતેતિ વ્યજ્યતે ।
સંનદ્ધા ઇતિ પદેનાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યે (ન?) તત્પરતયા ગ્રથિતા ઇતિ લક્ષ્યતે ।
અત્રાનેન ચ નાયકસાહિત્યસ્ય સર્વસાજાત્યાતિશાયિત્વં દ્યોત્યત ઇતિ પદવ્યઞ્જકમેતત્ ॥
મુખ્યયા યથા
સિઙ્ગપ્રભુરલંકારી લઙ્કારી રાવણઃ પુનઃ ।
વર્ણાન્તરત્વમુભયોઃ શ્રૂયતે સર્વસંમતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*6 ॥
વર્ણેનાક્ષરેણાન્તરં ભેદો યયોસ્તચ્વમિતિ મુખ્યયા વૃચ્યા વાચ્યે પ્રતિષ્ઠિતે વર્ણાં વૈશ્યજાતિરન્તરં નાયકરઘુનાયકયોરિતિ પરસ્પરવ્યતિરેકારઙ્કારો વર્ણાન્તરમિતિ પદેન વ્યજ્યત ઇતિ પદવ્યઞ્જકમેતત્ ॥
યથા વા
કૃતાયસ્તમ્ભનિર્ભેદો ભક્તપ્રહ્લાદપોષકઃ ।
શ્રીપતિર્નરસિંહો ઽયં રાજતે રાજશેખરઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*7 ॥
કૃતો રચિત અયસ્તમ્ભસ્ય શુભાવહવિધિજાડ્યસ્ય નિર્ભેદો નિવારણં યેન સઃ કૃતાયસ્તમ્ભનિર્ભેદઃ ।
દૈવાનુકૂલ્યસંપાદનચતુર ઇત્યર્થઃ ।
ભક્તપ્રઙ્લાદપોષકઃ સેવકસન્તોષવર્ધનઃ રાજશેખરો ભૂપાલમૌલિઃ નરસિંહઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપાલો રાજત ઇત્યસિદ્ધયા પ્રાકરણિકેર્ઽથે પ્રતિપાદિતે યે ઽયં કૃતલોહસ્તમ્ભભેદનસ્ય પ્રહ્લાદાભિધાનભક્તપોષકસ્ય ચન્દ્રકલાધારિણો ભગવતઃ શ્રીનૃસિંહસ્ય પ્રતીતિસ્તયા શબ્દશક્તિમૂલયા નાયકકણ્ઠીરવકપટકણ્ઠીરવયોરુપમાલઙ્કારધ્વનિરનુસન્ધીયત ઇતિ વ્યઞ્જકમિદમ્ ।
અથ પદદોષાઃ
પદં દુષ્ટમપભ્રષ્ટમપ્રયુક્તં નિરર્થકમ્ ।
વિરુદ્ધાર્થમપુષ્ટાર્થમપ્રતીતમનિશ્ચયમ્

ક્લિષ્ટં દેશ્યં સનેયાર્થં પ્રતિહસ્તમવાચકમ્ ।
જુગુપ્સિતમકલ્યાણં વ્રીડાકરમિતીરિતમ્

તત્રાશિષ્ટમપભ્રષ્ટં
યથા
વાગ્દેવ્યાઃ પ્રભવિષ્યતા પ્રભવતા ગાઢં પ્રભુતેન ચ શ્રેયઃપાકભરેણ સિઙ્ગનૃપતે ભાવજ્ઞચૂઢામણિમ્ ।
ત્વાં જેતારમજીજનત્ પ્રસવિતા સર્ગસ્ય નોચેદિયં સત્યે વા વિફલાયુષાં કૃતધિયાં શાપે ન જીવેત વિમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*8 ॥
અત્ર જીવેતેત્યાત્મનેપદિત્વમનુશાસનવિરુદ્ધમ્ ।
તેન જીવેત્કથમિતિ સાધીયાન્ પાઠઃ ॥
તદપ્યનુકૃતૌ ગુણઃ

રાજા સંસ્કૃતવાદિષુ પ્રણયવાનિત્યાશયા ગુણ્ભિતં તદ્ભૃત્યત્ર ભવામહે પદરજૈરેધેમ મૌલિસ્થિતૈઃ ॥
ઇત્થં પણ્ડિતમાનિનાં ક્ષિતિભુજાં દુસ્સંસ્કુતં વાચિનાં તૈઃ સાકં સુપદીકરોતિ કૃપયા શ્રીસિઙ્ગનારાયણઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*9 ॥
અત્ર ભૃત્યત્નેત્યસર્વનામ્નો ભૃત્યશબ્દાત્ ત્રલ્પ્રત્યયઃ, ભવામહે ઇત્યાત્મનેપદમ્ પદરજૈરિત્યકારાન્તત્વમ્ એધેમેત્યેધતેઃ પરસ્મૈપદિત્વં ચાપભ્રંશાઃ ।
તથાપ્યવ્યુત્પન્નજનવચનાનુકરણાન્ન દોષઃ ।
અપ્રયુક્તં શિષ્ટમપિ કવિભિર્યદનાદૃતમ્

