Brahmavaivarta Purana · Chapter 4.24

nārāyaṇa uvāca //
nigūḍhaṃ śṛṇu vṛttāntaṃ munerdurvāsaso mune //
aho'sya dārasaṃyogaḥ kathaṃ tadūrdhvaretasaḥ

dṛṣṭvā tayośca śṛṅgāraṃ muniḥ kāmī babhūva ha //
jitendriyo'satsaṃsargāddoṣaḥ sāṃsargiko bhavet

sahasā tasya hṛdaye babhūva surate spṛhā //
tapastaptvā tatra dadhyau kāminīṃ madanāturaḥ

etasminnantare tena pathā yāti munīśvaraḥ //
prārthayantyā patiṃ santamaurvaśca sutayā saha

ūrūdbhavo brahmaṇaśca purā kalpe tapasyataḥ //
ūrdhvaretāśca yogīndra orvastena iti smṛtaḥ

tasya jānūdbhavā kanyā kandalī nāma viśrutā //
durvāsasaṃ prārthayantī nānyaṃ manasi rocate

sasuto hi muniśreṣṭho munerdurvāsasaḥ puraḥ //
tasthau mahāprasannaśca jvaladagniśikhopamaḥ //

munīndro'pi munīndraṃ taṃ puro dṛṣṭvā sasaṃbhramaḥ //
prajavena samuttasthau nanāma ca mudā'nvitaḥ

aurvo durvāsasaṃ tatra samāśliṣya mudā'nvitaḥ //
uvāca munaye sarvaṃ kanyakāyā manoratham

aurva uvāca //
vikhyātā kandalī nāma mama kanyā manoharā //
prauḍhā tvāmeva dhyāyantī śrutvā vācikavaktrataḥ

ayonisambhavā kanyā trailokyaṃ mohituṃ kṣamā //
sarvarūpaguṇādhārā doṣeṇaikena saṃyutā

atīva kalahāviṣṭā kopena kaṭubhāṣiṇī //
nānāguṇayutaṃ dravyaṃ na tyajedekadoṣataḥ

aurvasya vacanaṃ śrutvā harṣaśokānvito muniḥ //
dadarśa kanyāṃ purato guṇarūpasamanvitām

śaratpārvaṇacandrāsyāṃ śaratpaṅkajalocanām //
īṣaddhāsyaprasannāsyāṃ pīnaśroṇipayodharām

navayauvanasaṃyuktāṃ paśyantīṃ vakracakṣuṣā //
ratnālaṃkāraśobhāḍhyāṃ vahniśuddhāṃśukānvitām

munirmumoha tāṃ dṛṣṭvā kāmabāṇaprapīḍitaḥ //
uvāca taṃ muniśreṣṭhaṃ hṛdayena vidūyatā

durvāsā uvāca //
nārīrūpaṃ tribhuvane muktimārganirodhakam //
vyavadhānaṃ tapasyāyāḥ satataṃ mohakāraṇam

kārāgāre ca saṃsāre durvahaṃ nigaḍaṃ param //
acchedyaṃ jñānakhaḍgaiśca mahadbhiḥ śaṃkarādibhiḥ

saṅgicchāyātiriktaṃ ca karmabhogātparātparam //
indriyādindriyādhārādvidyāyāśca materapi

ādehaṃ saṅginī chāyā bhogāntaṃ bhoga eva ca //
dehendriyāṇi jīvāntaṃ vidyā caivāvaśīlinam

matiścaivāvaśīlāntā sukhī janmanijanmani //
yāvajjīvī ca sustrīko na tāvajjanmakhaṇḍanam

yāvacca jīvino janma tāvadbhogaḥ sukhāvahaḥ //
paraṃ munīndra sarvasmāddharipādābjasevanam

dhyāyataḥ kṛṣṇapādābjaṃ mama vighno babhūva ha //
na jāne karmadoṣeṇa kena vā pūrvajanmanaḥ

