Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī · Chapter 4.3

4.3.1

smārtīmupāsanāṃ pratyayaṃ smārtaḥ kālabhedaviniyogaḥ pratyāsatteḥ na tu śrautīṃ pratītyarthaḥ /
atra yadi smṛtau kālabhedavidhiḥ śrutau cāgnijyotirādividhistatrāgnyādīnāmātivāhikatayā viṣayavyavasthayā virodhābhāva uktaḥ /
atha tu pratyabhijñānaṃ tathāpi yatra kāla ityatrāpi kālābhidhānadvāreṇātivāhikya eva devatā uktā ityavirodha eveti //21//
iti śrīvācaspatimiśraviracite śārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ caturthasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ //2 // //
caturthe 'dhyāye tṛtīyaḥ pādaḥ
START BsVBh_4,3.1.1
arcirādinā tatprathiteḥ

4.3.2

bhinnaprakaraṇasthatvādbhinnopāsanayogataḥ /
anapekṣā mitho mārgastvarāto 'vadhṛterapi //
gantavyamekaṃ nagaraṃ prati vakreṇādhvanā gatimapekṣya ṛjunādhvanā gatistvarāvatī kalpyate /
ekamārgatve tu kamaparamapekṣya tvarā syāt /
atha taireva raśmibhirityavadhāraṇaṃ nopapadyate pathyantarasya nivartanīyasyābhāvāttasmātparānapekṣā evaite panthāna ekabrahmalokaprāptyupāyā vrīhiyavāviva vikalperanniti prāpte pratyucyate-ekatve 'pi patho 'nekaparvasaṃgamasaṃbhavāt /
gauravānnaiva nānātvaṃ pratyabhijñānaliṅgataḥ //
saparvā hi panthā nagarādikamekaṃ gantavyaṃ prāpayati nābhāgaḥ /
tatra kimete raśmyaharvāyusūryādayo 'dhvanaḥ parvāṇaḥ santo 'dhvanaikena yujyante, āho yathāyathamadhvānamapi bhindantīti saṃdehe 'bhede 'pyadhvano bhāgabhedopapatterna bhāgibhedakalpanocitā, gauravaprasaṅgāt /
ekadeśapratyabhijñānācca viśeṣaṇaviśeṣyabhāvopapatternānekādhvakalpanā /
athaitaireva raśmibhirityavadhāraṇaṃ na tāvadarthāntaranivṛttyarthaṃ tatprāpakaireva vākyāntarairvirodhāt, tasmādanyānapekṣāmasyāvadhārayatīti vaktavyam /
na caikaṃ vākyamaprāptamadhvānaṃ prāpayati tasya cānapekṣatāṃ pratipādayatītyarthadvayāya paryāptaṃ, tasmādvidhisāmarthyaprāptamayogavyavacchedamevakāro 'nuvadatīti yuktam /
tvarāvacanaṃ ceti /
na khalvekasminneva gantavye pathibhedamapekṣya tvarāvakalpyate kintu gantavyabhedādapi tadupapattiḥ /
yathā kaśmīrebhyo mathurāṃ kṣipraṃ yāti caitra iti tathehāpyanyataḥ kutaścidgantavyādanenopāyena brahmalokaṃ kṣipraṃ prayātīti /
bhūyāṃsyarcirādiśrutau mārgaparvāṇīti /
ayamarthaḥ-ekatvātprāptavyasya brahmalokasyālpaparvaṇā mārgeṇa tatprāptau saṃbhavantyāṃ bahumārgopadeśo vyarthaḥ prasajyate /
tatra cetanasyāpravṛtteḥ /
tasmādbhūyasāṃ parvaṇāmavirodhenālpānāṃ tadanupraveśa eva yukta iti //1//
START BsVBh_4,3.2.2
vāyum abdād aviśeṣaviśeṣābhyām

