બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.24

નારાયણ ઉવાચ ॥
નિગૂઢં શૃણુ વૃત્તાન્તં મુનેર્દુર્વાસસો મુને ॥
અહોઽસ્ય દારસંયોગઃ કથં તદૂર્ધ્વરેતસઃ

દૃષ્ટ્વા તયોશ્ચ શૃઙ્ગારં મુનિઃ કામી બભૂવ હ ॥
જિતેન્દ્રિયોઽસત્સંસર્ગાદ્દોષઃ સાંસર્ગિકો ભવેત્

સહસા તસ્ય હૃદયે બભૂવ સુરતે સ્પૃહા ॥
તપસ્તપ્ત્વા તત્ર દધ્યૌ કામિનીં મદનાતુરઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તેન પથા યાતિ મુનીશ્વરઃ ॥
પ્રાર્થયન્ત્યા પતિં સન્તમૌર્વશ્ચ સુતયા સહ

ઊરૂદ્ભવો બ્રહ્મણશ્ચ પુરા કલ્પે તપસ્યતઃ ॥
ઊર્ધ્વરેતાશ્ચ યોગીન્દ્ર ઓર્વસ્તેન ઇતિ સ્મૃતઃ

તસ્ય જાનૂદ્ભવા કન્યા કન્દલી નામ વિશ્રુતા ॥
દુર્વાસસં પ્રાર્થયન્તી નાન્યં મનસિ રોચતે

સસુતો હિ મુનિશ્રેષ્ઠો મુનેર્દુર્વાસસઃ પુરઃ ॥
તસ્થૌ મહાપ્રસન્નશ્ચ જ્વલદગ્નિશિખોપમઃ ॥

મુનીન્દ્રોઽપિ મુનીન્દ્રં તં પુરો દૃષ્ટ્વા સસંભ્રમઃ ॥
પ્રજવેન સમુત્તસ્થૌ નનામ ચ મુદાઽન્વિતઃ

ઔર્વો દુર્વાસસં તત્ર સમાશ્લિષ્ય મુદાઽન્વિતઃ ॥
ઉવાચ મુનયે સર્વં કન્યકાયા મનોરથમ્

ઔર્વ ઉવાચ ॥
વિખ્યાતા કન્દલી નામ મમ કન્યા મનોહરા ॥
પ્રૌઢા ત્વામેવ ધ્યાયન્તી શ્રુત્વા વાચિકવક્ત્રતઃ

અયોનિસમ્ભવા કન્યા ત્રૈલોક્યં મોહિતું ક્ષમા ॥
સર્વરૂપગુણાધારા દોષેણૈકેન સંયુતા

અતીવ કલહાવિષ્ટા કોપેન કટુભાષિણી ॥
નાનાગુણયુતં દ્રવ્યં ન ત્યજેદેકદોષતઃ

ઔર્વસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષશોકાન્વિતો મુનિઃ ॥
દદર્શ કન્યાં પુરતો ગુણરૂપસમન્વિતામ્

શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યાં શરત્પઙ્કજલોચનામ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં પીનશ્રોણિપયોધરામ્

નવયૌવનસંયુક્તાં પશ્યન્તીં વક્રચક્ષુષા ॥
રત્નાલંકારશોભાઢ્યાં વહ્નિશુદ્ધાંશુકાન્વિતામ્

મુનિર્મુમોહ તાં દૃષ્ટ્વા કામબાણપ્રપીડિતઃ ॥
ઉવાચ તં મુનિશ્રેષ્ઠં હૃદયેન વિદૂયતા

દુર્વાસા ઉવાચ ॥
નારીરૂપં ત્રિભુવને મુક્તિમાર્ગનિરોધકમ્ ॥
વ્યવધાનં તપસ્યાયાઃ સતતં મોહકારણમ્

કારાગારે ચ સંસારે દુર્વહં નિગડં પરમ્ ॥
અચ્છેદ્યં જ્ઞાનખડ્ગૈશ્ચ મહદ્ભિઃ શંકરાદિભિઃ