puṃścalyā saha śṛṅgāraṃ dṛṣṭvā daityasya manmanaḥ //
babhūva kāmasaṃyuktaṃ dattaṃ dhātrā ca tatphalam

kiṃ tvahaṃ tava kanyāyāḥ kaṭūktiśatakaṃ mune //
dhruvaṃ kṣamāṃ kariṣyāmi dāsyāmi ca tataḥ phalam

sarvato'pi parā nindā strīkaṭūktisahiṣṇutā //
atīva ninditaḥ satsu strījito bhuvanatraye

tavājñāṃ mastake kṛtvā grahīṣyāmi sutāṃ tava //
upetāṃ kāminīṃ tyaktvā kālasūtraṃ vrajennaraḥ

rahasyupasthitāṃ kāmātpuṃścalīṃ cejjitendriyaḥ //
parityajeddharmabhayādadharmānnarakaṃ vrajet

ityevamuktvā durvāsā virarāma muneḥ puraḥ //
munirvedoktavidhinā dadau tasmai sutāṃ mune

svastītyuvāca durvāsā muniśca yautukaṃ dadau //
kanyāsamarpaṇaṃ kṛtvā mohāccaiva ruroda ha

mūrcchāmavāpa sa muniḥ svakanyāvirahāturaḥ //
apatyabhedaśokaughaḥ svātmārāmaṃ na muñcati

kṣaṇena cetanāṃ prāpya bodhayāmāsa kanyakām //
mūrcchitāṃ tātavicchedādrudantīṃ śokasaṃyutām

aurva uvāca //
śṛṇu vatse pravakṣyāmi nītisāraṃ sudurlabham //
hitaṃ satyaṃ ca vedoktaṃ pariṇāmasukhāvaham

svakāntaśca paro bandhuriha loke paratra ca //
na hi kāntātparaḥ preyān kulastrīṇāṃ paro guruḥ

devapūjā vrataṃ dānaṃ tapaścānaśanaṃ japaḥ //
snānaṃ ca sarvatīrtheṣu dīkṣā sarvamakheṣu ca

prādakṣiṇyaṃ pṛthivyāśca brāhmaṇātithisevanam //
sarvāṇi patisevāyāḥ kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

kimetaiḥ patibhaktāyā abhaktāyāśca bhārate//
yadā duḥkhī sukhārambhe sākāṅkṣaḥ prathamo bhavet //
patisevā paro dharmaḥ sarvaśāstreṣu paṭhyate

svaprajñānena satataṃ kāntaṃ nārāyaṇādhikam //
dṛṣṭvā taccaraṇatmbhojasevāṃ nityaṃ kariṣyati//

parihāsena kopena bhrameṇāvajñayā mune //
kaṭūktiṃ svāminaḥ sākṣātparokṣānna kariṣyati

striyā vāgyoniduṣṭāyāḥ kāmato bhārate bhuvi //
prāyaścittaṃ śrutau nāsti narakaṃ brahmaṇaḥ śatam

sarvadharmaparītā yā kaṭūktiṃ kurute patim //
śatajanmakṛtaṃ puṇyaṃ tasyā naśyati niścitam

dattvā kanyāṃ bodhayitvā jagāma munipuṃgavaḥ //
svātmārāmaḥ svāśrame ca tasthau strīsahito mudā

sambhogecchāvṛte citte kāmī saṃprāpa kāminīm //
aho sukṛtināṃ kāmo vāñchāmātreṇa sidhyati