4.3.3

'śrutyādyabhāve pāṭhasya kramaṃ prati niyantṛtā /
ūrdhvākramaṇamātre ca śrutā vāyornimittatā //
' 'sa vāyumāgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya khaṃ tena sa ūrdhvamākramate'iti hi vāyunimittamūrdhvākramaṇaṃ śrutaṃ na tu vāyunimittamādityagamanaṃ 'sa ādityaṃ gacchati'ityādityagamanamātrapratīteḥ /
naca tenetyanantaraśrutordhvīkramaṇakriyāsaṃbandhi nirākāṅkṣamādityagamanakriyayāpi saṃbanddhumarhati /
na cādityāgamanasya teneti vinā kācidanupapattiryenānyasaṃbaddhamapyanuṣajyate /
tatrāgnilokamāgacchati sa vāyulokamityādisaṃdarbhagatasya pāṭhasya kvacinniyāmakatvena kḷptasāmarthyādagnivāyuvaruṇakramaniyāmakaśrutyādyabhāvāditi prāpte pratyucyate-ūrdhvaśabdo na lokasya kasyacitpratipādakaḥ /
tadbhedāpekṣayā yuktamādityena viśeṣaṇam //
bhavedetadevaṃ yadyūrdhvaśabdātkaścillokabhedaḥ pratīyeta sa tūparideśamātravācī lokabhedādvināparyavasyaṃllokabhedavācinādityapadenāditye vyavasthāpyate /
tathā cādityalokagamanameva vāyunimittamiti śrautakramaniyame, pāṭhaḥ padārthamātrapradarśanārtho na tu kramāya prabhavati śrutivirodhāditi siddham /
vājasaneyināṃ saṃvatsaraloko na paṭhyate chāndogyānāṃ devaloko na paṭhyate tatrobhayānurodhādubhayapāṭhe māsasaṃbandhātsaṃvatsaraḥ pūrvaḥ paścimo devalokaḥ /
nahi māso devalokena saṃbadhyate kintu saṃvatsareṇa /
tasmāttayoḥ parasparasaṃbandhānmāsārabhyatvācca saṃvatsarasya māsānantarye sthite devalokaḥ saṃvatsarasya parastādbhavati /
tatrādityānantaryāya vāyoḥ saṃvatsarādityasya sthāne devalokādvāyumiti paṭhitavyam /
vāyumabdāditi tu sūtramatrāpi vācakameva /
tathāpi saṃvatsarātparāñcamādityādarvāñcaṃ vāyumabhisaṃbhavantīti chāndogyapāṭhamātrāpekṣayoktaṃ, tadidamāha- vāyumabdāditi tviti // 2//
START BsVBh_4,3.3.3
taḍito 'dhi varuṇaḥ saṃbandhāt

4.3.4

taḍidante 'rcirādye 'dhvanyappatistaḍitaḥ paraḥ /
tatsaṃbandhāttathendrādirappateḥ para īṣyate //
āgantūnāṃ niveśo 'nte sthānābhāvātprasādhitaḥ /
tathā cendrādirāgantuḥ paṭhyate cāppateḥ paraḥ //3//
START BsVBh_4,3.4.4
ātivāhikās talliṅgāt