યથા
પદ્માસ્ત્યક્તા મહીપાલસ મુખલોતુપયા શ્રિયા ।
ન ચેદેષામલક્ષ્મીકૈઃ કુમુદૈર્ન સહાસિકા ॥ ચ્ક્ચ્_1.*10 ॥
અત્ર "વા પુંસિ પદ્મં નલિનંઽ; ઇત્યનુશાસને ઽપિ કવિભિઃ પુંલિઙ્ગે પ્રાયેણ ન પ્રયુજ્યત ઇતિ પદ્મા ઇત્યપ્રયુક્તમિદમ્ ।
પદ્મં ત્યક્તમિતિ પ્રથમાર્ધે, ન ચેદસ્ય ગતશ્રીકૈરિતિ દ્વિતીયાર્ઘે ચ પાઠો રમણીયઃ ॥
ગુણાત્વમિષ્યતે તઞ્જ્ઞેરસ્યાપિ યમકાદિષુ

યથા
યા પઙ્ક્તિર્બ્રાહ્નણેન્દ્રાણામાશાસ્તે સર્ વદૈવતાઃ ।
શ્રી સિઙ્ગભૂપ દધતામાશાસ્તે સર્વદૈવતાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*11 ॥
અત્ર દૈવતશબ્દસ્ય પુંલિઙ્ગે કવિભિરનાદૃતસ્યાપિ હેયત્વાદ્ આવૃત્તિયમકે પ્રયોગો ન દુષ્ટઃ ।
પાદપૂરણમાત્રં યદવિશેષકરં ચ યત્ ।
તન્નિરર્થકમિત્યુક્તં પદોપસ્કારવેદિભિઃ

યથા
કમલા કમલાપાયશઙ્કિની શિશિરાદિષુ ।
અધ્યાસ્તે સર્વવન્દ્યા વૈ મુખં શ્રી સિઙ્ગભૂપતેઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*12 ॥
અત્ર વૈ ઇતિ પાદપૂરણમાત્રમા ।
ક્ષિયઃ સર્વવન્દ્યેતિ વિશેષણં સશઙ્કાયામધ્યાસનક્રિયાયાં વિશેષં નોપપાદયતીતિ તદ્દ્વયં નિરર્થકમ્ ।
"અધ્યાસ્તે સર્વદા રમ્યમ્ઽ; ઇતિ દ્વિતીયાર્ઘપાઠો રમણીયઃ ।
આહુરસ્યાપિ સાર્થત્વં યમકાદિષુ સૂરયઃ

યથા યા પ્રઙ્ક્તિર્બ્રાહ્નણેન્દ્રાણામાશાસ્ત ઇતિ પૂર્વોદાહૃતમ્ ।
અત્ર નિરર્થકત્વાદેવકારસ્ય પાદપૂરણમાત્રત્વે ઽપિ યમકનિર્વાહકત્વાદેવ સાર્થત્વમ્ ।
વિરુદ્ધાર્થત્વમ્ ।
વિરુદ્ધાર્થ હિ તદ્યત્ર વિરુદ્ધાર્થઃ પ્રતીયતે

ઇન્દ્રાણીનથભોગો ઽયં ગુહ્યકેશનિભઃ શ્રિયા ।
રાજતે પાણ્ડ્યભૂપાલો ગોપાલસમવૈભવઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*13 ॥
પુરાતનકવિપ્રોક્તઃ સો ઽપિ દોષાય નો ભવેત્