śayyāṃ ratikarīṃ kṛtvā muniśreṣṭho mahāmune//
śubhe kṣaṇe gṛhītvā tāṃ suṣvāpa nirjane priyām

nārīrasānabhijñaḥ syādājanma munipuṃgavaḥ//
tathā'pi suratau vijñaḥ kāmaśāstraviśāradaḥ

nānāprakāraṃ śṛṅgāraṃ cakāra vidhipūrvakam//
navasaṃgamamātreṇa mūrcchāṃ saṃprāpa kandalī

mūrcchāṃ prāpa muniśreṣṭho bubudhe na divāniśam //
evaṃ pratidinaṃ tatra cakāra suratiṃ mune

vidagdhāyā vidagdhena babhūva saṃgamaḥ samaḥ //
saṃbabhūva gṛhāsaktastapastyaktvā munīśvaraḥ

karoti kalahe nityaṃ kandalī svāminā saha //
munīndro bodhayāmāsa nītivākyena kāminīm //
sā tanna bubudhe kiṃcitkaroti kalahe spṛhām

tātapradattajñānena sā na śāntā babhūva ha //
na hīyate prabodhena svabhāvo duratikramaḥ

nityaṃ kaṭūktiṃ kāntaṃ sā karoti hetunā vinā //
jagatprakampitaṃ yena tayā kopātsa kampitaḥ

tayā kṛtāṃ kaṭūktiṃ ca kṣamāsaṃsthāṃ cakāra ha //
bodhayāmāsa tāṃ nityaṃ sadyo mohāddayānidhiḥ

kaṭūktiśatakaṃ pūrṇaṃ tatkālena babhūva ha //
kṣamāṃ cakāra kṛpayā kaṭūktiṃ ca śatādhikām

patnīkaṭūktyā niyataṃ pradagdhaṃ mānasaṃ muneḥ //
tasyāḥ kaṭūktikāriṇyāḥ karma pūrṇaṃ babhūva ha

svātmārāmo dayāluśca kopaṃ tyaktuṃ na sa kṣamaḥ //
śaśāpa kāminīṃ mohādbhasmarāśirbhaveti ca

muneriṅgitamātreṇa bhasmasātsā babhūva ha //
evamatyucchritānāṃ ca na kalyāṇaṃ jagattraye

śarīre bhasmasādbhūte pratibiṃbaḥ sa cātmanaḥ //
jīvastatrāntarikṣastho hyuvāca vinayātprabhum

jīva uvāca //
he nātha sarvadarśī tvaṃ satataṃ jñānacakṣuṣā //
sarvaṃ jānāsi sarvajñaḥ kimahaṃ bodhayāmi te

saduktirvā kaṭūktirvā kopaḥ saṃtāpa eva ca//
lobho mohaśca kāmaśca kṣutpipāsādikaṃ ca yat

sthaulyaṃ kārśyaṃ ca nāśaśca dṛśyādṛśyaṃ samudbhavam //
sarvaṃ śarīradharmaṃ ca na jīvasya na cātmanaḥ

sattvaṃ rajastama iti śarīraṃ triguṇātmakam //
tacca nānāprakāraṃ ca nibodha kathayāmi te

kiñcitsattvātiriktaṃ ca kiñcideva rajodhikam //
tamotiriktaṃ kiñcicca na samaṃ kutracinmune

sattvodayācca muktīcchā karmecchā ca rajoguṇāt//
tamoguṇājjīvahiṃsā kopo'haṃkāra eva ca

kopātkaṭūktirniyataṃ kaṭūktyā śatrutā bhavet //
tayā cāpriyatā sadyaḥ śatruḥ kaḥ kasya bhūtale

ko vā priyo'priyaḥ kaḥ kiṃ kiṃ mitraṃ ko ripurbhavet //
iṃdriyāṇi ca bījāni sarvatra śatrumitrayoḥ

prāṇādhikaḥ priyaḥ strīṇāṃ bhartuḥ prāṇādhikā priyā //
babhūva śatrutā sadyo duruktyā ca kṣaṇāddvayoḥ

yadgataṃ tadgataṃ sarvaṃ kāmadoṣeṇa vai prabho //
kṣamāparādhaṃ nikhilaṃ kiṃ kartavyaṃ vadādhunā

kiṃ karomi kva yāmīti bhavitā kutra janma me //
tava nānyasya jāyā'haṃ bhaviṣyāmi jagattraye