4.3.5

mārgacihnasarūpatvāccihnānyevārcirādayaḥ /
bhartṛbhogabhuvo vā syurlokatvānnātivāhikāḥ //
arcirādiśabdā hi jvalanādāvacetaneṣu nirūḍhavṛttayo loke /
na caiṣāṃ tvāvadhikānāmiva niyamavatī saṃvahanasvarūpā svatanantrakriyā buddhipūrvā saṃbhavatyacetanānām /
tasmāllokaśabdavācyatvādbharturjīvātmano bhogabhūmaya eveti manyāmahe /
api cārciṣa ityasmādapādānāṃ pratīyate /
na heturnāguṇe hetau pañcamī dṛśyate kvacit //
jāḍyādbaddha ityādiṣu guṇavacaneṣu jāḍyādiṣu hetupañcamī dṛṣṭā /
na cārcirādiśabdā guṇavācino yena pañcamyā teṣāṃ vahanaṃ prati hetutvamucyate /
apādānatvaṃ cācetaneṣvapyastīti nātivāhikāḥ /
na cāmānavasya puruṣasya vidyudādiṣu voḍhṛtvadarśanādarcirādīnāmapi voḍhṛtvamunneyam /
yāvadvacanaṃ hi vācanikaṃ na tadavācye saṃcārayitumucitam /
api cārcirādīnāṃ voḍhṛtve vidyudādīnāmapi voḍhṛtvānnāmānavaḥ puruṣo voḍhā śrūyeta /
yataḥ śrūyate tato 'vagacchāmo vidyudādivannārcirādīnāṃ voḍhṛtvamiti /
tasmādbhogabhūmaya evārcirādayo nātivāhikā iti prāpte pratyucyate-saṃpiṇḍakaraṇānāṃ hi sūkṣmadehavatāṃ gatau /
na svātantryaṃ na cāgnyādyā netāro 'cetanāstu te //
īdṛśī hi niyamavatī gatiḥ svayaṃ vā prekṣāvato 'prekṣāvato vā prekṣāvatprayuktasya /
na tāvadvigalitasthūlakalevarāḥ sūkṣmadehavantaḥ saṃpiṇḍitakaraṇagrāmā utkrāntimanto jīvātmāno mattamūrcchicavatsvayaṃ prekṣāvanto yadevaṃ svātantryeṇa gaccheyustadyadyarcirādayo 'pi mārgacihnāni vā śamīkāraskarādivadbhogabhūmayo vā sumeruśailelāvṛttādivadubhayathāpyacetanatayā na nayanaṃ pratyeṣāmasti svātantryam /
na caitebhyo 'nyasya cetanasya netuḥ kalpanā sati śrutānāṃ caitanyasaṃbhave /
naca parameśvara evāstu neteti yuktam /
tasyātyantasādhāraṇatayā lokapālagrahādīnāmakiñcitkaratvāt /
tasmādvyavasthita eva parameśvarasya sarvādhyakṣatve yathā yathātvaṃ lokapālādīnāṃ svātantryamevamihāpyarcirādīnāmātivāhikatvameva darśanānusārācchabdārtha iti yuktam /
imamevārthamamānavapuruṣātivāhanalakṣaṇaṃ liṅgamupodvalayatītyuktam /
anavasthitatvādarcirādīnāmiti /
avasthitaṃ hi mārgacihnaṃ bhavatyavyabhicārānnānavasthitaṃ vyabhicārāditi /
arciṣa iti ca hetau pañcamī nāpādāne /
guṇatvaṃ cāśritatayā /
naca vaiśeṣikaparibhāṣayā niyama āstheyo lokavirodhāt /
apica te 'rcirabhisaṃbhavantīti saṃbandhamātramuktamiti /
sāmānyavacane śabde viśeṣākāṅkṣiṇi sphuṭam /
yadviśeṣapadaṃ tena tatsāmānyaṃ niyamyate //
yathā brāhmaṇamānaya bhojayitavya iti tadviśeṣāpekṣāyāṃ yadā tatsaṃnidhāvupanipatati padaṃ kaṇṭhādi(?) tadā tenaitanniyamyate evamihāpīti //4 //
START BsVBh_4,3.4.5
ubhayavyāmohāt tat siddheḥ