સઙ્ગિચ્છાયાતિરિક્તં ચ કર્મભોગાત્પરાત્પરમ્ ॥
ઇન્દ્રિયાદિન્દ્રિયાધારાદ્વિદ્યાયાશ્ચ મતેરપિ

આદેહં સઙ્ગિની છાયા ભોગાન્તં ભોગ એવ ચ ॥
દેહેન્દ્રિયાણિ જીવાન્તં વિદ્યા ચૈવાવશીલિનમ્

મતિશ્ચૈવાવશીલાન્તા સુખી જન્મનિજન્મનિ ॥
યાવજ્જીવી ચ સુસ્ત્રીકો ન તાવજ્જન્મખણ્ડનમ્

યાવચ્ચ જીવિનો જન્મ તાવદ્ભોગઃ સુખાવહઃ ॥
પરં મુનીન્દ્ર સર્વસ્માદ્ધરિપાદાબ્જસેવનમ્

ધ્યાયતઃ કૃષ્ણપાદાબ્જં મમ વિઘ્નો બભૂવ હ ॥
ન જાને કર્મદોષેણ કેન વા પૂર્વજન્મનઃ

પુંશ્ચલ્યા સહ શૃઙ્ગારં દૃષ્ટ્વા દૈત્યસ્ય મન્મનઃ ॥
બભૂવ કામસંયુક્તં દત્તં ધાત્રા ચ તત્ફલમ્

કિં ત્વહં તવ કન્યાયાઃ કટૂક્તિશતકં મુને ॥
ધ્રુવં ક્ષમાં કરિષ્યામિ દાસ્યામિ ચ તતઃ ફલમ્

સર્વતોઽપિ પરા નિન્દા સ્ત્રીકટૂક્તિસહિષ્ણુતા ॥
અતીવ નિન્દિતઃ સત્સુ સ્ત્રીજિતો ભુવનત્રયે

તવાજ્ઞાં મસ્તકે કૃત્વા ગ્રહીષ્યામિ સુતાં તવ ॥
ઉપેતાં કામિનીં ત્યક્ત્વા કાલસૂત્રં વ્રજેન્નરઃ

રહસ્યુપસ્થિતાં કામાત્પુંશ્ચલીં ચેજ્જિતેન્દ્રિયઃ ॥
પરિત્યજેદ્ધર્મભયાદધર્માન્નરકં વ્રજેત્

ઇત્યેવમુક્ત્વા દુર્વાસા વિરરામ મુનેઃ પુરઃ ॥
મુનિર્વેદોક્તવિધિના દદૌ તસ્મૈ સુતાં મુને

સ્વસ્તીત્યુવાચ દુર્વાસા મુનિશ્ચ યૌતુકં દદૌ ॥
કન્યાસમર્પણં કૃત્વા મોહાચ્ચૈવ રુરોદ હ

મૂર્ચ્છામવાપ સ મુનિઃ સ્વકન્યાવિરહાતુરઃ ॥
અપત્યભેદશોકૌઘઃ સ્વાત્મારામં ન મુઞ્ચતિ

ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય બોધયામાસ કન્યકામ્ ॥
મૂર્ચ્છિતાં તાતવિચ્છેદાદ્રુદન્તીં શોકસંયુતામ્

ઔર્વ ઉવાચ ॥
શૃણુ વત્સે પ્રવક્ષ્યામિ નીતિસારં સુદુર્લભમ્ ॥
હિતં સત્યં ચ વેદોક્તં પરિણામસુખાવહમ્

સ્વકાન્તશ્ચ પરો બન્ધુરિહ લોકે પરત્ર ચ ॥
ન હિ કાન્તાત્પરઃ પ્રેયાન્ કુલસ્ત્રીણાં પરો ગુરુઃ

દેવપૂજા વ્રતં દાનં તપશ્ચાનશનં જપઃ ॥
સ્નાનં ચ સર્વતીર્થેષુ દીક્ષા સર્વમખેષુ ચ

પ્રાદક્ષિણ્યં પૃથિવ્યાશ્ચ બ્રાહ્મણાતિથિસેવનમ્ ॥
સર્વાણિ પતિસેવાયાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