યથા
ધનુષિ જનકપુત્રીનાયકપ્રૌડિભાજા વિદલિતનિજધર્મૈઃ સિઙ્ગભૂપાલકેન ।
વપુષિ કૃતજૌભિશ્વર્મચેલૈર્જટાલૈ- રધિગતમરિભૂપૈરમ્બિકાનાથસામ્યમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*14 ॥
અત્ર જનકપુત્રીનાયકો રઘુરામ ઇતિ વિવક્ષાયામપિ પિતૃસુતાપતિરિતિ યદ્યપિ વિરુદ્ધાર્થઃ; અમ્બિકાનાથ ઇત્યત્ર ચ પાર્વતીપતિરિતિ વિવક્ષાયાં જનનીપતિરિતિ પ્રતીયતે તથાપિ ન વિરોધઃ ।
નનુ-વિરુદ્ધાર્થપ્રતીતિસાધારણ્યે અમ્બિકાનાથાદીનાં ગુણત્વં, ઇન્દ્રાણીનાથાદીનાં દોષત્વમિતિકથં વ્યવસ્થેતિ ચેત્; ઉચ્યતે-પ્રાયિકપ્રયોગરૂપેણ શિષ્ટાનાં પરિગ્રહેણૈવ ।
કૈપુનરત્ર સિષ્ટાઃ? યત્ર પ્રથમં માર્ગમુપદિશન્તિ તત્ર ત એવ સિષ્ટા ઇતિ સ્થિતિરરોચકિનઃ ।
પુરાતનાઃ કવીન્દ્રા એવ શિષ્ટાઃ ન પુનઃ સતૃણાભ્યવહારિણઃ ।
અતઃ "દિનકરકુલરત્નં જાનકીચાનિરેષઃઽ; ઇતિ; "તદિતિજનકપુત્રી શિક્ષિતા ચઽ; ઇતિ; "જનકતનયાસ્નાનપુણ્યોદકેષુઽ; ઇતિ; "પાયાદ્વઃ સો ઽમ્બિકારમણઃઽ; ઇતિ; "અમ્બિકાનિતમ્બવિમ્બસ્પર્શલમ્પટકરામ્બુજાઽ; ઇતિ; "તામપાયયત પાનમમ્બિકામ્ઽ; ઇતિ ચ મહાકવિભિરઙ્ગીકૃતા ગુણપ્રયોગાઃ ।
જનકપુત્રીનાયકામ્બિકારમણાદીનાં ગુણત્વં સ્વકપોલકલ્પિતાનાં પુનરિન્દ્રણીનાથાદીનામારૂઢેરસુન્દરત્વમિતિ સો ઽયં સરસસાહિત્યતીર્થકરસંમતો ઘણ્ટાપથઃ ॥
યત્તુચ્છાર્થમતિસ્થૂલં તદપુષ્ટાર્થમુચ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_1.69(અ) ॥
યથા
ઈશાનગરિમૈશ્વર્યપ્રતીપૈશ્વર્યયોગ્યતામ્ ।
ભજન્તે રિપુભૂપાલાસ્તવ શ્રી સિઙ્ગભૂપતે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*15 ॥
અત્ર લાઘવયોગ્યતામિતિ વક્તવ્યે ગરિમૈશ્વર્થપ્રતીપૈશ્વર્યમિતિ શબ્દગૌરવમ્ ॥
ઉત્કર્ષાદિવિવક્ષાયામસ્યાપિ ગુણતા વ્કચિત્

યથા નાયકસ્યૈવ વંશાબલલ્યામ્
તસ્ય પાદામ્બુજાજ્જાતો વર્ણો વિગતકલ્મષઃ ।
યસ્ય સોદરતાં પ્રાપ્તં ભગીરથતપઃફલમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*16 ॥
અત્ર ગઙ્ગેત્યર્થે કનીયસિ ભગીરથતપઃફલમિતિ પદાધિક્યમ્ ।
તથાપિ તસ્ય સગરકુતપાબનક્રિયાસૂચકત્વેન ગઙ્ગાશબ્દાદત્યુત્કર્ષાપાદકત્વમિતિ ગુણત્વમ્ ।
વેદશાસ્ત્રૈકવિખ્યાતમપ્રતીતમિહોચ્યતે

યથા શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલ ભવતઃ સ્ફ્યેન ભૂયતે ।
મિત્રશ્રીરામમનુના ગર્વવૃદ્ધિકિતા દ્વિષામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*17 ॥
અત્ર સ્ફ્યસ્ય ખડ્ગાકારવસ્તુવાચકત્વં વેદ એવ; મનોર્મન્ત્રવાચકત્વમાગમ એવ; વૃદ્ધિનિરાસકત્વં શબ્દશાસ્ત્ર એવ પ્રસિદ્ધમિતિ તદપ્રતીતમ્ ॥
તદ્વિદ્યાક્રમનિર્વાહપ્રવૃત્તૌ તદિદં ગુણઃ

યથા
ઈડાપિઙ્ગલયોઃ પિધાય વદનં બદ્ધ્વા ત્રિશ્ટઙ્ગાટિકાં સૌષુમ્નોપરિ સંક્રમય્ય સરુતઃ ષડ્ગ્રન્થિગન્ધચ્છિદઃ ।
પ્રાત્યગ્જ્યોતિષરોચિષા પ્રસરતા સંદ્રાવ્ય ચાંદ્રીંકલાં તન્નિષ્ઠ્યૂતપરામૃતૈઃ પરિચિતો યોગી ચિરં જીવતિ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*18 ॥
અત્ર ઈડાપિઙ્ગલાદીનાં યોગશાસ્ત્રમાત્રપ્રસિદ્ધત્વાદપ્રતીતત્વે ઽપ્યભ્યાસયોગપ્રકારસ્ય સર્વતો નિર્વાહાદ્ગુણત્વમ્ ।
અનિશ્વિતં તદ્યત્ર સ્યાદનુત્કર્ષાય સંશયઃ

યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપપાદાબ્જસેવાહેવાકગર્વિતઃ ।
સામન્તરાજસન્તાનો ધાત્રીભોગાય કલ્પકૃત્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*19 ॥
અત્રોપમાતા ધાત્રી ધરિત્રી વા ધાત્રીતિ સંશયપ્રતીતેરિદમનિશ્ચિતમ્ ।
ભૂમિભોગાયેતિ પાઠો રમણીયઃ ।
ઇદં પ્રકરણાદિભ્યો વિશેષાવગમેપિ ચ ।
ઉત્કર્ષે વાવિરોઘે ચ દોષકક્ષ્યાં ન ગાહતે