4.3.6

START BsVBh_4,3.4.6
vaidyutenaiva tatas tacchruteḥ

4.3.7

vidyullokamāgato 'mānavaḥ puruṣo vaidyutastenaiva na tu varuṇādinā svayamuhyate /
tacchrutestasyaiva svayaṃ voḍhṛtvaśruteḥ /
varuṇādayastu tatsāhāyake vartamānā voḍhāro bhavantīti ca vaiṣamyaṃ na voḍhṛtve iti sarvamavadātam //6//
pāṭhakramādarthakramo balavānitiyathārthakramaṃ paṭhyante sūtrāṇi- paraṃ jaiminirmukhyatvāt /
sa etān brahma gamayatīti vicikitsyate /
kiṃ paraṃ brahma gamayatyāhosvidaparaṃ kāryaṃ brahmeti /
mukhyatvādamṛtaprāpteḥ paraprakaraṇādapi /
gantavyaṃ jaiminirmene paramevārcirādinā //
brahma gamayatītyatra hi napuṃsakaṃ brahmapadaṃ parasminneva brahmaṇi nirūḍhatvādanapekṣatayā mukhyamiti sati saṃbhave na kārye brahmaṇi guṇakalpanayā vyākhyātumucitam /
api cāmṛtatvaphalāvartirna kāryabrahmaprāptau yujyate /
tasya kāryatvena maraṇadharmavattvāt /
kiñca tatra tatra parameva brahma prakṛtya prajāpatisadmapratipattyādaya ucyamānā nāparabrahmaviṣayā bhavitumarhanti prakaraṇavirodhāt /
na ca parasmintsarvagate gatirnopapadyate prāptatvāditi yuktam /
prāptepi hi prāptiphalā gatirdṛśyate /
yathaikasminnyagrodhapādape mūlādagramagrācca mūlaṃ gacchataḥ śākhāmṛgasyaikenaiva nyagrodhapādapena nirantaraṃ saṃyogavibhāgā bhavanti /
na caite tadavayavaviṣayī na tu nyagrodhaviṣayā iti sāmprataṃ tathā sati na śākhāmṛgo nyagrodhena yujyate /
nyagrodhāvayavasya tadavayavayogāt /
evaṃ dṛśyamānānāmapi tadavayavānāṃ na yogastadavayavayogāttadantena krameṇa tadavayaveṣu paramāṇuṣu vyavatiṣṭhate /
te cātīndriyā iti kasminnu nāmāyamanubhavapaddhatimadhyāstāṃ saṃyogatapasvī /
tasmādakāmenāpyanubhavānurodhena prāpta eva prāptiphalatvāvagatireṣitavyā /
tadbrahma prāptamapi prāptiphalāyāvagategocaro bhaviṣyati /
brahmalokeṣviti ca bahuvacanamekasminnapi prayogasādhutāmātreṇa gamayitavyam /
lokaśabdaścālokane prakāśe vartayitavyo na tu sanniveśavati deśaviśeṣe /
tasmāt parabrahmaprāptyarthaṃ gatyupadeśasāmarthyādayamartho bhavati /
yathā vidyākarmavaśādarcirādinā gatasya satyalokamatikramya paraṃ jagatkāraṇaṃ brahma lokamālokaṃ svayaṃ prakāśakamiti yāvat /
prāptasya tatraiva liṅgaṃ pralīyate na tu gatimevaṃbhūtāṃ vinā liṅgapravilaya iti /
ata eva śrutiḥ- puruṣamāṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti /
tadanenābhisandhinā paraṃ brahma gamayatyamānava iti mene jaiminirācāryaḥ /
START BsVBh_4,3.5.7
kāryaṃ bādarirasya gatyupapatteḥ