કિમેતૈઃ પતિભક્તાયા અભક્તાયાશ્ચ ભારતે॥
યદા દુઃખી સુખારમ્ભે સાકાઙ્ક્ષઃ પ્રથમો ભવેત્ ॥
પતિસેવા પરો ધર્મઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ પઠ્યતે

સ્વપ્રજ્ઞાનેન સતતં કાન્તં નારાયણાધિકમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તચ્ચરણત્મ્ભોજસેવાં નિત્યં કરિષ્યતિ॥

પરિહાસેન કોપેન ભ્રમેણાવજ્ઞયા મુને ॥
કટૂક્તિં સ્વામિનઃ સાક્ષાત્પરોક્ષાન્ન કરિષ્યતિ

સ્ત્રિયા વાગ્યોનિદુષ્ટાયાઃ કામતો ભારતે ભુવિ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં શ્રુતૌ નાસ્તિ નરકં બ્રહ્મણઃ શતમ્

સર્વધર્મપરીતા યા કટૂક્તિં કુરુતે પતિમ્ ॥
શતજન્મકૃતં પુણ્યં તસ્યા નશ્યતિ નિશ્ચિતમ્

દત્ત્વા કન્યાં બોધયિત્વા જગામ મુનિપુંગવઃ ॥
સ્વાત્મારામઃ સ્વાશ્રમે ચ તસ્થૌ સ્ત્રીસહિતો મુદા

સમ્ભોગેચ્છાવૃતે ચિત્તે કામી સંપ્રાપ કામિનીમ્ ॥
અહો સુકૃતિનાં કામો વાઞ્છામાત્રેણ સિધ્યતિ

શય્યાં રતિકરીં કૃત્વા મુનિશ્રેષ્ઠો મહામુને॥
શુભે ક્ષણે ગૃહીત્વા તાં સુષ્વાપ નિર્જને પ્રિયામ્

નારીરસાનભિજ્ઞઃ સ્યાદાજન્મ મુનિપુંગવઃ॥
તથાઽપિ સુરતૌ વિજ્ઞઃ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ

નાનાપ્રકારં શૃઙ્ગારં ચકાર વિધિપૂર્વકમ્॥
નવસંગમમાત્રેણ મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ કન્દલી

મૂર્ચ્છાં પ્રાપ મુનિશ્રેષ્ઠો બુબુધે ન દિવાનિશમ્ ॥
એવં પ્રતિદિનં તત્ર ચકાર સુરતિં મુને

વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન બભૂવ સંગમઃ સમઃ ॥
સંબભૂવ ગૃહાસક્તસ્તપસ્ત્યક્ત્વા મુનીશ્વરઃ

કરોતિ કલહે નિત્યં કન્દલી સ્વામિના સહ ॥
મુનીન્દ્રો બોધયામાસ નીતિવાક્યેન કામિનીમ્ ॥
સા તન્ન બુબુધે કિંચિત્કરોતિ કલહે સ્પૃહામ્

તાતપ્રદત્તજ્ઞાનેન સા ન શાન્તા બભૂવ હ ॥
ન હીયતે પ્રબોધેન સ્વભાવો દુરતિક્રમઃ

નિત્યં કટૂક્તિં કાન્તં સા કરોતિ હેતુના વિના ॥
જગત્પ્રકમ્પિતં યેન તયા કોપાત્સ કમ્પિતઃ

તયા કૃતાં કટૂક્તિં ચ ક્ષમાસંસ્થાં ચકાર હ ॥
બોધયામાસ તાં નિત્યં સદ્યો મોહાદ્દયાનિધિઃ

કટૂક્તિશતકં પૂર્ણં તત્કાલેન બભૂવ હ ॥
ક્ષમાં ચકાર કૃપયા કટૂક્તિં ચ શતાધિકામ્

પત્નીકટૂક્ત્યા નિયતં પ્રદગ્ધં માનસં મુનેઃ ॥
તસ્યાઃ કટૂક્તિકારિણ્યાઃ કર્મ પૂર્ણં બભૂવ હ

સ્વાત્મારામો દયાલુશ્ચ કોપં ત્યક્તું ન સ ક્ષમઃ ॥
શશાપ કામિનીં મોહાદ્ભસ્મરાશિર્ભવેતિ ચ

મુનેરિઙ્ગિતમાત્રેણ ભસ્મસાત્સા બભૂવ હ ॥
એવમત્યુચ્છ્રિતાનાં ચ ન કલ્યાણં જગત્ત્રયે

શરીરે ભસ્મસાદ્ભૂતે પ્રતિબિંબઃ સ ચાત્મનઃ ॥
જીવસ્તત્રાન્તરિક્ષસ્થો હ્યુવાચ વિનયાત્પ્રભુમ્

જીવ ઉવાચ ॥
હે નાથ સર્વદર્શી ત્વં સતતં જ્ઞાનચક્ષુષા ॥
સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞઃ કિમહં બોધયામિ તે

સદુક્તિર્વા કટૂક્તિર્વા કોપઃ સંતાપ એવ ચ॥
લોભો મોહશ્ચ કામશ્ચ ક્ષુત્પિપાસાદિકં ચ યત્

સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં ચ નાશશ્ચ દૃશ્યાદૃશ્યં સમુદ્ભવમ્ ॥
સર્વં શરીરધર્મં ચ ન જીવસ્ય ન ચાત્મનઃ

સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ શરીરં ત્રિગુણાત્મકમ્ ॥
તચ્ચ નાનાપ્રકારં ચ નિબોધ કથયામિ તે

કિઞ્ચિત્સત્ત્વાતિરિક્તં ચ કિઞ્ચિદેવ રજોધિકમ્ ॥
તમોતિરિક્તં કિઞ્ચિચ્ચ ન સમં કુત્રચિન્મુને

સત્ત્વોદયાચ્ચ મુક્તીચ્છા કર્મેચ્છા ચ રજોગુણાત્॥
તમોગુણાજ્જીવહિંસા કોપોઽહંકાર એવ ચ

કોપાત્કટૂક્તિર્નિયતં કટૂક્ત્યા શત્રુતા ભવેત્ ॥
તયા ચાપ્રિયતા સદ્યઃ શત્રુઃ કઃ કસ્ય ભૂતલે

કો વા પ્રિયોઽપ્રિયઃ કઃ કિં કિં મિત્રં કો રિપુર્ભવેત્ ॥
ઇંદ્રિયાણિ ચ બીજાનિ સર્વત્ર શત્રુમિત્રયોઃ

પ્રાણાધિકઃ પ્રિયઃ સ્ત્રીણાં ભર્તુઃ પ્રાણાધિકા પ્રિયા ॥
બભૂવ શત્રુતા સદ્યો દુરુક્ત્યા ચ ક્ષણાદ્દ્વયોઃ

યદ્ગતં તદ્ગતં સર્વં કામદોષેણ વૈ પ્રભો ॥
ક્ષમાપરાધં નિખિલં કિં કર્તવ્યં વદાધુના

કિં કરોમિ ક્વ યામીતિ ભવિતા કુત્ર જન્મ મે ॥
તવ નાન્યસ્ય જાયાઽહં ભવિષ્યામિ જગત્ત્રયે

ઇત્યેવમુક્ત્વા જીવશ્ચ મૌનીભૂતો બભૂવ હ ॥
મૂર્ચ્છામવાપ સ મુનિઃ શોકેન હૃતચેતનઃ

સ્વાત્મારામો મહાજ્ઞાની જહાર ચેતનામહો ॥
સ્ત્રીવિચ્છેદો વિદગ્ધાનાં સર્વશોકાત્પરાત્પરઃ

ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય પ્રાણાંસ્ત્યક્તું સમુદ્યતઃ ॥
તત્ર યોગાસનં કૃત્વા ચકાર વાયુધારણમ્

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર જગામ બ્રાહ્મણોઽર્ભકઃ॥
દણ્ડી છત્રી રક્તવાસા બિભ્રત્તિ લકમુત્ત્મમ્