યથા
રેચર્લાન્વયમૌલિમણ્ડનમણે શ્રીસિઙ્ગભૂપાલક ત્વત્ખડ્ગસ્ય ઘનદ્યુતેઃ સ મહિમા લોકે કથં વર્ણ્યતે ।
યસ્મિન્ કમ્પિતમાત્ર એવ સમિતિક્ષોણીભૃતાં મણ્ડલં સાન્તત્યેન વિમાનવર્તનકથામાપ્નોતિ મિત્રૈસ્સમમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*20 ॥
અત્ર ઘનદ્યુતેરિત્યસ્ય ઘના સાન્દ્રા દ્યુતિરસ્યેતિ, ઘનસ્ય મેઘસ્યેવ દ્યુતિરસ્યેતિ વા સંશયે ઽપ્યવિરોધાન્ન દુષ્ટત્વમ્ ।
વિમાનવર્ત નકથામિત્યત્ર વિગતાભિમાનવર્તનસ્ય વા વ્યોમયાનવર્તનસ્ય વેતિ સંશયેપ્યત્યન્તોત્કર્ષાન્ન દોષઃ ।
ક્ષોણીભૃતામિત્યત્ર રાજ્ઞાં ગિરીણાં વેતિસંશયે નાયકખડ્ગવર્ણનપ્રકરણાત્ પ્રતિરાજલક્ષણવિશેષાવગમાન્ન દોષઃ ।
એવં સંયોગવિપ્રયોગાદિભિરપિ વિશેષાવગમે દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
દૂરદૂરો ભવેદ્યસ્માદર્થઃ ક્લિષ્ટં તદુચ્યતે

યથા
વારાશિમિત્રજનકપ્રભવાસહાય- કેયૂરવેતનકયાનવિલોચનાનામ્ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂવર વિરોધિનૃપાઙ્ગનાનાં વન્યસ્થલી સમભવન્નિજરાજધાની ॥ ચ્ક્ચ્_1.*21 ॥
અત્ર વારાસિમિત્રં મૈનાકઃ, તસ્ય જન્કો હિમવાન્, તત્પ્રભવા પાર્વતી, તત્સહાયો મહેશ્વરઃ, તત્કેયૂરાણિ સર્પાઃ, તેષાં વેતનકં જીવનકારણં વાયુઃ, તસ્ય યાનં વાહનં મૃગઃ તસ્ય લોચને ઇવ લોચને યાસાં તાઃ, ઇત્યતિવ્યવહિતાર્થત્વાત્ ક્લિષ્ટમિદમ્ ॥
પ્રક્રમસ્ય ચ નિર્વાહે મહતાં હૈન્યસૂચને ।
પ્રયુક્તસ્ય વ્કચિત્ કાવ્યે ક્લિષ્ટસ્ય ગુણથા ભવેત્

પ્રક્રમનિર્વાહે યથા--
શ્રીસિઙ્ગનૃપો વિભવે ધનુષિ નયે વપુષિ રઞ્જને જિષ્ણુમ્ ।
તત્પુત્રં તન્મિત્રં તત્પુત્રં જયતિ તન્મિત્રમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*22 ॥
વિભવે જિણું દેવેન્દ્રં, ધનુષિ તત્પુત્રં દેવેન્દ્રપુત્રમર્જુનં, નયે દેવેન્દ્રપુત્રમિત્રં વાસુદેવં, વપુષિ દેવેન્દ્રપુત્રમિત્રપુત્રં પ્રદ્યુમ્નં, રઞ્જને દેવેન્દ્રપુત્રમિત્રમિત્રપુત્રમિત્રં ચન્દ્રમિતિ વ્યવધાનાદ દુર્વિતર્કપ્રત્યયમપિ તચ્છબ્દપ્રક્રમનિર્વાહાદ્ ગુણત્વમ્ ॥
મહાપુરુષહૈન્યસૂચને યથા
શ્રીભર્તુરાયતસુવર્ણકરાકૃતેર્યદ્ અંશાસ્તદાયતસુવર્ણકરા દ્વિષસ્તે ।
શ્રી સિઙ્ગભૂપ નગરાર્ગલદીર્ગબાહો તચ્વે ઽપ્યનાયતસુવર્ણકરો ઽસિ ચિત્રમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*23 ॥
અત્ર આયતો દીર્ઘભૂતઃ સુવર્ણઃ સુકારો યસ્યેતિ આયતસુવર્ણઃ તાદૃશઃ કરશબ્દો યસ્ય સઃ આયતસુવર્ણકરઃ સૂકર ઇત્યર્થઃ ।
આયતસુવર્ણકરાકૃતિઃ સૂકરાકૃતિરિતિ વિષ્ણોસ્તિર્યક્ત્વકથનભયેન વક્ત્રા દૂરાર્થપ્રત્યયઃ શબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ ગુણત્વમ્ ।
હઠાર્થપ્રતીત્યા ચ યથા
શંભોઃ સ્થિતા ભૂષણપેટિકાયાં શ્રિયઃ સપત્નીમભિતઃ સ્ફુરન્તી ।
વિષ્ણોઃ પદં મધ્યમમાવિશન્તી વિરાજતે સિઙ્ગનૃપાલકીર્તિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*24 ॥
અત્ર શંભુભૂષણપેટિકા પાતાલમ્, શ્રીસપત્ની ભૂમિઃ, મધ્યમવિષ્ણુપદમાકાશમિતિ નાતિદુર્બોધત્વાદક્લેશકરમિતિ ગુણત્વમ્ ।
દેશપ્રસિદ્ધં વ્યુત્પત્તિરહિતં દેશ્યમુચ્યતે