4.3.8

tattvadarśīṃ bādarirdadarśa- kāryamaprāptapūrvatvādaprāptaprāpaṇī gatiḥ /
prāpayedbrahma na paraṃ prāptatvājjagadātmakam //
tattvamasivākyārthasākṣātkārātprākkila jīvātmāvidyākarmavāsanādyupādhyavacchedādvastuto 'navacchinno 'vacchinnamivābhinno 'pi lokebhyo bhinnamivātmānamabhimanyamānaḥ svarūpādanyānaprāptānarcirādīṃllokāngatyāpnotīti yujyate /
advaitabrahmatattvasākṣātkāravatastu vigalitanikhilaprapañcāvabhāsavibhramasya na gantavyaṃ na gatirna gamayitāra iti kiṃ kena saṃgatam /
tasmādanidarśanaṃ nyagrodhasaṃyogavibhāgā nyayagrodhavānaratadgatitatsaṃyogavibhāgānāṃ mitho bhedāt /
naca tatrāpi prāptaprāptiḥ karmajena hi vibhāgena niruddhāyāṃ pūrvaprāptāvaprāptasyaivottaraprāpterutpatteḥ /
etadapi vastuto vicārasahatayā sarvamanirvacanīyaṃ vijṛmbhitamavidyāyāḥ samutpannādvaitatattvasākṣātkāro na vidvānabhimanyate /
viduṣo 'pi dehapātātpūrvaṃ sthitaprajñasya yathābhāsamātreṇa sāṃsārikadharmānuvṛttirabhyupeyate evamāliṅgaśarīrapātādviduṣastaddharmānuvṛttiḥ /
tathācāprāptaprāptergatyupapattistaddeśaprāptau ca liṅgadehanivṛttermuktiḥ śrutiprāmāṇyāditi cet /
na /
paravidyāvata utkrāntipratiṣedhāt 'brahmaiva sanbrahmāpyeti na tasmātprāṇā utkrāmanti atraiva samavanīyante'iti /
yathā vidyābrahmaprāptyoḥ samānakālatā śrūyate- 'brahma veda brahmaiva bhavati' 'ānandaṃ brahmaṇo vidvānna bibheti' 'tadātmānameva vedāhaṃ brahmāsmīti tatsarvamabhavat' 'tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ'iti paurvāparyāśravaṇāt paravidyāvato muktiṃ prati nopāyāntarāpekṣeti lakṣyate 'bhisaṃdhiḥ śruteḥ /
upapannaṃ caitat /
na khalu brahmaivedaṃ viśvamahaṃ brahmāsmīti paribhāvanābhuvā jīvātmano brahmabhāvasākṣātkāreṇonmūlitāyāmanavayavenāvidyāyāmasti gantavyagantṛvibhāgo viduṣastadabhāve kathamayamarcirādimārge pravarteta /
naca chāyāmātreṇāpi sāṃsārikadharmānuvṛttistatra pravṛttyaṅgaṃ yādṛcchikapravṛtteḥ /
śraddhāvihīnasya dṛṣṭārthāni karmāṇi phalanti na phalanti ca /
adṛṣṭārthānāṃ tu phale kā kathetyuktaṃ prathamasūtre /
na cārcirādimārgabhāvanāyāḥ parabrahmaprāptyarthamaviduṣaḥ pratyupadeśastathā ca karmāntareṣviva nityādiṣu tatrāpi syāttasya pravṛttirapi sāmpratam /
vikalpāsahatvāt /
kimiyaṃ paravidyānapekṣā parabrahmaprāptisādhanaṃ tadapekṣā vā /
na tāvadanapekṣā 'tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya'iti parabrahmavijñānādanyasyādhvanaḥ sākṣātpratiṣedhāt /
paravidyāpekṣatve tu mārgabhāvanāyāḥ kimiyaṃ vidyākārye mārgabhāvanā sāhāyakamācaratyatha vidyotpāde /
na tāvadvidyākārye tayā saha tasyā dvaitādvaitagocaratayā mitho virodhena sahāsaṃbhavāt /
nāpi yajñādivadvidyotpāde sākṣātbrahmaprāptyupāyatvaśravaṇādetānbrahma gamayatīti /
yajñādestu vividiṣāsaṃyogena śravaṇādvidyotpādāṅgatvam /
tasmādupanyastabahuśrutyanurodhādupapatteśca brahmaśabdo 'saṃbhavanmukhyavṛttirbrahmasāmīpyādaparabrahmaṇi lakṣaṇayā netavyaḥ /
tathāca lokeṣviti bahuvacanopapatteḥ kāryabrahmalokasya /
parasya tvanavayavatayā taddvāreṇāpyanupapatteḥ /
lokatvaṃ celāvṛttādivatsanniveśaviśeṣavati bhogabhūmau nirūḍhaṃ na kathañcidyogena prakāśe vyākhyātaṃ bhavati /