સસ્મિતઃ શ્યામવર્ણશ્ચ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા ॥
વયસાઽતિશિશુઃ શાન્તો જ્ઞાની વેદવિદાં વરઃ

દૃષ્ટ્વા તં સંભ્રમેણૈવ દુર્વાસાઃ પ્રણનામ હ ॥
વાસયામાસ તત્રૈવ પૂજયામાસ ભક્તિતઃ

ઉવાચ બ્રાહ્મણવટુર્દત્ત્વા તસ્મૈ સદાશિષમ્ ॥
તદ્દર્શનાદાશિષા ચ સર્વં દુઃખં ગતં મુનેઃ

શિશુરૂપં ક્ષણં સ્થિત્વા તમુવાચ વિચક્ષણઃ ॥
પીયૂષતુલ્યં નીત્યોઘં નીતિશાસ્ત્રં વિશારદઃ

શિશુરુવાચ ॥
સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞ ગુરોર્મન્ત્રપ્રસાદતઃ ॥
કિં તત્ત્વં ત્વામહં વિપ્ર પૃચ્છામિ શોકકાતરમ્

બ્રાહ્મણાનાં તપો ધર્મસ્તપઃસાધ્યં જગત્ત્રયમ્ ॥
સ્વધર્મં વૈ પરિત્યજ્ય કિમિદાનીં કરોષિ ભોઃ

કા કસ્ય પત્ની કઃ કાન્તઃ કસ્યા વા ભુવનત્રયે ॥
મૂર્ખાણાં વઞ્ચનાં કર્તું કરોતિ માયયા હરિઃ

મિથ્યા પત્ની તવેયં ચ ક્ષણાત્તેન ગતાધુના ॥
ન હિ સત્યમદૃશ્યં ચ મિથ્યા યત્રાચિરસ્થિતિઃ

એકાનંશા ચ ભગિની વસુદેવસુતા હરેઃ॥
પાર્વત્યંશસમુદ્ભૂતા સુશીલા ચિરજીવિની

કલ્પે કલ્પે સુન્દરી સા તવ પત્ની ભવિષ્યતિ ॥
મનો દેહિ તપસ્યાયાં મુદા કતિપયં દિનમ્

કન્દલી કદલીજાતિર્ભવિષ્યતિ મહીતલે ॥
શુભદા ફલદા કાન્તા સકૃત્સૂતા સુદુર્લભા

કલ્પાન્તરે શાન્તરૂપા તવ પત્ની ભવિષ્ય તિ॥
અત્યુચ્છ્રિસ્ય દમનમુચિતં ચ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા શીઘ્રં ચ વિપ્રરૂપી જનાર્દનઃ ॥
દત્ત્વા જ્ઞાનં ચ વિપ્રાય સોઽન્તર્ધાનં ચકાર હ

મુનિઃ સર્વભ્રમં ત્યક્ત્વા તપસ્યાયાં મનો દધે ॥
કન્દલી કદલીજાતિર્બભૂવ ધરણીતલે

દૈત્યસ્તાલવનં ગત્વા બભૂવ ગર્દભાકૃતિઃ ॥
તિલોત્તમા બાણપુત્રી બભૂવ સમયે મુને

દૈત્યેન્દ્રો વિષ્ણુચક્રેણ પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા સુવાઞ્છિતમ્ ॥
સંપ્રાપ્ય ચરણામ્ભોજં મુનેરપિ સુદુર્લભમ્

કાલે તિલોત્તમા ભૂત્વા જગામ સ્વાલયં પુનઃ ॥
કૃષ્ણપૌત્રાલિંગનેન પરિપૂર્ણમનોરથા

ઇત્યેવં કથિતં શ્રુત્વા શ્રીકૃષ્ણાખ્યાનમુત્તમમ્ ॥
પદેપદે સુન્દરં ચ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે તાલફલભક્ષણપ્રસઙ્ગે બલિપુત્રમોક્ષોનામ ચતુર્વિશોઽધ્યાયઃ