યથા
પેકાપરીતકમનીયનિતમ્બબિમ્બા હાલામદદ્બિગુણપાટલગણ્જેરખા ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપ ભવતો મૃગયાવિહારે કા વાનુયાતિ યવની પરિચારિકેવ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*25 ॥
અત્ર પેકા પરિધાનભસ્ત્રા, હલા મદિરા, ઇમે દેશ્યે ।
નનુ
ભસ્ત્રા પેટિકયોસ્સામ્યાત્પેટિકા મધ્યલોપિની ।
પેકા હલા ચ હલિનઃ પ્રિયા દેશ્યા ન હીતિ ચેત્

કન્દાદુટ્ટીકત ઇતિ કન્દાટ્ટાદેરદેશ્યત્ ।
ઇત્થં નિરુક્તનિર્વાહા દમર્યાદા પ્રશસ્યતે

તદિદં માર્ગસંક્ષોભપ્રજ્ઞાકણ્ડૂતિરુજ્ઝ્યામ્ ।
અઙ્કોપાલમ્બનામાદૌ ન દેશ્યં દૂષણં ભવેત્

અઙ્કો બિરુદં ।
તત્ર યથા
ચલમર્તિગણ્ડબિરુદો જયતિ પ્રતિગણ્ડભૈરવો રાજા ।
સૌમકુલપરશુરામઃ પાણ્ડયવિભાલો ઽપ્યગાયિ ગોપાલઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*26 ॥
અત્ર ચલમર્તિગણ્ડાદીનાં દેશ્યત્વે બિરુદત્વાદ્ગુણત્વમ્ ॥
ઉપારમ્ભે યથા
કિં દારુણા કોંકરવંકરેણ કિં વાસસા ચીંગિરિમાંગિરેણ ।
શ્રીસિઙ્ગભૂપારવિલોકનાય વૈદુષ્યમેકં સુધિયાં સહાયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*27 ॥
અત્ર કોઙ્કરવંકરેણેતિ દૂષણં પદં દેશ્યમ્ ।
તાદૃશેન દારુણા આન્દોલિકયેત્યર્થઃ ।
નાનાવર્ણવિચિત્રે ચીંગિરિમાંગિરેણેતિ પદં દેશ્યમ્ ।
તાદૃશેન વાસસા કિં પટ્ટાંશુકેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર કશ્ચિદાન્દોલિકાપટ્ટાંબરાદ્યાડય્બર મતિવ્યયેન સમ્પાદ્ય નાનાદિગન્તેષુ રાજાસ્થાનાનિ વિગાહ્ય તદ્વ્યયમાત્રમપ્યલભમાતઃ ઋણાધિકતયા ક્લિસ્યન્નાઢમ્બરં વિનાપિ નાયકમાલોક્ય તત્કરુણાકટાક્ષસમગ્રીભૂત નાનાવૈબવસ્સન કસ્મૈચિદાડમ્બરરહિતેન ભવતા કથં સમ્પદીદૃશી સમ્પાદિતેતિ પૃચ્છેતે જનાય કેવલં વ્યયકારિણાન્દોલિકાપટ્ટપટાદિબાહ્યાડમ્બરવિહ્મ્બનાપુરઃસરમુત્તરં વદતિ ।
તદત્ર કોંકરવંકરાદેરુપાલમ્બનત્વાત્ દેશ્યત્વે ઽ; પિ સુન્દરત્વમ્ ॥
નામ્નિ યથા નાયકસ્યૈવ વંશાવલ્યામ્ --
તયોરભૂવન્ ક્ષિતિકલ્પવૃક્ષાઃ પુત્રાસ્ત્રયસ્ત્રાસિરવૈરિવીરાઃ ।
સિઙ્ગપ્રભુર્વેન્નમનાયકશ્વ વીરાગ્રણી રેચમહીપતિશ્વ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*28 ॥
અત્ર સિઙ્ગમ, વેન્નમ, રેચય શબ્દાનામવ્યુત્પત્તિમચ્વાદ્દેશ્યત્વે ઽપિ નામપદત્વાદદુષ્ટપદત્વમ્ ॥
આત્મના ક્લ્ટપ્તસંકલ્પં નેયાર્થમિતિ ગીયતે

યથા
વ્યત્યસ્તપાત્રરહિતા મેદિનીપાલશાત્રવાઃ ।
લીયન્તે હન્ત કાન્તારે વ્યાવૃત્તપિકસઙ્કુલે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*29 ॥
અત્ર પાત્રશબ્દો વર્ણપ્રાતિલોમ્યેન ત્રપાં વદતિ ।
તથૈવ વ્યાવૃત્તઃ
પિકઃ કપિરિતિ સ્વસઙ્કેતિતત્વાન્નેયત્વમ્ ॥
પ્રહેલિકાદૌ પ્રાસ્તદભ્યનુજ્ઞાયતે બુધૈઃ

યથા
યોગિનાં ભોગિનાં કિં સ્યાદિષ્ટમેતન્ન વેત્તિ યઃ ।
વિપરીતો હરસ્તેન ન જ્ઞાતો મેદિનીપતે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*30 ॥
અત્ર યોગિનાં ભોગિનાઞ્ચ કિં પ્રિયમિતિ પ્રશ્ને રહ ઇત્યુત્તરે વક્તવ્યે વિપરીતો હર ઇત્યુક્તમ્ ।
તસ્ય સ્વસઙ્કેતિતત્વે ઽપિ પ્રહેલિકાત્વાદદુષ્ટત્વમ્ ॥
સ્વપર્યાયપદજ્ઞાનસાધનં પ્રતિહસ્તકમ્

યથા
શ્યામદંષ્ટ્રાકરાલેન કરવાલેન ખણ્ડિતાઃ ।
ત્વયા શ્રીસિઙ્ગભૂપાલ કર્પૂરેણ વિરોધિનઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*31 ॥
અત્ર શ્યામસબ્દઃ સ્વપર્યાયકાલશબ્દં જ્ઞાપયતિ ।
તેન યમઃ ।
કર્પૂરશબ્દશ્વ સ્વપર્યાયં ઘનસારં જ્ઞાપયતિ ।
તેન અધિસાર ઇતિ લભ્યતે ।
તતઃ શ્યામકર્પૂરશ્બ્દયોઃ સ્વપર્યાયકાલઘનસારશભ્દમાત્રજ્ઞાપકત્વાત્ પ્રતિહસ્તત્વમ્ ॥
ગૂઢલેખાદિષુ પ્રાયો નૈતચ્ચારૂત્વમુજ્ઝતિ

યથા
હરિદ્રાયાં રાહુપ્રસરપિહિતેચ્છાપરિષદિ પ્રયુક્તાલઙ્કૃત્યૈ વિયુતગરુતાં દુર્ગકુજરીમ્ ।
વયં સાર્કાન્વીતાઃ પ્રહર ઇતિ સેનાપતિકૃતા- નમાત્યેભ્યો લેખાન્ પ્રથયતિ ચ સિઙ્ગક્ષિતિપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*32 ॥
અત્ર હરિદ્રા નિશા રાત્રિરિતિ યાવત્ ।
રાહુસ્તમઃ ધ્વાન્તમિતિ યાવત્ ।
ઇચ્છા આશા દિક્ ।
પ્રયુક્તાલઙ્કૃતિરિતિ પ્રહારઃ ।
વિયુતગરુતાં વિપક્ષાણામ્ ।
કુજરીં નગરીમ્ ।
સાર્કા સેના ચમૂઃ ।
પ્રહરઃ યામઃ ગચ્છામઃ ।
એવં હરિદ્રાદીનાં સ્વપર્યાયમાત્રબોધકત્વેન પ્રતિહસ્તત્વે ઽપિ સેનાપતિભિરભિયાતિ દુર્ગોચ્છિત્તયે ગતૈઃ તદાલોચિતકાર્ય વયં સેનાન્વિતાઃ તિમિરપિહિતદશદિશિ નિશાયાં પ્રહારાય વિપક્ષાણાં દુર્ગનગરીં યામ ઇત્યેવં લક્ષણં મન્ત્રભેદભયાદ્ ગૂઢલેખમુખેન રાજ્ઞિ પ્રેષિતમિતિ ન દુષ્ટત્વમ્ ॥
અસમર્થં યોગમાત્રપ્રયુક્તત્વાદવાચકમ્

યથા
મેદિનીરમણાસ્થાનપ્રાઙ્ગણે વારવાસિનઃ ।
વાજિનો મઞ્જુવાશન્તે શિઞ્જનતે સત્તકુઞ્જરાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*33 ॥
અત્ર તિરશ્વાં રુતં વાસિતમ્ ।
ભૂષણશબ્દઃ સિઞિજિતમિતિ મર્યાદાયાં "વાશ્ટ શબ્દકુત્સાયામ્ઽ, "શિજ અવ્યક્તે શબ્દેઽ; ઇતિ ચ યોગમાત્રેણ પ્રયુક્તૌ વાશિતશિઞ્જિતશબ્દૌ હેષાબૃંહિતયોરવાચકૌ ।
અસ્યાપિ ગુણતા ગ્રાહ્યા તચ્છાસ્રસ્વીકૃતાદિષુ

યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂમિરમણે ભરિતપ્રતાપે નાન્યે સ્ફુરન્તિ રણસીમનિ રાજલોકાઃ ।
કિં વા સ્ફુરન્તિ રટિતસ્પૃશિ પાઞ્ચજન્યે લીલાનુકારિ તરુણીજનકૂજિતાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*34 ॥
અત્ર કામિનીનાં રતાન્તરેષુ કામસાસ્ત્રકારૈઃ હંસતિત્તિરિલાવકાદિરુતવિકારામ્નાનાત્ પક્ષિણો રુતાદન્યત્રાવાચકસ્યાપિ કૂજિતસ્ય સમર્થત્વમ્ ॥
ચિત્તં જુગુપ્સતે યસ્માત્તજ્જુગુપ્સિતકં ત્રિધા ।
હેયાર્થં હેયાર્થાન્તરં હેયાર્થસ્મૃતિહેતુકમ્

હેયાર્થં યથા
નિસ્સંસ્કારમુખા દૃશાન્તતદરીનિર્યન્મહાદૂષિકા પૂત્યુદ્ગાર ભરાનુભૂતિસયુજા દીક્ષામિષાત્મારયા ।
હેયાદન્તરદન્તનૈષ્ઠિકતયા સીદન્તિ દુર્ગાઙ્ગણે કલ્યાણક્ષિતિપપ્રતીપ સરણી સંચારિણો વૈરિણઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*35 ॥
અત્ર દૂષિકાપૂત્યાદીનાં સાક્ષાજ્જુગુપ્સાર્થત્વેન હેયાર્થત્વમ્ ॥
હેયાર્થાન્તરત્વં યથા --
કરોપલાલિતવિશામાસાન્તાગૂઢવર્ચસામ્ ।
દ્વિષામકાલરાહુસ્તે ખડ્ગઃ કલ્યાણભૂપતે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*36 ॥
અત્ર વિડ્ગૂઢવર્ચશ્શબ્દયોઃ પ્રજાતેજોલક્ષણાર્થંવન્મલાર્થસ્યાપિ વાચકત્વેન જુગુપ્સાર્થાન્તરત્વમ્ ॥
હેયસ્મૃતિહેતુકં યથા --
પૂયન્તે પૃતનોદ્ધૂતરજોરઞ્જિતવિગ્રહાઃ ।
કલ્યાણખડ્ગધારાયાં મજ્જનેન વિરોધિનઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*37 ॥
અત્ર પૂયન્તે મજ્જનેનેત્યનયોર્વર્ણસારૂપ્ય બ્રમેણ પૂયમજ્જાર્થે સર્ણેજપત્વાજ્જુગુપ્સાર્થસ્મારકત્વમ્ ।
એષાં ગ્રાહ્યો ગુણીભાવઃ વ્કજિદઙ્ગીકૃતાદિષુ

યથા
પલ્લવકોમલપાણિતલાનામુન્નતમાંસલવક્ષસિજાનામ્ ।
માનસમુત્તમમાનવતીનાં રક્તતરં ત્વયિ સિઙ્ગનૃપાલ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*38 ॥
અત્ર માંસરક્તકોમલશબ્દાનાં જુગુપ્સાર્થતદર્થાન્તરતત્સૂચકત્વે જુગુપ્સિતત્વે ઽપિ મહાકવિભિરઙ્ગીકૃતત્વાદ્ગુણત્વમ્ ॥
અમઙ્ગલાર્થં યથા --
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલજયપ્રયાણસન્નાહનિસ્સાણધણંક્રિયાભિઃ ।
સદ્યઃ પરિસ્ફોટિતસંધિવન્ધાઃ પરિમ્રિયન્તે પરિપન્થિભૂપાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*39 ॥
અત્ર પરિમ્રિયન્ત ઇતિ સાક્ષાદમઙ્ગલમ્ ।
"નિદ્રાન્તિ દીર્ઘં પરિપન્થિભૂપાઃઽ; ઇતિ પાઠો રમણીયઃ ।
અમઙ્ગલાર્થાન્તરં યથા --
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલચમૂસમૂહસન્નાહસન્નાહવસંભ્રમાણામ્ ।
સંતિષ્ઠમાનૈઃ પૂરતો રિપૂણાં કૃતાન્નિબોધૈઃ સ્વવિકત્થનાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*40 ॥
અત્ર સન્તિષ્ઠમાનૈરિત્યનેન સમ્યક્ સ્થિતિરિવ મરણમપિ પ્રતીયતે ।
ઉત્તિષ્ઠમાનૈરિતિ પાઠો રમણીયઃ ।
અમઙ્ગલસ્મરણહેતુર્યથા
કાત્યાયનસુતોદ્દેશબલિરક્ષિતકુક્ષયઃ ।
ભવન્તિ મેદિનીનાધમનમન્તો નરેશ્વરાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*41 ॥
અત્ર કુક્ષય ઇતિ પદે ઽન્ત્યવર્ણદ્વયેના મઙ્ગલાર્થસ્મરણમ્ ।
એષાં ગુપ્તાદિષુ પ્રાયો ગુણભાવો ઽપિ ગણ્યતે

યો નિર્યસ્ય દ્રુહિણચરણો જન્મભૂમ્યાં નૃપાણાં બ્રહ્માણ્ડેશે ભગવતિ પરં કેશવે ભક્તિભાજામ્ ।
કૃત્યાકૃત્યસ્ફુરણહરણે રક્ષિતે યેન શો ઽયં શત્રુછેદવ્યસનકુશલો ભાતિ રેચર્લવંશ્યઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*42 ॥
અત્રોચ્છેદસ્ય સાક્ષાદમઙ્ગલાર્થત્વે ઽપિ શત્રુપદેન ગુપ્તત્વાદ્ગુણત્વમ્ ।
કૃત્યેત્યસ્યામઙ્ગલાથત્વે ઽપિ કૃત્યાકૃત્યે કાર્યાકાર્યે ઇતિ સાહચર્યેણ ગુપ્તત્વમ્ ।
કેશવ ઇત્યસ્યાન્ત્યવર્ણદ્વયેનામઙ્ગલાર્થસ્મરણહેતુત્વે ઽપિ ભગવન્માહાત્મ્યેન ગુપ્તત્વમ્ ।
કેશવ ઇત્યસ્યાન્ત્યવર્ણદ્વયેનામઙ્ગલાર્થસ્મરણહેતુત્વે ઽપિ ભગવન્માહાત્મ્યેન ગુપ્તત્વમિત્યમીષાં ગુપ્તત્વમ્ ।
વ્રીડાકરમસભ્યં સયાત્પૂર્વવત્તદપિ ત્રિધા

વંશાસ્સહસ્રં સન્ત્વન્યે શિશ્નોદરપરાયણાઃ ।
એકો રેચર્લવંશો ઽયં સાધુરક્ષાપરાયણઃ ॥ ચ્ક્ચ્_1.*43 ॥
અત્ર શિપૂર્વશ્નં સાક્ષાદસભ્યાર્થમ્ ।
નિજોદરેતિ પાઠો રમણીયઃ ।
અસભ્યાર્થાન્તરં યથા
સિઙ્ગભૂવરવરૂધિનીધુની રંહસા દલિતમૂલભક્તયઃ ।
યાન્તિ કે ઽપિ યમપાલિતાં દ્વિષો ગુહ્યકેશકલિતાં દિશાં પરે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*44 ॥
અત્ર ગુહ્યકેશશબ્દઃ કુબેરમિવકુત્સિતકેશાર્થમપિ વ્યનક્તીત્યસ્યાસભ્યાર્થાન્તરત્વમ્ ।
યક્ષરાજકલિતામિતિ પાઠો રમણીયઃ ।
અસભ્યત્વસ્મારકં યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલપદારવિન્દસેવાપ્રસાદીકૃતરાજ્યભોગાઃ ।
ક્રીડન્તિ સામન્તનૃપા વનાન્તે શેફાલિકાચઞ્ચલચઞ્ચરીકે ॥ ચ્ક્ચ્_1.*45 ॥
અત્ર શેફાલિકાપદસ્ય પ્રથમવર્ણંયુગલસ્યાસભ્યાર્થસ્મૃતિહેતુત્વમ્ ।
"વાસન્તિકાચઞ્ચલઽ; ઇતિ પાઠો રમણીયઃ ।
અમીષાઞ્ચ ગુણીભાવો લક્ષિતાદિષુ લક્ષ્યતે

યથા યોનિર્યંસ્ય દ્રુહિણચરણ ઇતિ પૂર્વસ્મિન્નુદાહરણે ।
યોનિરિત્યસભ્યાર્થત્વે ઽપિ યોનિરિવ યોનિરિતિ ગૌણવૃચ્યા ન દુષ્ટત્વમ્ ।
જન્મભૂમિભગવચ્છબ્દયોરસભ્યાર્થાન્તરત્વે ઽપિ લોકસંવીતત્વાદ્ગુણત્વમ્ ।
બ્રહ્માણ્ડેત્યસ્ય ચોત્તરવર્ણંદ્વયેનાસભ્યાર્થસ્મૃતિહેતુત્વે ઽપ્યણ્ડમિવાણ્ડમિતિ ગૌણવૃચ્યા ગુપ્તત્વાદ્ગુણત્વમ્ ॥
ન વાચ્યમેષાં સર્વેષાં હેયાર્થત્વાદિસામ્યતઃ ।
ગુણત્વમગુણત્વં વા કેવલં તર્કકર્કશૈઃ

એકસ્યૈવ પરાન્યત્વમાપ્તવાન્ ગુણમાનયોઃ ।
સચમત્કાર સાહિત્યબ્રહ્યસાક્ષાત્ક્રિયોચિતૈઃ

અનુજ્ઞાતં બુધૈઃ કૈશ્વિત્ કુમારીકમલાદિકમ્ ।
નૈવં શ્રવિષ્ઠા સંસ્થાનશિપૂર્વશ્નાદિકં પુરા

યૈઃ કૈશ્વિત્પ્રાક્તની સીમા ન લઙ્ઘ્યા કોવિદૈરપિ ।
તદુક્તેનૈવ માર્ગેણ ગુણદોષાન્ પરામૃશન્

કાવ્યં કલ્પાન્તરસ્થાયિ કલ્પયેદનુપપ્લવમ્