tasmātsādhudarśī sa bhagavānbādarirasādhudarśī jaiminiriti siddham /
aprāmāṇikānāṃ bahupralāpāḥ sarvagatasya dravyasya guṇāḥ sarvagatā eva caitanyānandādayaśca guṇinaḥ paramātmano bhedābhedavanto guṇā ityādayo dūṣaṇāyānubhāṣyamāṇā apyaprāmāṇikatvamāvahantyasmākamityupekṣitāḥ /
granthayojanā tu pratyagātmatvācca gantṝṇāṃ pratiprati añcati gacchatīti pratyak pratibhāvavṛtti brahma tadātmatvādgantṝṇāṃ jīvātmanāmiti /
gauṇī tvanyatreti /
yaugikyapi hi yogaguṇāpekṣayā gauṇyeva /
viśuddhopādhisaṃbandhamiti /
manomayatvādayaḥ kalpanāḥ kāryāḥ /
kāryatvādaviśuddhā api śreyohetutvādviśuddhāḥ /
pratisaṃcaro mahāpralayaḥ pratipattyabhisaṃdhiḥ pratipattirgatiḥ padergatyarthatvāt /
abhisaṃdhistātparyam /
yasya brahmaṇo nāmābhidhānaṃ yaśa iti /
pūrvavākyavicchedeneti /
śrutivākye balīyasī prakaraṇāt /
saguṇe 'pi ca brahmaṇīti /
praśaṃsārthamityarthaḥ /
codayati- nanu gatasyāpi pāramārthikī gantavyatā deśāntaraviśiṣṭasyeti /
nyagrodhavānaradṛṣṭānta upapāditaḥ /
pariharati- na /
pratiṣiddhasarvaviśeṣatvādbrahmaṇa iti /
ayamabhisaṃdhiḥ-yathātathā nyagrodhāvayavī pariṇāmavānupajanāpāyadharmabhiḥ karmajaiḥ saṃyogavibhāgaiḥ saṃyujyatāmayaṃ punaḥ paramātmā nirastanikhilabhedaprapañcaḥ kūṭasthanityo na nyagrodhavatsaṃyogavibhāgabhāg bhavitumarhati /
kālpanikasaṃyogavibhāgastu kālpanikasyaiva kāryabrahmalokasyopapadyate na parasya /
śaṅkate- jagadutpattisthitipralayahetutvaśruteriti /
nahyutpattyādihetubhāvo 'pariṇāminaḥ saṃbhavati tasmātpariṇāmīti /
tathā ca bhāvikamasyopapadyate gantavyatvamityarthaḥ /
nirākaroti- na /
viśeṣanirākaraṇaśrutināmiti /
viśeṣanirākaraṇaṃ samastaśokādiduḥkhaśamanatayā puruṣārthaphalavat /
aphalaṃ tūtpattyādividhānam /
tasmātphalavataḥ saṃnidhāvāmnāyamānaṃ tadarthamevocyata ityupapattiḥ /
tadvijijñāsasveti ca śrutiḥ /
tasmācchrutyupapattibhyāṃ nirastasamastaviśeṣabrahmapratipādanaparo 'yamāmnāyo na tūtpattyādipratipādanaparaḥ /
tasmānna gatistāttvikī /
api ceyaṃ gatirna vicāraṃ sahata ityāha- gatikalpanāyāṃ ceti /
anyānanyatvīśrayāvavayavavikārapakṣau /
anyo vā tyantam /
atha kasmādātyantikamananyatvaṃ na kalpyata ityata āha- atyantatādātmya iti /
mṛdātmatayā hi svabhāvena ghaṭādayo bhāvāstadvikārā vyāptāḥ, tadabhāve na bhavanti śiṃśapeva vṛkṣatvābhāva iti /
vikārāvayavapakṣayośca tadvataḥ saha vikārāvayavaiḥ sthiratvā dacalatvādbrahmaṇaḥ saṃsāralakṣaṇaṃ gamanaṃ vikārāvayavayeranupapannam /
nahi sthirātmakamasthiraṃ bhavati /
anyānanyatve api caikasya virodhādasaṃbhavantī iti bhāvaḥ /
athānya eva jīvo brahmaṇaḥ /
tathāca brahmaṇyasaṃsaratyapi jīvasya saṃsāraḥ kalpyata iti /
etadvikalpya dūṣayati- so 'ṇuriti /
madhyamaparimāṇatva iti /
madhyamaparimāṇānāṃ ghaṭādīnāmanityatvadarśanāt /
na /
mukhyaikatveti /
bhedābhedayorvirodhinorekatrāsaṃbhavādbuddhivyapadeśabhedādarthabhedaḥ /
ayutasiddhatayopacāreṇābhinnamucyata ityamukhyamasyaikatvamityarthaḥ /
apica jīvānāṃ brahmāvayavatvapariṇāmātyantabhedapakṣeṣu tāttvikī saṃsāriteti muktau svabhāvahānājjīvānāṃ vināśaprasaṅgaḥ /