ityevamuktvā jīvaśca maunībhūto babhūva ha //
mūrcchāmavāpa sa muniḥ śokena hṛtacetanaḥ

svātmārāmo mahājñānī jahāra cetanāmaho //
strīvicchedo vidagdhānāṃ sarvaśokātparātparaḥ

kṣaṇena cetanāṃ prāpya prāṇāṃstyaktuṃ samudyataḥ //
tatra yogāsanaṃ kṛtvā cakāra vāyudhāraṇam

etasminnantare tatra jagāma brāhmaṇo'rbhakaḥ//
daṇḍī chatrī raktavāsā bibhratti lakamuttmam

sasmitaḥ śyāmavarṇaśca prajvalanbrahmatejasā //
vayasā'tiśiśuḥ śānto jñānī vedavidāṃ varaḥ

dṛṣṭvā taṃ saṃbhrameṇaiva durvāsāḥ praṇanāma ha //
vāsayāmāsa tatraiva pūjayāmāsa bhaktitaḥ

uvāca brāhmaṇavaṭurdattvā tasmai sadāśiṣam //
taddarśanādāśiṣā ca sarvaṃ duḥkhaṃ gataṃ muneḥ

śiśurūpaṃ kṣaṇaṃ sthitvā tamuvāca vicakṣaṇaḥ //
pīyūṣatulyaṃ nītyoghaṃ nītiśāstraṃ viśāradaḥ

śiśuruvāca //
sarvaṃ jānāsi sarvajña gurormantraprasādataḥ //
kiṃ tattvaṃ tvāmahaṃ vipra pṛcchāmi śokakātaram

brāhmaṇānāṃ tapo dharmastapaḥsādhyaṃ jagattrayam //
svadharmaṃ vai parityajya kimidānīṃ karoṣi bhoḥ

kā kasya patnī kaḥ kāntaḥ kasyā vā bhuvanatraye //
mūrkhāṇāṃ vañcanāṃ kartuṃ karoti māyayā hariḥ

mithyā patnī taveyaṃ ca kṣaṇāttena gatādhunā //
na hi satyamadṛśyaṃ ca mithyā yatrācirasthitiḥ

ekānaṃśā ca bhaginī vasudevasutā hareḥ//
pārvatyaṃśasamudbhūtā suśīlā cirajīvinī

kalpe kalpe sundarī sā tava patnī bhaviṣyati //
mano dehi tapasyāyāṃ mudā katipayaṃ dinam

kandalī kadalījātirbhaviṣyati mahītale //
śubhadā phaladā kāntā sakṛtsūtā sudurlabhā

kalpāntare śāntarūpā tava patnī bhaviṣya ti//
atyucchrisya damanamucitaṃ ca śrutau śrutam

ityevamuktvā śīghraṃ ca viprarūpī janārdanaḥ //
dattvā jñānaṃ ca viprāya so'ntardhānaṃ cakāra ha

muniḥ sarvabhramaṃ tyaktvā tapasyāyāṃ mano dadhe //
kandalī kadalījātirbabhūva dharaṇītale

daityastālavanaṃ gatvā babhūva gardabhākṛtiḥ //
tilottamā bāṇaputrī babhūva samaye mune

daityendro viṣṇucakreṇa prāṇāṃstyaktvā suvāñchitam //
saṃprāpya caraṇāmbhojaṃ munerapi sudurlabham

kāle tilottamā bhūtvā jagāma svālayaṃ punaḥ //
kṛṣṇapautrāliṃganena paripūrṇamanorathā

ityevaṃ kathitaṃ śrutvā śrīkṛṣṇākhyānamuttamam //
padepade sundaraṃ ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

iti śrībrahmavaivarte mahāpurāṇe śrīkṛṣṇajanmakhaṇḍe nārāyaṇanāradasaṃvāde tālaphalabhakṣaṇaprasaṅge baliputramokṣonāma caturviśo'dhyāyaḥ