brahmavivartatve tu brahmaivaiṣāṃ svabhāvaḥ pratibimbānāmiva bimbaṃ taccāvināśīti na jīvavināśa ityāha- sarveṣveteṣviti /
matāntaramupanyasyati dūṣayitum- yattu kaiścijjalpyate vinaiva brahmajñānaṃ nityanaimittikānīti /
yathā hi kaphanimitto jvara upāttasya kaphasya viśeṣaṇādibhiḥ prakṣaye kaphāntarotpattinimittadadhyādivarjane praśānto 'pi na punarbhavati /
evaṃ karmanimitto bandha upāttānāṃ karmaṇāmupabhogātprakṣaye praśāmyati /
karmāntarāmaṇāṃ ca bandhahetūnāmananuṣṭhānātkāraṇābhāve kāryānupapatterbandhābhāvātsvabhāvasiddho mokṣa ārogyamiva /
upāttaduritanibarhaṇāya ca nityanaimittikakarmānuṣṭhānādduritanimittapratyavāyo na bhavati /
pratyavāyānutpattau ca svasthasvānto na niṣiddhānyācarediti /
tadetaddūṣayati- tadasat /
pramāṇābhāvāditi /
śāstraṃ khalvasminpramāṇaṃ tacca mokṣamāṇasyātmajñānamevopadiśati natūktamācāram /
na cātropapattiḥ prabhavati saṃsārasyānāditayā karmāśayasyāpyasaṃkhyeyasyāniyatavipākakālasya bhogenocchettumaśakyatvādityāha- na caitattarkayitumapīti /
codayati- syādetaditi /
nityeti /
pariharati- tanna virodhābhāvāditi /
yadi hi nityanaimittikāni karmāṇi sukṛtamapi duṣkṛtamiva nirvaheyustataḥ kāmyakarmopadeśā dattajalāñjalayaḥ prasajyeran /
nahyasti kaściccāturvarṇye cāturāśramye vā yo na nityanaimittikāni karmāṇi karoti /
tasmānnaiṣāṃ sukṛtavirodhiteti /
abhyuccayamātramāha- naca nityanaimittikānuṣṭhānāditi /
na cāsati samyagdarśane iti /
samyagdarśī hi viraktaḥ kāmyaniṣiddhe varjayannapi pramādādupanipatite tenaivasamyagdarśanena kṣapayati /
jñānaparipāke ca na karotyeva ajñastu nipuṇo 'pi pramādātkaroti /
kṛte ca na kṣapayituṃ kṣamata iti viśeṣaḥ /
na cānabhyupagamyamāne jñānagamye brahmātmatva iti /
kartṛtvabhoktṛtve samākṣiptakriyābhoge te cedātmanaḥ svabhāvāvadhārite na tvāropite tato na śakyāvapanetum /
nahi svabhāvādbhāvo 'varopayituṃ śakyo bhāvasya vināśaprasaṅgāt /
na ca bhogo 'pi satsvabhāvaḥ śakyo 'satkartuṃ, no khalu nīlamanīlaṃ śakyaṃ śakreṇāpi kartuṃ tadidamuktaṃ- svabhāvasyāparihāryatvāditi /
samāropitasya tvanirvacanīyasya tatsvabhāvasya śakyastattvajñānenāvaropaḥ kartuṃ sarpasyeva rajjutattvajñāneneti bhāvaḥ /
bhāvamimamavidvānparicodayati- syādetat /
kartṛtvabhoktṛtvakāryamiti /
aprakāśitabhāvo yathoktameva samādhatte- tacca neti /
kartṛtvabhoktṛtvayornimittasaṃbandhasya ca śaktidvāreṇa nityatvādbhaviṣyati kadācideṣāṃ samudācāro yataḥ sukhaduḥkhe bhojyete iti saṃbhāvanātaḥ kutaḥ kaivalyaniścaya ityarthaḥ /
bhūyonirastamapi matidraḍhimne punarupanyasya dūṣayati- parasmādananyatve 'pīti /
śeṣamatirohitārtham //7 //
START BsVBh_4,3.5.8-14
viśeṣitatvāc ca

4.3.9

sāmīpyāt tu tadvyapadeśaḥ

4.3.10

kāryātyaye tadadhyakṣeṇa sahātaḥ param abhidhānāt

4.3.11

smṛteś ca

4.3.12

paraṃ jaiminir mukhyatvāt

4.3.13

darśanāc ca

4.3.14

na ca kārye pratipattyabhisaṃdhiḥ

4.3.15

START BsVBh_4,3.6.15
apratīkālambanān nayatīti bādarāyaṇa ubhayathā ca doṣāt tatkratuś ca

4.3.16

abrahmakratavo yānti yathā pañcāgnividyayā /
brahmalokaṃ prayāsyanti pratīkopāsakāstathā //
santi hi mano brahmetyupāsītetyādyāḥ pratīkaviṣayā vidyāḥ /
tadvanto 'pyarcirādimārgeṇa kāryabrahmopāsakā iva gantumarhanti 'aniyamaḥ sarvāsām'ityaviśeṣeṇa vidyāntareṣvapi gateravadhāraṇāt /
na caiṣāṃ parabrahmavidāmiva gatyasaṃbhava iti /
naca brahmakratava eva brahmalokabhājo nātatkratava ityapyekāntaḥ /
atatkratūnāmapi pañcāgnividāṃ tatprāpteḥ /
na caite na brahmakratavo mano brahmetyupāsītetyādau sarvatra brahmānugamena tatkratutvasyāpi saṃbhavāt /
phalaviśeṣasya brahmalokaprāptāvapyupapatteḥ, tasya sāvayavatayotkarṣanikarṣasaṃbhavāditi prāpte pratyucyate- uttarottarabhūyastvādabrahmakratubhāvataḥ /
pratīkopāsakān brahmalokaṃ nāmānavo nayet //
bhavatu pañcāgnividyāyāmabrahmakratūnāmapi brahmalokanayanaṃ, vacanāt /
kimiva hi vacanaṃ na kuryāt nāsti vacanasyātibhāra iha tu tadabhāvāt /
'taṃ yathāyathopāsate tadeva bhavati'iti śruterautsargikyānnāsati viśeṣavacane 'pavādo yujyate /
naca pratīkopāsako brahmopāste satyapi brahmetyanugame /
kintu nāmādiviśeṣaṃ brahmarūpatayā /
tathā khalvayaṃ nāmāditantro na brahmatantraḥ /
āśrayāntarapratyayasyāśrayāntare prakṣepaḥ pratīka iti hi vṛddhāḥ /
brahmāśrayaśca pratyayo nāmādiṣu prakṣipta iti nāmatantraḥ /
tasmānna tadupāsako brahmakratuḥ kintunāmādikratuḥ /
na ca brahmakratutve nāmādyupāsakānāmaviśeṣāduttarottarotkarṣaḥ saṃbhavī /
naca brahmakratustadavayavakraturyena tadavayavāpekṣayotkarṣo varṇyeta /
tasmātpratīkālambanānviduṣo varjayitvā sarvānanyānvikārālambanānnayatyamānavo brahmalokam /
na hyevamubhayathābhāva ubhayathārthatve kāṃścitpratīkālambanānna nayati vikāralambanānviduṣastu nayatītyabhyupagame kaściddoṣo 'sti 'aniyamaḥ sarvāsām'ityasya nyāyasyeti sarvamavadātam //15//
START BsVBh_4,3.6.16
viśeṣaṃ ca darśayati

Original text: Brahmasūtra2 with Vācaspati's Bhāmatī (a subcommentary on Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc