બ્રહ્મસૂત્ર2 · અધ્યાય 1.2

ન બ્રહ્મવાક્યં ભવિતુમર્હતીતિ ।
નૈષ સંદર્ભો બ્રહ્મવાક્યમેવ ભવિતુમર્હતીતિ, કિન્તુ તથાયોગં કિઞ્ચિદત્ર જીવવાક્યં, કિઞ્ચિન્મુખ્યપ્રાણવાક્યં, કિઞ્ચિદ્બ્રહ્મવાક્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રજ્ઞાસાધનપ્રાણાન્તરાશ્રયત્વાદિતિ ।
પ્રાણાન્તરાણીન્દ્રિયાણિ, તાનિ હિ મુખ્યે પ્રાણે પ્રતિષ્ઠિતાનિ ।
જીવમુખ્યપ્રાણયોરન્યતર ઇત્યુપક્રમમાત્રમ્ ।
ઉભાવિતિ તુ પૂર્વપક્ષતત્ત્વમ્ ।
બ્રહ્મ તુ ધ્રુવમ્ ।
ન બ્રહ્મેતિ ।
ન બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ ।
દશાનાં ભૂતમાત્રાણામિતિ ।
પઞ્ચ શબ્દાદયઃ, પઞ્ચ પૃથિવ્યાદય ઇતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધસ્ય ઇતિ દશ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ ।
તદેવં સ્વમતેન વ્યાખ્યાય પ્રાચાં વૃત્તિકૃતાં મતેન વ્યાચષ્ટે- અથવેતિ ।
પૂર્વં પ્રાણસ્યૈકમુપાસનમપરં જીવસ્યાપરં બ્રહ્મણ ઇત્યુપાસનાત્રૈવિધ્યેન વાક્યભેદપ્રસઙ્ગો દૂષણમુક્તમ્ ।
ઇહ તુ બ્રહ્મણ એકસ્યૈવોપાસાત્રયવિશિષ્ટસ્ય વિધાનાન્ન વાક્યભેદ ઇત્યભિમાનઃ પ્રાચાં વૃત્તિકૃતામ્ ।
તદેતદાલોચનીયં કથં ન વાક્યભેદ ઇતિ ।
યુક્તં ઽસોમેન યજેતઽઇત્યાદૌ સોમાદિગુણવિશિષ્ટયાગવિધાનં, તદ્ગુણવિશિષ્ટસ્યાપૂર્વસ્ય કર્મણો ઽપ્રાપ્તસ્ય વિધિવિષયત્વાત્ ।
ઇહ તુ સિદ્ધરૂપં બ્રહ્મ ન વિધિવિષયો ભવિતુમર્હતિ, અભાવાર્થત્વાત્ ।
ભાવાર્થસ્ય વિધિવિષયત્વનિયમાત્ ।
વાક્યાન્તરેભ્યશ્ચ બ્રહ્મવગતેઃ પ્રાપ્તત્વાત્તદનૂદ્યાપ્રાપ્તોપાસના ભાવાર્થો વિધેયસ્તસ્ય ચ ભેદાદ્વિધ્યાવૃત્તિલક્ષણો વાક્યભેદો ઽતિસ્ફુટ ઇતિ ભાષ્યકૃતા નોદ્ધાટિતઃ, સ્વવ્યાખ્યાનેનૈવોક્તપ્રયત્વાદિતિ સર્વંવદાતમ્ ॥31॥
ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિમિશ્રવિરચિતે ભાષ્યવિભાગે ભામત્યાં પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥1॥
ઇતિ પ્રથમસ્યાધ્યાયસ્ય સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગશ્રુતિસમન્વયાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥
પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.1.1
અથ દ્વિતીયં પાદમારિપ્સુઃ પૂર્વોક્તમર્થં સ્મારયતિ વક્ષ્યમાણોપયોગિતયા- પ્રથમે પાદ ઇતિ ।
ઉત્તરત્ર હિ બ્રહ્મણો વ્યાપિત્વનિત્યત્વાદયઃ સિદ્ધવદ્ધેતુતયોપદેક્ષ્યન્તે ।
ન ચૈતે સાક્ષાત્પૂર્વમુપપાદિતા ઇતિ કથં હેતુભાવેન ન શક્યા ઉપદેષ્ટુમિત્યત ઉક્તમ્- સમસ્તજગત્કારણસ્યેતિ ।
યદ્યપ્યેતે ન પૂર્વં કણ્ઠત ઉક્તાસ્તથાપિ બ્રહ્મણો જગજ્જન્માદિકારણત્વોપપદાનેનાધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેનોપક્ષિપ્તા ઇત્યુપપન્નસ્તેષામુત્તરત્ર હેતુભાવેનોપન્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થાન્તરપ્રસિદ્ધાનાં ચેતિ ।
યત્રાર્થાન્તરપ્રસિદ્ધા એવાકાશપ્રાણજ્યોતિરાદયો બ્રહ્મણિ વ્યાખ્યાયન્તે, તદવ્યભિચારિલિઙ્ગશ્રવણાત્ ।
તત્ર કૈવ કથા મનોમયાદીનામર્થાન્તરે પ્રસિદ્ધાનાં પદાનાં બ્રહ્મગોચરત્વનિર્ણયં પ્રતીત્યભિપ્રાયઃ ।
પૂર્વપક્ષાભિપ્રાયં ત્વગ્રે દર્શયિષ્યામઃ ।
સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્

સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ ।
ઇદમામ્નાયતે ।
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઃ ।
કુતઃ, તજ્જલાનિતિ ।
યતસ્તસ્માદ્બ્રહ્મણો જાયત ઇતિ તજ્જં, તસ્મિંશ્ચ લીયત ઇતિ તલ્લં, તસ્મિંશ્ચાનિતિ સ્થિતિકાલે ચેષ્ટત ઇતિ તદનં જગત્ તસ્માત્સર્વં ખલ્વિદં જગદ્બ્રહ્મ ।
અતઃ કઃ કસ્મિન્રજ્યતે કશ્ચ કં દ્વેષ્ટીતિ
રાગદ્વેષરહિતઃ શાન્તઃ સન્નુપાસીત ।
અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીત મનોમયઃ પ્રાણશરીર ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિમિહ મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ શારીર આત્મોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યતે આહોસ્વિદ્બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
શારીરો જીવ ઇતિ ।
કુતઃ ।
ઽક્રતુમ્ઽઇત્યાદિવાક્યેન વિહિતાં ક્રતુભાવનામનૂદ્ય ઽસર્વમ્ઽઇત્યાદિવાક્યં શમગુણે વિધિઃ ।
તથા ચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽઇતિ વાક્યં પ્રથમપઠિતમપ્યર્થાલોચનયા પરમેવ, તદર્થોપજીવિત્વાત્ ।
એવં ચ સંકલ્પવિધિઃ પ્રથમો નિર્વિષયઃ સન્નપર્યવસ્યન્વિષયાપેક્ષઃ સ્વયમનિર્વૃત્તો ન વિધ્યન્તરેણોપજીવિતું શક્યઃ, અનુપપદાકત્વાત્ ।
તસ્માચ્છાન્તતાગુણવિધાનાત્પૂર્વમેવ ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽઇત્યાદિભિર્વિષયોપનાયકૈઃ સંબધ્યતે ।
મનોમયત્વાદિ ચ કાર્યકારણસંઘાતાત્મનો જીવાત્મન એવ નિરૂઢમિતિ જીવાત્મનોપાસ્યેનોપરક્તોપાસના ન પશ્ચાત્ બ્રહ્મણા સંબદ્ધુમર્હતિ, ઉત્પત્તિશિષ્ટગુણાવરોધાત્ ।
નચ ઽસર્વં ખલ્વિદમ્ઽઇતિ વાક્યં બ્રહ્મપરમપિ તુ શમહેતુવન્નિગદાર્થવાદઃ શાન્તતાવિધિપરઃ, ઽશૂર્પેણ જુહોતિઽ ઽતેન હ્યન્નં ક્રિયતેઽઇતિવત્ ।
ન ચાન્યપરાદપિ બ્રહ્માપેક્ષિતતયા સ્વીક્રિયત ઇતિ યુક્તં, મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈર્જીવે સુપ્રસિદ્ધૈર્જીવવિષયસમર્પણેનાનપેક્ષિતત્વાત્ ।
સર્વકર્મત્વાદિ તુ જીવસ્ય પર્યાયેણ ભવિષ્યતિ ।
એવં ચાણીયસ્ત્વમપ્યુપપન્નમ્ ।
પરમાત્મનસ્ત્વપરિમેયસ્ય તદનુપપત્તિઃ ।
પ્રથમાવગતેન ચાણીયસ્ત્વેન જ્યાયસ્ત્વં તદનુગુણતયા વ્યાખ્યેયમ્ ।
વ્યાખ્યાં ચ ભાષ્યકૃતા ।
એવં કર્મકર્તૃવ્યપદેશઃ સપ્તમીપ્રણમાન્તતા ચાભેદે ઽપિ જીવાત્મનિ કથઞ્ચિદ્ભેદોપચારેણ રાહોઃ શિર ઇતિવદ્દ્રષ્ટવ્યા ।
ઽએતદ્બ્રહ્મઽઇતિ ચ જીવવિષયં, જીવસ્યાપિ દેહાદિબૃંહણત્વેન બ્રહ્માત્વાત્ ।
એવં સત્યસંકલ્પત્વાદયો ઽપિ પરમાત્મવર્તિનો જીવે ઽપિ સંભવન્તિ, તદવ્યતિરેકાત્ ।
તસ્માજ્જીવ એવોપાસ્યત્વેનાત્ર વિવક્ષિતઃ, ન પરમાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽસમાસઃ સર્વનામાર્થઃ સંનિકૃષ્ટમપેક્ષતે ।
તદ્ધિતાર્થો ઽપિ સામાન્યં નાપેક્ષાયા નિવર્તકઃ ॥
તસ્માદપેક્ષિતં બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમન્યપરાદપિ ।
તથા ચ સત્યસંકલ્પપ્રભૃતીનાં યથાર્થતા ॥
ઽભવેદેતદેવં યદિ પ્રાણશરીર ઇત્યદીનાં સાક્ષાજ્જીવવાચકત્વં ભવેત્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
તથા હિ પ્રાણઃ શરીરમસ્યેતિ સર્વનામાર્થો બહુવ્રીહિઃ સંનિહિતં ચ સર્વનામાર્થં સંપ્રાપ્ય તદભિધાનં પર્યવસ્યેત્ ।
તત્ર મનોમયપદં પર્યમસિતાભિધાનં તદભિધાનપર્યવસાનાયાલં, તદેવ તુ મનોવિકારો વા મનઃપ્રચુરં વા કિમર્થમિત્યદ્યાપિ ન વિજ્ઞાયતે ।
તદ્યત્રૈષ શબ્દઃ સમવેતાર્થો ભવતિ સ સમાસાર્થઃ ।
ન ચૈષ જીવ એવ સમવેતાર્થો ન બ્રહ્મણીતિ, તસ્ય ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃઽઇત્યાદિભિસ્તદ્વિરહપ્રતિપાદનાદિતિ યુક્તમ્, તસ્યાપિ સર્વવિકારકારણતયા, વિકારાણાં ચ સ્વકારણાદભેદાત્તેષાં ચ મનોમયતયા બ્રહ્મણસ્તત્કારણસ્ય મનોમયત્વોપપત્તેઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
જીવસ્ય સાક્ષાન્મનોમયત્વાદયઃ, બ્રહ્મણસ્તુ તદ્દ્વારા ।
તત્ર પ્રથમં દ્વારસ્ય બુદ્ધિસ્થત્વાત્તદેવોપાસ્યમસ્તુ, ન પુનર્જઘન્યં બ્રહ્મ ।
બ્રહ્મલિઙ્ગાનિ ચ જીવસ્ય બ્રહ્મણો ઽભેદાજ્જીવે ઽપ્યુપપત્સ્યન્તે ।
તદેતદત્ર સંપ્રધાર્યમ્-કિં બ્રહ્મલિઙ્ગૈર્જીવાનાં તદભિન્નાનામસ્તુ તદ્વત્તા, તથાચ જીવસ્ય મનોમયત્વાદિભિઃ પ્રથમમવગમાત્તસ્યૈવોપાસ્યત્વં, ઉત ન જીવસ્ય બ્રહ્મલિઙ્ગવત્તા તદભિન્નસ્યાપિ ।
જીવલિઙ્ગૈસ્તુ બ્રહ્મ તદ્વત, તથાચ બ્રહ્મલિઙ્ગાનાં દર્શનાત્, તેષાં ચ જીવે ઽનુપપત્તેર્બ્રહ્મૈવોપાસ્યમિતિ ।
વયં તુ પશ્યામઃ-ઽસમારોપ્યસ્ય રૂપેણ વિષયો રૂપવાન્ભવેત્ ।
વિષયસ્ય તુ રૂપેણ સમારોપ્યં ન રૂપવત્ ॥
ઽસમારોપિતસ્ય હિ રૂપેણ ભુજઙ્ગસ્ય ભીષણત્વાદિના રજ્જૂ રૂપવતી, નતુ રજ્જૂરૂપેણાભિગમ્યત્વાદિના ભુજઙ્ગો રૂપવાન્ ।
તદા ભુજઙ્ગસ્યૈવાભાવાત્કિં રૂપવત્ ।
ભુજઙ્ગદશાયાં તુ ન નાસ્તિ વાસ્તવી રજ્જુઃ ।
તદિહ સમારોપિતજીવરૂપેણ વસ્તુસદ્બ્રહ્મ રૂપવદ્યુજ્યતે, નતુ બ્રહ્મરૂપૈર્નિત્યત્વાદિભિર્જીવસ્તદ્વાન્ભવિતુમર્હતિ, તસ્ય તદાનીમસંભવાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મલિઙ્ગદર્શનાજ્જીવે ચ તદસંભવાદ્બ્રહ્મૈવોપાસ્યં ન જીવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
એતદુપલક્ષણાય ચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽઇતિ વાક્યમુપન્યસ્તમિતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.1.2
વિવક્ષિતગુણોપપત્તેશ્ ચ

યદ્યપ્યપૌરુષેય ઇતિ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વે ઽપીશ્વરસ્ય પૂર્વપૂર્વસૃષ્ટિરચિતસંદર્ભાપેક્ષરચનત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યાદપૌરુષેયત્વાભિધાનં, તથા ચાસ્વાતન્ત્ર્યેણ વિવક્ષા નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
પરિગ્રહપરિત્યાગૌ ચોપાદનાનુપાદાને ઉક્તે, ન તૂપાદેયત્વમેવ ।
અન્યથોદ્દેશ્યતયાનપપાદેયસ્ય ગ્રહાદેરવિવક્ષિતત્વેન ચમસાદાવપિ સંમાર્ગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદનુપાદેયત્વે ઽપિ ગ્રહ ઉદ્દેશ્યતયા પરિગૃહીતો વિવક્ષિતઃ ।
તદ્ગતં ત્વેકત્વમવચ્છેદકત્વેન વર્જિતમવિવક્ષિતમ્ ।
ઇચ્છાનિચ્છે ચ ભક્તિતઃ ।
તદિદમુક્તમ્- વેદવાક્યતાત્પર્યાતાત્પર્યાભ્યામવગમ્યેતે ઇતિ ।
યત્પરં વેદવાક્યં તત્તેનોપાત્તં વિવક્ષિતમ્, અતત્પરેણ ચાનુપાત્તમવિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.1.3
અનુપપત્તેસ્ તુ ન શારીરઃ

કર્મકર્તૃવ્યપદેશાચ્ ચ

શબ્દવિશેષાત્

યથા સત્યસંકલ્પત્વાદયો બ્રહ્મણ્યુપપદ્યન્તે, એવં શારીરે ઽપ્યુપપત્સ્યન્તે, શારીરસ્ય બ્રહ્મણો ઽભેદાત્ ।
શારીરગુણા ઇવ મનોમયત્વાદયો બ્રહ્મણીત્યત આહ સૂત્રકારઃ- અનુપપત્તેસ્તુ ન શારીરઃ ॥3 ॥ ॥4 ॥ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.1.6
સ્મૃતેશ્ ચ

અર્ભકૌસ્ત્વાત્ તદ્વ્યપદેશાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન નિચાય્યત્વાદ્ એવં વ્યોમવચ્ ચ

યત્તદવોચામ સમારોપ્યધર્માઃ સમારોપવિષયે સંભવન્તિ, નતુ વિષયધર્માઃ સમારોપ્ય ઇતિ ।
તસ્યેત ઉત્થાનમ્ ।
અત્રાહ ચોદકઃ- કઃ પુનરયં શારીરો નામેતિ ।
ન તાવદ્ભેદપ્રતિષેધાદ્ભેદવ્યપદેશાચ્ચ ભેદાભેદાવેકત્ર તાત્ત્વિકૌ ભવિતુમર્હતો વિરોધાદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદેકમિહ તાત્ત્વિકમતાત્ત્વિકં ચેતરત્, તત્ર પૌર્વાપર્યેણાદ્વૈતપ્રતિપાદનપરત્વાદ્વેદાન્તાનાં દ્વૈતગ્રાહિણશ્ચ માનાન્તરસ્યાભાવાત્તદ્બાધનાચ્ચ તેનાદ્વૈતમેવ પરમાર્થઃ ।
તથા ચ ઽઅનુપપત્તેસ્તુઽઇત્યાદ્યસંગતાર્થમિત્યર્થઃ ।
પરિહરતિ- સત્યમેવૈતત્ ।
પર એવાત્મા દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યુપાધિભિરવિચ્છિદ્યમાનો બાલૈઃ શારીર ઇત્યુપચર્યતે ।
અનાદ્યવિદ્યાવચ્છેદલબ્ધજીવભાવઃ પર એવાત્મા સ્વતો ભેદેનાવભાસતે ।
તાદૃશાં ચ જીવાનામવિદ્યા, નતુ નિરૂપાધિનો બ્રહ્મણઃ ।
ન ચાવિદ્યાયાં સત્યાં જીવાત્મવિભાગઃ, સતિ ચ જીવાત્મવિભાગે તદાશ્રયાવિદ્યેત્યન્યોન્યાશ્રયમિતિ સાંપ્રતમ્ ।
અનાદિત્વેન જીવાવિદ્યયોર્બીજાઙ્કુરવદનવકૢપ્તેરયોગાત્ ।
નચ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેશ્ચ સ્વતઃ કુતો ઽકસ્માત્સંસારિતા, યો હિ પરતન્ત્રઃ સો ઽન્યેન બન્ધનાગારે પ્રવેશ્યેત, નતુ સ્વતન્ત્ર ઇતિ વાચ્યમ્ ।
નહિ તદ્ભાગસ્ય જીવસ્ય સંપ્રતિતની બન્ધનાગારપ્રવેશિતા, યેનાનુયુજ્યેત, કિન્ત્વિયમનાદિઃ પૂર્વપૂર્વકર્માવિદ્યાસંસ્કારનિબન્ધના નાનુયોગમર્હતિ ।
ન ચૈતાવતા ઈશ્વરસ્યાનીશતા ન હ્યુપકરણાદ્યપેક્ષિતા કર્તુઃ સ્વાતન્ત્ર્યં વિહન્તિ ।
તસ્માદ્યત્કિઞ્ચેદિતદપીતિ ॥6 ॥ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.1.8
સંભોગપ્રાપ્તિર્ ઇતિ ચેન્ ન વૈશેષ્યાત્

વિશેષાદિતિ વક્તવ્યે વૈશેષ્યાભિધાનમાત્યન્તિકં વિશેષં પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
તથાહ્યવિદ્યાકલ્પિતઃ સુખાદિસંગો ઽવિદ્યાત્મન એવ જીવસ્ય યુજ્યતે ।
નતુ નિર્મૃષ્ટનિખિલાવિદ્યાતદ્વાસનસ્ય શુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસ્ય પરમાત્મન ઇત્યર્થઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.2.9-10
અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્

પ્રકરણાચ્ ચ

અત્તા ચરાચરગ્રહણાત્ ।
કઠવલ્લીષુ પઠ્યતે-યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યુર્યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સ ઇતિ ।
અત્ર ચાદનીયૌદાનોપસેચનસીચિતઃ કશ્ચિદત્તા પ્રતીયતે ।
અત્તૃત્વં ચ ભોક્તૃતા વા સહર્ન્તૃતા વા સ્યાત્ ।
નચ પ્રસ્તુતસ્ય પરમાત્મનો ભોક્તૃતાસ્તિ,
ઽઅનશ્રન્નન્યો ઽઅભિચાકશીતિઽઇતિ શ્રુત્યા ભોક્તૃતાપ્રતિષેધાત્ ।
જીવાત્મનશ્ચ ભોક્તૃતાવિધાનાત્-ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽઇતિ ।
તદ્યદિ ભોક્તૃત્વમત્તૃત્વં તતો મુક્તસંશયં જીવાત્મૈવ પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રાદિ ચાસ્ય કાર્યકારણસંઘાતો ભોગાયતનતયા વા સાક્ષાદ્વા ।
સંભવતિ ભોગ્યમ્ ।
અથ તુ સંહર્તૃતા ભોક્તૃતા, તતસ્ત્રયાણામગ્નિજીવપરમાત્મનાં પ્રશ્નોપન્યાસોપલબ્ધેઃ સંહર્તૃત્વસ્યાવિશેષાદ્ભવતિ સંશયઃ-કિમત્તા અગ્નિરાહો જીવ ઉતાહો પરમાત્મેતિ ।
તત્રૌદનસ્ય ભોગ્યત્વેન લોકે પ્રસિદ્ધેર્ભોક્તૃત્વમેવ પ્રથમં બુદ્ધૌ વિપરિવર્તતે, ચરમં તુ સંહર્તૃત્વમિતિ ભોક્તૈવાત્તા ।
તથા ચ જીવ એવ ।
ઽન જાયતે મ્રિયતેઽઇતિ ચ તસ્યૈવ સ્તુતિઃ ।
યદિ તુ સંહારકાલે ઽપિ સંસ્કારમાત્રેણ તસ્યાવસ્થાનાત્ ।
દુર્જ્ઞાનત્વં ચ તસ્ય સૂક્ષ્મત્વાત્ ।
તસ્માજ્જીવ એવાત્તેહોપાસ્યત ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
યદિ તુ સંહર્તૃત્વમત્તૃત્વં તથાપ્યગ્નિરત્તા, ઽઅગ્નિરન્નાદઃઽઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધિભ્યામ્ ।
એવં પ્રાપ્તેભિધીયતે-અત્તાત્ર પરમાત્મા, કુતઃ, ચરાચરગ્રહણાત્ ।
ઽઉભે યસ્યોદનઃઽઇતિ ઽમૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્ઽઇતિ ચ શ્રૂયતે ।
તત્ર યદિ જીવસ્ય ભોગાયતનતયા તત્સાધનતયા ચ કાર્યકારણસંઘાતઃ સ્થિતઃ, ન તર્હ્યેદનઃ ।
નહ્યોદનો ભોગાયતનં, નાપિ ભોગસાધનં, અપિ તુ ભોગ્યઃ ।
નચ ભોગાયતનસ્ય ભોગસાધનસ્ય વા ભોગ્યત્વં મુખ્યમ્ ।
ન ચાત્ર મૃત્યુરુપસેચનતયા કલ્પ્યતે ।
નચ જીવસ્ય કાર્યકારણસંઘાતો બ્રહ્મક્ષત્રાદિરૂપો ભક્ષ્યઃ, કસ્યચિત્ક્રૂરસત્ત્વસ્ય વ્યાઘ્રાદેઃ કશ્ચિદ્ભવેત્ ન તુ સર્વથા સર્વજીવસ્ય ।
તેન બ્રહ્મક્ષત્રવિષયમપિ સર્વજીવસ્યાત્તૃત્વં ન વ્યાપ્નોતિ, કિમઙ્ગ પુનર્મૃત્યૂપસેચનવ્યાપ્તં ચરાચરમ્ ।
ન ચૌદનપદાત્પ્રથમાવગતભોગ્યત્વાનુરોધેન યથાસંભવમત્તૃત્વં યોજ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નહ્યોદનપદં શ્રુત્યા ભોગ્યત્વમાહ, કિન્તુ લક્ષણયા ।
નચ લાક્ષણિકભોગ્યત્વાનુરોધેન ઽમૃત્યુર્યસ્યોપસેચનમ્ઽઇતિ, ઽબ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચઽઇતિ ચ શ્રુતી સંકોચમર્હતઃ ।
નચ બ્રહ્મક્ષત્રે એવાત્ર વિવક્ષિતે, મૃત્યૂપસેચનેન પ્રાણભૃન્માત્રોપસ્થાપનાત્ ।
પ્રાણિષુ પ્રધાનત્વેન ચ બ્રહ્મક્ષત્રોપન્યાસસ્યોપપત્તેઃ, અન્યનિવૃત્તેરશાબ્દત્વાત્ અનર્થત્વાચ્ચ ।
તથાચ ચરાચરસંહર્તૃત્વં પરમાત્મન એવ ।
નાગ્નેઃ ।
નાપિ જીવસ્ય ।
તથાચ ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽઇતિ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતસ્ય ન હાનં ભવિષ્યતિ ।
ઽક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃઽઇતિ ચ દુર્જ્ઞાનતોપપત્સ્યતે ।
જીવસ્ય તુ સર્વલોકપ્રસિદ્ધસ્ય ન દુર્જ્ઞાનતા ।
તસ્માદત્તા પરમાત્મૈવેતિ સિદ્ધમ્ ॥9॥ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.3.11
ગુહાં પ્રવિષ્ટાવ્ આત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્

ગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિ તદ્દર્શનાત્ ।
સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રયોજનમાહ- યદિ બુદ્ધિજીવાવિતિ ।
સિદ્ધાન્તે પ્રયોજનમાહ- અથ જીવપરમાત્મનાવિતિ ।
ઔત્સર્ગિકસ્ય મુખ્યતાબલાત્પૂર્વસિદ્ધાન્તપક્ષાસંભવેન પક્ષાન્તરં કલ્પયિષ્યત ઇતિ મન્વાનઃ સંશયમાક્ષિપતિ- અત્રાહાક્ષેપ્તેતિ ।
ઋતં સત્યમ્ ।
અવશ્યંભાવીતિ યાવત્ ।
સમાધત્તે- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
અધ્યાત્માધિકારાદન્યૌ તાવત્પાતારાવશક્યૌ કલ્પયિતુમ્ ।
તદિહ બુદ્ધેરચૈતન્યેન પરમાત્મનશ્ચ ભોક્તૃત્વનિષેધેન જીવાત્મૈવૈકઃ પાદ પરિશિષ્યત ઇતિ ઽસૃષ્ટીરુપદધાતિઽઇતિવદ્વિવચનાનુરોધાદપિબત્સંસૃષ્ટતાં સ્વાર્થસ્ય પિબચ્છબ્દો લક્ષયન્સ્વાર્થમજહન્નિતરેતરયુક્તપિબદપિબત્પરો ભવતીત્યર્થઃ ।
અસ્તુ વા મુખ્ય એવ, તથાપિ ન દોષ ઇત્યાહ- યદ્વેતિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યલક્ષણં હિ કર્તૃત્વં તચ્ચ પાતુરિવ પાયયિતુરપ્યસ્તીતિ સો ઽપિ કર્તા ।
અત એવ ચાહુઃ-ઽયઃ કારયતિ સ કરોત્યેવઽઇતિ ।
એવં કરણસ્યાપિ સ્વાતન્ત્ર્યવિવક્ષયા કથઞ્ચિત્કર્તૃત્વં, યથા કાષ્ઠાનિ પચન્તીતિ ।
તસ્માન્મુખ્યત્વે ઽપ્યવિરોધ ઇતિ ।
તદેવં સંશયં સમાધાય પૂર્વપક્ષં ગૃહ્ણાતિ- બુદ્ધિક્ષેત્રજ્ઞાવિતિ ।
ઽનિયતાધારતા બુદ્ધિજીવસંભવિની નહિ ।
ક્લેશાત્કલ્પયિતું યુક્તા સર્વગે પરમાત્મનિ ॥
ઽનચ પિબન્તાવિતિવત્પ્રવિષ્ટપદમપિ લાક્ષણિકં યુક્તં, સતિ મુખ્યાર્થત્વે લાક્ષણિકાર્થત્વાયોગાત્, બુદ્ધિજીવયોશ્ચ ગુહાપ્રવેશોપપત્તેઃ ।
અપિચ ઽસુકૃતસ્ય લોકેઽઇતિ સુકૃતલોકવ્યવસ્થાનેન કર્મગોચરાનતિક્રમ ઉક્તઃ ।
બુદ્ધિજીવૌ ચ કર્મગોચરંમનતિક્રાન્તૌ ।
જીવો હિ ભોક્તૃતયા બુદ્ધિશ્ચ ભોગસાધનતયા ધર્મસ્ય ગોચરે સ્થિતૌ, ન તુ બ્રહ્મ, તસ્ય તદાયત્તત્વાત્ ।
કિઞ્ચ છાયાતપાવિતિ તમઃપ્રકાશાવુક્તૌ ।
નચ જીવઃ પરમાત્મનો ઽભિન્નસ્તમઃ પ્રકાશરૂપત્વાત્ બુદ્ધિસ્તુ જડતયા તમ ઇતિ શક્યોપદેષ્ટુમ્ ।
તસ્માદ્બુદ્ધિજીવાવત્ર કથ્યેતે ઇતિ તત્રાપિ પ્રેતે વિચિકિત્સાપનુત્તયે બુદ્ધેર્ભેદેન પરલોકી જીવો દર્શનીય ઇતિ બુદ્ધિરુચ્યતે ।
એવંપ્રાપ્તેભિધીયતે-
ઽઋતપાનેન જીવાત્મા નિશ્ચિતો ઽસ્ય દ્વિતીયતા ।
બ્રહ્મણૈવ સરૂપેણ ન તુ બુદ્ધ્યા વિરૂપયા ॥1॥
પ્રથમં સદ્વિતીયત્વે બ્રહ્મણાવગતે સતિ ।
ગુહ્યાશ્રયત્વં ચરમં વ્યાખ્યેયમવિરોધતઃઽ ॥2॥
ગૌઃ સદ્વિતીયેત્યુક્તે સજાતીયેનૈવ ગવાન્તરેણાવગમ્યતે, ન તુ વિજાતીયેનાશ્વાદિના ।
તદિહ ચેતનો જીવઃ સરૂપેણ ચેતનાન્તરેણૈવ બ્રહ્મણા સદ્વિતીયઃ પ્રતીયતે, ન ત્વચેતનયા વિરૂપયા બુદ્ધ્યા ।
તદેવમ્ ઽઋતં પિબન્તૌઽઇત્યત્ર પ્રથમમવગતે બ્રહ્મણિ તદનુરોધેન ચરમં ગુહાશ્રયત્વં શાલગ્રામે હરિરિતિવદ્વ્યાખ્યેયમ્ ।
બહુલં હિ ગુહાશ્રયત્વં બ્રહ્મણઃ શ્રુતય આહુઃ ।
તદિદમુક્તમ્- તદ્દર્શનાદિતિ ।
તસ્ય બ્રહ્મણો ગુહાશ્રયત્વસ્ય શ્રુતિષુ દર્શનાદિતિ ।
એવઞ્ચ પ્રથમાવગતબ્રહ્માનુરોધેન સુકૃતલોકવર્તિત્વમપિ તસ્ય લક્ષણયા છત્રિન્યાયેન ગમયિતવ્યમ્ ।
છાયાતપત્વમપિ જીવસ્યાવિદ્યાશ્રયતયા બ્રહ્મણશ્ચ શુદ્ધપ્રકાશસ્વભાવસ્ય તદનાશ્રયતયા મન્તવ્યમ્ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.3.12
વિશેષણાચ્ ચ

ઇમમેવ ન્યાયં ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇત્યત્રાપ્યુદાહરણે કૃત્વાચિન્તયા યોજયતિ- એષ એવ ન્યાય ઇતિ ।
અત્રાપિ કિં બુદ્ધિજીવૌ ઉત જીવપરમાત્માનાવિતિ સંશય્ય કરણરૂપાયા અપિ બુદ્ધેરેધાંસિ પચન્તીતિવત્કર્તૃત્વોપચારાદ્બુદ્ધિજીવાવિહ પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તયિતવ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તશ્ચ ભાષ્યકૃતા સ્ફોરિતઃ ।
તદ્દર્શનાદિતિ ચ ઽસમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નઃઽઇત્યત્ર મન્ત્રે ।
ન ખલુ મુખ્યે કર્તૃત્વે સંભવતિ કરણે કર્તૃત્વોપચારો યુક્ત ઇતિ કૃત્વાચિન્તામુદ્ધાટયતિ- અપર આહ ।
સત્ત્વં બુદ્ધિઃ ।
શઙ્કતે- સત્ત્વશબ્દ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તાર્થં બ્રાહ્મણં વ્યાચષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
નિરાકરોતિ- તન્નેતિ ।
યેન સ્વપ્નં પશ્યતીતિ ।
યેનેતિ કરણમુપદિશતિ ।
તતશ્ચ ભિન્નં કર્તારં ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ।
યો ઽયં શારીર ઉપદ્રષ્ટેતિ ।
અસ્તુ તર્હ્યસ્યાધિકરણસ્ય પૂર્વપક્ષે એવ બ્રાહ્મણાર્થઃ, વચનવિરોધે ન્યાયસ્યાભાસત્વાદિત્યત આહ- નાપ્યસ્યાધિકરણસ્ય પૂર્વપક્ષં ભજત ઇતિ ।
એવં હિ પૂર્વપક્ષમસ્ય ભજેત, યદિ હિ ક્ષેત્રજ્ઞે સંસારિણિ પર્યવસ્યેત ।
તસ્ય તુ બ્રહ્મરૂપતાયાં પર્યવસ્યન્ન પૂર્વપક્ષમપિ સ્વીકરોતીત્યર્થઃ ।
અપિચ ।
તાવેતૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞૌ ન હ વા એવંવિદિ કિઞ્ચન રજ આધ્વંસત ઇતિ ।
રજો ઽવિદ્યા નાધ્વંસનં સંશ્લેષમેવંવિદિ કરોતીતિ ।
એતાવતૈવ વિદ્યોપસંહારાજ્જીવસ્ય બ્રહ્માત્મતાપરતાસ્ય લક્ષ્યત ઇત્યાહ- તાવતા ચેતિ ।
ચોદયતિ- કથં પુનરિતિ ।
નિરાકરોતિ- ઉચ્યતે-નેયં શ્રુતિરિતિ ।
અનશ્નન્ જીવો બ્રહ્માભિચાકશીતીત્યુક્તે શઙ્કેત, યદિ જીવો બ્રહ્માત્મના નાશ્નાતિ, કથં તર્હ્યસ્મિન્ભોક્તૃત્વાવગમઃ, ચૈતન્યસમાનાધિકરણં હિ ભોક્તૃત્વમવભાસત ઇતિ ।
તન્નિરાસાયાહ શ્રુતિઃ-ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-નેદં ભોક્તૃત્વં જીવસ્ય તત્ત્વતઃ, અપિતુ બુદ્ધિસત્ત્વં મુખાદિરુપપરિણતં ચિતિચ્છાયાપત્ત્યોપપન્નચૈતન્યમિવ ભુઙ્ક્તે નતુ તત્ત્વતો જીવઃ પરમાત્મા ભુઙ્ક્તે ।
તદેતદધ્યાસાભાષ્યે કૃતવ્યાખ્યાનમ્ ।
તદનેન કૃત્વાચિન્તોદ્ધાટિતા ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.4.13
અન્તર ઉપપત્તેઃ

અન્તર ઉપપત્તેઃ ।
નનુ ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽઇત્યનેનૈવૈતદ્ગતાર્થમ્ ।
સન્તિ ખલ્વત્રાપ્યમૃતત્વાભયત્વાદયો બ્રહ્મધર્માઃ પ્રતિબિમ્બજીવદેવતાસ્વસંભવિનઃ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મધર્મોપદેશાદ્બ્રહ્મૈવાત્ર વિવક્ષિતમ્ ।
સાક્ષાચ્ચ બ્રહ્મશબ્દોપાદાનાત્ ।
ઉચ્યતે-
ઽએષ દૃશ્યત ઇત્યેતત્પ્રત્યક્ષેર્ઽથે પ્રયુજ્યતે ।
પરોક્ષં બ્રહ્મ ન તથા પ્રતિબિમ્બે તુ યુજ્યતે ॥1॥
ઉપક્રમવશાત્પૂર્વમિતરેષાં હિ વર્ણનમ્ ।
કૃતં ન્યાયેન યેનૈવ સ ખલ્વત્રાનુષજ્યતેઽ ॥2॥
ઽઋતં પિબન્તૌ ઇત્યત્ર હિ જીવપરમાત્માનૌ પ્રથમમવગતાવિતિ તદનુરોધેન ગુહાપ્રવેશાદયઃ પશ્ચાદવગતા વ્યાખ્યાતાઃ, તદ્વદિહાપિ ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽઇતિ પ્રત્યક્ષાભિધાનાત્પ્રથમમવગતે છાયાપુરુષે તદનુરોધેનામૃતત્વાભયત્વાદયઃ સ્તુત્યા કથઞ્ચિદ્વ્યાખ્યેયાઃ ।
તત્ર ચામૃતત્વં કતિપયક્ષણાવસ્થાનાત્, અભયત્વમચેતનત્વાત્, પુરુષત્વં પુરુષાકારત્વાત્, આત્મત્વં કનીનિકાયતનત્વાત્, બ્રહ્મરૂપત્વમુક્તરૂપામૃતત્વાદિયોગાત્ ।
એવં વામનીત્વાદયો ઽપ્યસ્ય સ્તુત્યૈવ કથઞ્ચિન્નેતવ્યાઃ ।
કં ચ ખં ચેત્યાદિ તુ વાક્યમગ્નીનાં નાચાર્યવાક્યં નિયન્તુમર્હતિ ।
ઽઆચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તાઽઇતિ ચ ગત્યન્તરાભિપ્રાયં, ન તૂક્તપરિશિષ્ટાભિપ્રાયમ્ ।
તસ્માચ્છાયાપુરુષ એવાત્રોપાસ્ય ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
સંભવમાત્રેણ તુ જીવદેવતે ઉપન્યસ્તે, બાધકાન્તરોપદર્શનાય ચૈષ દૃશ્યત ઇત્યસ્યાત્રાભાવાત્ ।
ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાઽદિત્યનેન નિરાકૃતત્વાત્ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- ય એષ ઇતિ ।
ઽઅનિષ્પન્નાભિધાને દ્વે સર્વનામપદે સતી ।
પ્રાપ્ય સંનિહિતસ્યાર્થં ભવેતામભિધાતૃણી ॥
ઽસંનિહિતાશ્ચ પુરુષાત્માદિશબ્દાસ્તે ચ ન યાવત્સ્વાર્થમભિદધતિ તાવત્સર્વનામભ્યાં નાર્થતુષો ઽપ્યભિધીયત ઇતિ કુતસ્તદર્થસ્યાપરોક્ષતા ।
પુરુષાત્મશબ્દૌ ચ સર્વનામનિરપેક્ષૌ સ્વરસતો જીવે વા પરમાત્મનિ વા વર્તેતે ઇતિ ।
નચ તયોષ્ચક્ષુષિ પ્રત્યક્ષદર્શનમિતિ નિરપેક્ષપુરુષપદપ્રત્યાયિતાર્થાનુરોધેન ય એષ ઇતિ દૃશ્યત ઇતિ ચ યથાસંભવં વ્યાખ્યેયમ્ ।
વ્યાખ્યાતં ચ સિદ્ધવદુપાદાનં શાસ્ત્રાદ્યપેક્ષંવિદ્વદ્વિષયં પ્રરોચનાર્થમ્ ।
વિદુષઃ શાસ્ત્રત ઉપલબ્દિરેવ દૃઢતયા પ્રત્યક્ષવદુપર્યતે પ્રશંસાર્થમિત્યર્થઃ ।
અપિ ચ તદેવ ચરમં પ્રથમાનુગુણતયા નીયતે યન્નેતું શક્યમ્, અલ્પં ચ ।
ઇહ ત્વમૃતત્વાદયો બહવશ્ચાશક્યાશ્ચ નેતુમ્ ।
નહિ સ્વસત્તાક્ષણાવસ્થાનમાત્રમમૃતત્વં ભવતિ ।
તથા સતિ કિં નામ નામૃતં સ્યાદિતિ વ્યર્થમમૃતપદમ્ ।
ભયાભયે અપિ ચેતનધર્મૌ નાચેતને સંભવતઃ ।
એવં વામનીત્વાદયો ઽપ્યન્યત્ર બ્રહ્મણો નેતુમશક્યાઃ ।
પ્રત્યક્ષવ્યપદેશશ્ચોપપાદિતઃ ।
તદિદમુક્તમ્-ઉપપત્તેરિતિ ।
ઽએતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મઽઇત્યુક્તે સ્યાદાશઙ્કા ।
નનુ સર્વગતસ્યેશ્વરસ્ય કસ્માદ્વિશિષેણ ચક્ષુરેવ સ્થાનમુપદિશ્યત ઇતિ, તત્પરિહરતિ, શ્રુતિઃ-ઽતદ્યદ્યપ્યસ્મિન્સાર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિઽઇતિ ।
વર્ત્મની પક્ષસ્થાને ।
એતદુક્તં ભવતિ-નિર્લેપસ્યેશ્વરસ્ય નિર્લેપં ચક્ષુરેવ સ્થાનમનુરૂપમિતિ ।
તદિદમુક્તમ્- તથા પરમેશ્વરાનુરૂપમિતિ સંયદ્વામાદિગુણોપદેશશ્ચ તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ કલ્પતે ઘટતે, સમવેતાર્થત્વાત્ ।
પ્રતિબિમ્બાદિષુ ત્વસંવેતાર્થઃ ।
વામનીયાનિ સંભજનીયાનિ શોભનીયાનિ પુણ્યફલાનિ વામાનિ ।
સંયન્તિ સંગચ્છમાનાનિ વામાન્યનેનેતિ સંયદ્વામઃ પરમાત્મા ।
તત્કારણત્વાત્પુણ્યફલોત્પત્તેસ્તેન પુણ્યફલાનિ સંગચ્છન્તે ।
સ એવ પુણ્યફલાનિ વામાનિ નયતિ લોકમિતિ વામનીઃ ।
એષ એવ ભામનીઃ ।
ભામાની ભાનાનિ નયતિ લોકમિતિ ભામનીઃ ।
તદુક્તં શ્રુત્યા-ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽઇતિ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.4.14
સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ ચ

સ્થાનાદિવ્યપદેશાચ્ચ ।
આશઙ્કોત્તરમિદં સૂત્રમ્ ।
આશઙ્કામાહ- કથં પુનરિતિ ।
સ્થાનિનો હિ સ્થાનં મહદ્વૃષ્ટં, યથા યાદસામબ્ધિઃ ।
તત્કથમત્યલ્પં ચક્ષુરધિષ્ઠાનં પરમાત્મનઃ પરમમહત ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
પરિહરતિ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સ્થાનાન્યાદયો યેષાં તે સ્થાનાદયો નામરૂપપ્રકરાસ્તેષાં વ્યપદેશાત્સર્વગતસ્યૈકસ્થાનનિયમો નાવકલ્પતે ।
નતુ નાનાસ્થાનત્વં નભસ ઇવ નાનાસૂચીપાશાદિસ્થાનત્વમ્ ।
વિશેષતસ્તુ બ્રહ્મણસ્તાનિ તાન્યુપાસનાસ્થાનાનીતિ તૈરસ્ય યુક્તો વ્યપદેશઃ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.4.15
સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદ્ એવ ચ

અપિચ પ્રકૃતાનુસારાદપિ બ્રહ્મૈવાત્ર પ્રત્યેતવ્યં, નતુ પ્રતિબિમ્બજીવદેવતા ઇત્યાહ સૂત્રકારઃ -સુખવિશિષ્ટાભિધાનાદેવ ચ ।
એવં ખલૂપાખ્યાયતે-ઉપકોસલો હ વૈ કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચર્યમુવાસ ।
તસ્યાચાર્યસ્ય દ્વાદશ વર્ષાણ્યગ્નીનુપચચાર ।
સ ચાચાર્યો ઽન્યાન્બ્રહ્મચારિણઃ સ્વાધ્યાયં ગ્રાહયિત્વા સમાવર્તયામાસ ।
તમેવૈકમુપકોસલં ન સમાવર્તયતિ સ્મ ।
જાયયા ચ તત્સમાવર્તનાયાર્થિતો ઽપિ તદ્વચનમવધીર્યાચાર્યઃ પ્રોષિતવાન્ ।
તતો ઽતિદૂનમાનસમગ્નિપરિચરણકુશલમુપકોસલમુપેત્ય ત્રયો ઽગ્નયઃ કરુણાપરાધીનચેતસઃ શ્રદ્દધાનાયાસ્મૈ દૃઢભક્તયે સમેત્ય બ્રહ્મવિદ્યામૂચિરે-ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽઇતિ ।
અથોપકોસલ ઉવાચ, વિજાનામ્યહં પ્રાણો બ્રહ્મેતિ, સ હિ સૂત્રાત્મા વિભૂતિમત્તયા બ્રહ્મરૂપાવિર્ભાવાદ્બ્રહ્મેતિ ।
કિન્તુ કં ચ ખં ચ બ્રહ્મેત્યેતન્ન વિજાનામિ ।
નહિ વિષયેન્દ્રિયસંપર્કજં સુખમનિત્યં લોકસિદ્ધં ખં ચ ભૂતાકાશમચેતનં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
અથૈનમગ્નયઃ પ્રત્યૂચુઃ-ઽયદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમ્ઽઇતિ ।
એવં સંભૂયોક્ત્વા પ્રત્યેકં ચ સ્વવિષયાં વિદ્યામૂચુઃ-ઽપૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્યઃઽઇત્યાદિના ।
પુનસ્ત એનં સંભૂયોચુઃ, એષા સોમ્ય તે ઽસ્મદ્વિદ્યા પ્રત્યેકમુક્તા સ્વવિષયા વિદ્યા, આત્મવિદ્યા ચાસ્માભિઃ સંભૂય પૂર્વમુક્તા પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ, આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તા, બ્રહ્મવિદ્યેયમુક્તાસ્માભિર્ગતિમાત્રં ત્વવશિષ્ટં નોક્તં, તત્તુ વિદ્યાફલપ્રાપ્તયે જાબાલસ્તવાચાર્યો વક્ષ્યતીત્યુક્ત્વાગ્નય ઉપરેમિરે ।
એવં વ્યવસ્થિતે ઽયદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમ્ઽઇત્યેતદ્વ્યાચષ્ટે ભાષ્યકારઃ- તત્ર ખંશબ્દ ઇતિ પ્રતીકાભિપ્રાયેણેતિ ।
આશ્રયાન્તરપ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે પ્રક્ષેપઃ પ્રતીકઃ ।
યથા બ્રહ્મશબ્દઃ પરમાત્મવિષયો નામાદિષુ ક્ષિપ્યતે ।
ઇદમેવ તદ્બ્રહ્મ જ્ઞેયં યન્નામેતિ ।
તથેદમેવ તદ્બ્રહ્મ યદ્ભૂતાકાશમિતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈતત્પ્રતીકત્વમિષ્ટમ્ ।
લૌકિકસ્ય સુખસ્ય સાધનપારતન્ત્ર્યં ક્ષયિષ્ણુતા ચામયસ્તેન સહ વર્તત ઇતિ સામયં સુખમ્ ।
તદેવં વ્યતિરેકે દોષમુક્ત્વોભયાન્વયે ગુણમાહ- ઇતચરેતવિશેષિતૌ ત્વિતિ ।
તદર્થયોર્વિશેષિતત્વાચ્છબ્દાવપિ વિશેષિતાવુચ્યેતે ।
સુખશબ્દસમાનાધિકરણો હિ ખંશબ્દો ભૂતાકાશમર્થં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મણિ ગુણયોગેન વર્તતે ।
તાદૃશા ચ ખેન સુખં વિશિષ્યમાણં સામયાદ્વ્યાવૃત્તં નિરામયં ભવતિ ।
તસ્માદુપપન્નમુભયોપાદાનમ્ ।
બ્રહ્મશબ્દાભ્યાસસ્ય પ્રયોજનમાહ- તત્ર દ્વિતીય ઇતિ ।
બ્રહ્મપદં કંપદસ્યોપરિ પ્રયુજ્યમાનં શિરઃ, એવં ખંપદસ્યાપિ બ્રહ્મપદં શિરો યયોઃ કઙ્ખંપદયોસ્તે બ્રહ્મશિરસી, તયોર્ભાવો બ્રહ્મશિરસ્ત્વમ્ ।
અસ્તુ પ્રસ્તુતે કિમાયાતમિત્યત આહ- તદેવં વાક્યોપક્રમ ઇતિ ।
નન્વગ્નિભિઃ પૂર્વં નિર્દિશ્યતાં બ્રહ્મ, ઽય એષો ઽક્ષિણિઽઇત્યાચાર્યવાક્યે ઽપિ તદેવાનુવર્તનીયમિતિ તુ કુત ઇત્યાહ- આચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેતિ ચ ગતિમાત્રાભિધાનમિતિ ।
યદ્યપ્યેતે ભિન્નવક્તૃણી વાક્યે તથાપિ પૂર્વેણ વક્ત્રા એકવાક્યતાં ગમિતે, ગતિમાત્રાભિધાનાત્ ।
કિમુક્તં ભવતિ, તુભ્યં બ્રહ્મવિદ્યાસ્માભિરૂપદિષ્ટા, તદ્વિદસ્તુ ગતિર્નોક્તા, તાં ચ કિઞ્ચિદધિકમાધ્યેયં પૂરયિત્વાચાર્યો વક્ષ્યતીતિ ।
તદનેન પૂર્વાસંબદ્ધાર્થાન્તરવિવક્ષા વારિતેતિ ।
અથૈવમગ્નિભિરુપદિષ્ટે પ્રોષિત આચાર્યઃ કાલેનાજગામ, આગતશ્ચ વીક્ષ્યોપકોસલમુવાચ, બ્રહ્મવિદ ઇવ તે સોમ્ય મુખં પ્રસન્નં ભાતિ, કો ઽનુ ત્વામનુશશાસેતિ ।
ઉપકોસલસ્તુ હ્રીણો ભીતશ્ચ કો નુ મામનુશિષ્યાત્ ભગવન્ પ્રોષિતે ત્વયીત્યાપાતતો ઽપજ્ઞાય નિર્બધ્યમાનો યથાવદગ્નીનામનુશાસનમવોચત્ ।
તદુપશ્રુત્ય ચાચાર્યઃ સુચિરં ક્લિષ્ટ ઉપકોસલે સમુપજાતદયાર્દ્રહૃદયઃ પ્રત્યુવાચ, સોમ્ય કિલ તુભ્યમગ્નયે ન બ્રહ્મ સાકલ્યેનાવોચન્, તદહં તુભ્યં સાકલ્યેન વક્ષ્યામિ, તદનુભવમાહાત્મ્યાત્ ઽયથા પુષ્પકરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યતે, ઇત્યેવમુક્તવત્યાચાર્ય આહોપકોસલઃ, બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ, તસ્મૈ હોવાચાચાર્યો ઽર્ચિરાદિકાં ગતિં વક્તુમનાઃ, યદુક્તમગ્નિભિઃ પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ તત્પરિપૂરણાય ઽએષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽઇત્યાદિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-આચાર્યેણ યે સુખં બ્રહ્માક્ષિસ્થાનં સંયદ્વામં વામનીભામનીત્યેવઙ્ગુણકં પ્રાણસહિતમુપાસતે તે સર્વે ઽપહતપાપ્માનો ઽન્યત્કર્મ કુર્વન્તુ મા વાકાર્ષુઃ, અર્ચિષમર્ચિરભિમાનિનીં દેવતામભિસંભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે, અર્ચિષો ઽહરહર્દેવતાં, અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષં શુક્લપક્ષદેવતાં, તતઃ ષણ્માસાન્, યેષુ માસેષૂત્તરાં દિશમેતિ સવિતા તે ષણ્માસા ઉત્તરાયણં તદ્દેવતાં પ્રતિપદ્યન્તે, તેભ્યો માસેભ્યઃ સંવત્સરદેવતાં, તત આદિત્યં, આદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં, ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં, તત્ર સ્થિતાનેતાન્પુરુષઃ કશ્ચિદ્બ્રહ્મલોકાદવતીર્યામાનવો ઽમાનવ્યાં સૃષ્ટૌ ભવઃ ।
બ્રહ્મલોકભવ ઇતિ યાવત્ ।
સ તાદૃશઃ પુરુષ એતાન્સત્યલોકસ્થં કાર્યં બ્રહ્મ ગમયતિ, સ એષ દેવપથો દેવૈરર્ચિરાદિભિર્નેતૃભિરુપલક્ષિત ઇતિ દેવપથઃ, સ એવ ચ બ્રહ્મણા ગન્તવ્યેનોપલક્ષિત ઇતિ બ્રહ્મપથઃ, એતેન પથા પ્રતિપદ્યમાનાઃ સત્યલોકસ્થં બ્રહ્મ ઇમં માનવં મનોઃ સર્ગં કિંભૂતમાવર્તં જન્મજરામરણપૌનઃ પુન્યમાવૃત્તિસ્તત્કર્તાવર્તો માનવો લોકસ્તં નાવર્તન્તે ।
તથાચ સ્મૃતિઃ-ઽબ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.4.16
શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ ચ

તદનેનોપાખ્યાનવ્યાખ્યાનેન શ્રુતોપનિષત્કગત્યભિધાનાચ્ચ ઇત્યપિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતમ્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.4.17
અનવસ્થિતેર્ અસંભવાચ્ ચ નેતરઃ

અનવસ્થિતેરસંભવાચ્ચ નેતરઃ ।
ઽય એષો ઽક્ષિણિઽઇતિ નિત્યવચ્છુતમનિત્યે છાયાપુરુષે નાવકલ્પતે ।
કલ્પનાગૌરવં ચાસ્મિન્પક્ષે પ્રસજ્યત ઇત્યાહ- નચોપાસનાકાલ ઇતિ ।
તથા વિજ્ઞાનાત્મનો ઽપીતિ ।
વિજ્ઞાનાત્મનો હિ ન પ્રદેશે ઉપાસનાન્યત્ર દૃષ્ટચરી, બ્રહ્મણસ્તુ તત્ર શ્રુતપૂર્વેત્યર્થઃ ।
મિષા ભિયા ।
અસ્માત્ બ્રહ્મણઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્ ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.5.18
અન્તર્યામ્યધિદૈવાધિલોકાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્

અન્તર્યામ્યાધિદૈવાદિષુ તદ્ધર્મવ્યપદેશાત્ ।
ઽસ્વકર્મોપાર્જિતં દેહં તેનાન્યચ્ચ નિયચ્છતિ ।
તક્ષાદિરશરીરસ્તુ નાત્માન્તર્યમિતાં ભજેત્ ॥1॥
પ્રવૃત્તિનિયમલક્ષણં હિ કાર્યં ચેતનસ્ય શરીરિણઃ સ્વશરીરેન્દ્રિયાદૌ વા શરીરેણ વા વાસ્યાદૌ દૃષ્ટં નાશરીરસ્ય બ્રહ્મણો ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ જાતુ વટાઙ્કુરઃ કુટજબીજાજ્જાયતે ।
તદનેન ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽઇત્યેદપ્યાક્ષિપ્તં વેદિતવ્યમ્ ।
તસ્માત્પરમાત્મનઃ શરીરેન્દ્રિયાદિરહહિતસ્યાન્તર્યામિત્વાભાવાત્, પ્રધાનસ્ય વા પૃથિવ્યાદ્યભિમાનવત્યા દેવતાયા વાણિમાદ્યૈશ્વર્યયોગિનો યોગિનો વા જીવાત્મનો વાન્તર્યામિતા સ્યાત્ ।
તત્ર યદ્યપિ પ્રધાનસ્યાદૃષ્ટત્વાશ્રુતત્વામતત્વવિજ્ઞાતત્વાનિ સન્તિ, તથાપિ તસ્યાચેતનસ્ય દ્રષ્ટૃત્વશ્રોતૃત્વમનૃત્વવિજ્ઞાતૃત્વાનાં શ્રુતાનામભાવાત્, અનાત્મત્વાચ્ચ ઽએષ ત આત્માઽઇતિ શ્રુતેરનુપપત્તેર્ન પ્રધાનસ્યાન્તર્યામિતા ।
યદ્યપિ પૃથિવ્યાદ્યભિમાનિનો દેવસ્યાત્મત્વમસ્તિ, અદૃષ્ટત્વાદયશ્ચ સહ દૃષ્ટૃત્વાદિભિરુપપદ્યન્તે, શરીરેન્દ્રિયાદિયોગાચ્ચ, ઽપૃથિવ્યેવ યસ્યાયતનમગ્નિર્લોકો મનો જ્યોતિઃઽઇત્યાદિશ્રુતેઃ, તથાપિ તસ્ય પ્રતિનિયતનિયમનાત્ ઽયઃ સર્વંલ્લોકાનન્તરો યમયતિ યઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યન્તરો યમયતિઽઇતિ શ્રુતિવિરોધાદનુપપત્તેઃ, યોગી તુ યદ્યપિ લોકભૂતવશિતયા સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ નિયન્તુમર્હતિ તત્ર તત્રાનેકવિધદેહેન્દ્રિયાદિનિર્માણેન ઽસ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ, તથાપિ ઽજગદ્વ્યાપારવર્જં પ્રકરણાત્ઽઇતિ વક્ષ્યમાણેન ન્યાયેન વિકારવિષયે વિદ્યાસિદ્ધાનાં વ્યાપારભાવાત્સો ઽપિ નાન્તર્યામી ।
તસ્માત્પારિશેષ્યાજ્જીવ એવ ચેતનો દેહેન્દ્રિયાદિમાન્ દૃષ્ટૃત્વાદિસંપન્નઃ સ્વયમદૃશ્યાદિઃ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ ।
અમૃતશ્ચ, દેહેન્દ્રિયાદિનાશે ઽપ્યનાશાત્ ।
અન્યથામુષ્મિકફલોપભોગાભાવેન કૃતવિપ્રણાશાકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽઇતિ ચાભેદે ઽપિ કથઞ્ચિદ્ભેદોપચારાત્ ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતઃ સ્વે મહિમ્નિઽઇતિવત્ ।
ઽયમાત્મા ન વેદઽઇતિ ચ સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાભિપ્રાયમ્ ।
ઽયસ્યાત્મા શરીરમ્ઽઇત્યાદિ ચ સર્વં ઽસ્વે મહિમ્નિઽઇતિવદ્યોજનીયમ્ ।
યદિ પુનરાત્મનો ઽપિ નિયન્તૂરન્યો નિયન્તા ભવેત્ વેદિતા વા તતસ્તસ્યાપ્યન્ય ઇત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
સર્વલોકભૂતનિયન્તૃત્વં ચ જીવસ્યાદૃષ્ટદ્વારા ।
તદુપાર્જિતૌ હિ ધર્માધર્મૌ નિયચ્છત ઇત્યનયા દ્વારા જીવો નિયચ્છતિ ।
એકવચનં ચ જાત્યભિપ્રાયમ્ ।
તસ્માજ્જીવાત્મૈવાન્તર્યામી, ન પરમાત્મેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ઽદેહેન્દ્રિયાદિનિયમે નાસ્ય દેહેન્દ્રિયાન્તરમ્ ।
તત્કર્મોપાર્જિતં તચ્ચેત્તદવિદ્યાર્જિતં જગત્ ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.5.19
ન ચ સ્માર્તમ્ અતદ્ધર્માભિલાપાત્

ઽશ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષુ તાવદત્રભવતઃ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેઃ પરમેશ્વરસ્ય જગદ્યોનિત્વમવગમ્યતે ।
ન તત્પૃથગ્જનસાધાણ્યાનુમાનાભાસેનાગમવિરોધિના શક્યમપહ્નોતુમ્ ।
તથાચ સર્વં વિકારજાતં તદવિદ્યાશક્તિપરિણામસ્તસ્ય શરીરેન્દ્રિયસ્થાને વર્તત ઇતિ યથાયથં પૃથિવ્યાદિદેવતાદિકાર્યકરણૈસ્તાનેવ પૃથિવ્યાદિદેવતાદીઞ્છક્નોતિ નિયન્તુમ્ ।
ન ચાનવસ્થા ।
નહિ નિયન્ત્રન્તરં તેન નિયમ્યતે, કિન્તુ યો જીવો નિયન્તા લોકસિદ્ધઃ સ પરમાત્મૈવોપાધ્યવચ્છેદકલ્પિતભેદસ્તથા વ્યાખ્યાયત ઇત્યસકૃદાવેદિતં, તત્કુતો નિયન્ત્રન્તરં કુતશ્ચાનવસ્થા ।
તથાચ ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽઇત્યાદ્યા અપિ શ્રુતય ઉપપન્નાર્થાઃ ।
પરમાર્થતો ઽન્તર્યામિણો ઽન્યસ્ય જીવાત્મનો દ્રષ્ટુરભાવાત્ ।
અવિદ્યાકલ્પિતજીવપરમાત્મભેદાશ્રયાસ્તુ જ્ઞાતૃજ્ઞેયભેદશ્રુતયઃ, પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ, સંસારાનુભવઃ, વિધિનિષેધશાસ્ત્રાણિ ચ ।
એવં ચાધિદૈવાદિષ્વેકસ્યૈવાન્તર્યામિણઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનં સમઞ્જસં ભવતિ, ઽયઃ સર્વાંલ્લોકાન્ઽ ઽયઃ સર્વાણિ ભૂતાનિઽઇત્યત્ર ય ઇત્યેકવચનમુપપદ્યતે ।
અમૃતત્વં ચ પરમાત્મનિ સમઞ્જસં નાન્યત્ર ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્ઽઇત્યાદૌ ચાભેદે ઽપિ ભેદોપચારક્લેશો ન ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્પરમાત્માન્તર્યામી ન જીવાદિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
પૃથિવ્યાદિ સ્તનયિત્ન્વન્તમધિદૈવમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ લોકેષુઽઇત્યાધિલોકમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ વેદેષુઽઇત્યધિવેદમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ યજ્ઞેષુઽઇત્યધિયજ્ઞમ્ ।
ઽયઃ સર્વેષુ ભૂતેષુઽઇત્યધિભૂતમ્ ।
પ્રાણાદ્યાત્માન્તમધ્યાત્મમ્ ।
સંજ્ઞાયા અપ્રસિદ્ધત્વાદિત્યુપક્રમમાત્રં પૂર્વઃ પક્ષઃ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.5.20
શરીરશ્ ચોભયે ઽપિ હિ ભેદેનૈનમ્ અધીયતે

દર્શનાદિક્રિયાયાઃ કર્તરિ પ્રવૃત્તિવિરોધાત્ ।
કર્તરિ આત્મનિ પ્રવૃત્તિવિરોધાદિત્યર્થઃ ॥20॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.6.21
અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ

અદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃ ।
અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે ।
યત્તદદ્રેશ્યં બુદ્ધીન્દ્રિયાવિષયઃ ।
અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયાગોચરઃ ।
અગોત્રં કારણરહિતમ્ ।
અવર્ણં બ્રાહ્મણત્વાદિહીનમ્ ।
ન કેવલમિન્દ્રિયાણામવિષયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યપ્યસ્ય ન સન્તીત્યાહ- અચક્ષુઃક્ષોત્રમિતિ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યુપલક્ષયતિ ।
અપાણિપાદમિતિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ।
નિત્યં, વિભું, સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં દુર્વિજ્ઞાનત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
નિત્યં સત્કિં પરિણામિ નિત્યં, નેત્યાહ- અવ્યયમ્ ।
કૂટસ્થનિત્યમિત્યર્થઃ ।
પરિણામો વિવર્તો વા સરૂપસ્યોપલભ્યતે ।
ચિદાત્મના તુ સારૂપ્યં જડાનાં નોપપદ્યતે ॥1 ॥ ॥ ॥
જડં પ્રધાનમેવાતો જગદ્યોનિઃ પ્રતીયતામ્ ।
યોનિશબ્દો નિમિત્તં ચેત્કુતો જીવનિરાક્રિયા ॥2॥
પરિણામમાનસરૂપા એવ પરિણામા દૃષ્ટાઃ ।
યથોર્ણનાભિલાલાપરિણામા લૂતાતન્તવસ્તત્સરૂપાઃ, તથા વિવર્તા અપિ વર્તમાનસરૂપા એવ ન વિરૂપાઃ ।
યથા રજ્જુવિવર્તા ધારોરગાદયો રજ્જુસરૂપાઃ ।
ન જાતુ રજ્જ્વાં કુઞ્જર ઇતિ વિપર્યસ્યન્તિ ।
નચ હેમપણ્ડિપરિણામો ભવતિ લૂતાતન્તુઃ ।
તત્કસ્ય હેતોઃ, અત્યન્તવૈરૂપ્યાત્ ।
તસ્માત્પ્રધાનમેવ જડં જડસ્ય જગતો યોનિરિતિ યુજ્યતે ।
સ્વવિકારાનશ્રુત ઇતિ તદક્ષરમ્ ।
ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽઇતિ ચાક્ષરાત્પરાત્પરસ્યાખ્યાનં, ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
નહિ પરસ્માદાત્મનોર્ઽવાગ્વિકરજાતસ્ય ચ પરસ્તાત્પ્રધાનાદૃતે ઽન્યદક્ષરં સંભવતિ ।
અતો યઃ પ્રધાનાત્પરઃ પરમાત્મા સ સર્વવિત્ ।
ભૂતયોનિસ્ત્વક્ષરં પ્રધાનમેવ, તચ્ચ સાંખ્યાભિમતમેવાસ્તુ ।
અથ તસ્યાપ્રામાણિકત્વાન્ન તત્ર પરિતુષ્યતિ, અસ્તુ તર્હિ નામરૂપબીજશક્તિભૂતમવ્યાકૃતં ભૂતસૂક્ષ્મં, પ્રધીયતે હિ તેન વિકારજાતમિતિ પ્રધાનં, તત્ખલુ જડમનિર્વાચ્યમનિર્વાચ્યસ્ય જડસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યોપાદાનં યુજ્યતે, સારૂપ્યાત્ ।
નનુ ચિદાત્માનિર્વાચ્યઃ, વિરૂપો હિ સઃ ।
અચેતનાનામિતિ ભાષ્યં સારૂપ્યપ્રતિપાદનપરમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
સ્માર્તપ્રધાનનિરાકરણેનૈવૈતદપિ નિરાકૃતપ્રાયં, તત્કુતો ઽસ્ય શઙ્કેત્યત આહ- અપિચ પૂર્વત્રાદૃષ્ટત્વાદીતિ ।
સતિ બાધકે ઽસ્યાનાશ્રયણં, ઇહ તુ બાધકં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તેન ઽતદૈક્ષતઽઇત્યાદાવુપચર્યતાં બ્રહ્મણો જગદ્યોનિતાવિદ્યાશક્ત્યાશ્રયત્વેન ।
ઇહ ત્વવિદ્યાશક્તેરેવ જગદ્યોનિત્વસંભવે ન દ્વારાદ્વારિભાવો યયુક્ત ઇતિ પ્રધાનમેવાત્ર વાક્યે જગદ્યોનિરુચ્યત ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અથ યોનિશબ્દો નિમિત્તકારણપરસ્તથાપિ બ્રહ્મૈવ નિમિત્તં ન તુ જીવાત્મેતિ વિનિગમનાયાં ન હેતુરસ્તીતિ સંશયેન પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
અત્રોચ્યતે-
ઽઅક્ષરસ્ય જગદ્યોનિભાવમુક્ત્વા હ્યનન્તરં ।
યઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ શ્રુત્યા સર્વજ્ઞસ્ય સ ઉચ્યતે ॥1॥
તેન નિર્દેશસામાન્યાત્પ્રત્યભિજ્ઞાનતઃ સ્ફુટમ્ ।
અક્ષરં સર્વવિદ્વિશ્વયોનિર્નાચેતનં ભવેત્ ॥2॥
અક્ષરાત્પરત ઇતિ શ્રુતિસ્ત્વવ્યાકૃતે મતા ।
અશ્નુતે યત્સ્વકાર્યાણિ તતો ઽવ્યાકૃતમક્ષરમ્ ॥3॥
નેહ તિરોહિતમિવાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
યત્તુ સારૂપ્યાભાવાન્ન ચિદાત્મનઃ પરિણામઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ।
અદ્ધા ।
ઽવિવર્તસ્તુ પ્રપઞ્ચો ઽયં બ્રહ્મણોપરિણામિનઃ ।
અનાદિવાસનોદ્ભૂતો ન સારૂપ્યમપેક્ષતે ॥1॥
ન ખલુ બાહ્યસારૂપ્યનિબન્ધન એવ સર્વો વિભ્રમ ઇતિ નિયમનિમિત્તમસ્તિ ।
આન્તરાદપિ કામક્રોધભયોન્માદસ્વપ્નાદેર્માનસાદપરાધાત્સારૂપ્યાનપેક્ષાત્તસ્ય તસ્ય વિભ્રમસ્ય દર્શનાત્ ।
અપિચ હેતુમિતિ વિભ્રમે તદભાવાદનુયોગો યુજ્યતે ।
અનાદ્યવિદ્યાતદ્વાસનાપ્રવાહપતિતસ્તુ નાનુયોગમર્હતિ ।
તસ્માત્ પરમાત્મવિવર્તતયા પ્રપઞ્ચસ્તદ્યોનિઃ, ભુજઙ્ગ ઇવ રજ્જુવિવર્તતયા તદ્યોનિઃ, ન તુ તત્પરિણામતયા ।
તસ્માત્તદ્ધર્મસર્વવિત્ત્વોક્તેર્લિઙ્ગાત્ ઽયત્તદદ્રેશ્યમ્ઽઇત્યત્ર બ્રહ્મૈવોપદિશ્યતે જ્ઞેયત્વેન, નતુ પ્રધાનં જીવાત્મા વોપાસ્યત્વેનેતિ સિદ્ધમ્ ।
ન કેવલં લિઙ્ગાદપિ તુ ઽપરા વિદ્યાઽઇતિ સમાખ્યાનાદપ્યેતદેવ પ્રતિપત્તવ્યમિત્યાહ- અપિચ દ્વે વિદ્યે ઇતિ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ -કસ્મિન્નુ ભવત ઇતિ ।
ભોગા ભોગ્યાસ્તેભ્યો વ્યતિરિક્તે ભોક્તરિ ।
અવચ્છિન્નો હિ જીવાત્મા ભોગ્યેભ્યો વિષયેભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇતિ તજ્જ્ઞાનેન ન સર્વં જ્ઞાતં ભવતિ ।
સમાખ્યાન્તરમાહ- અપિચ સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામિતિ ।
પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશેતિ ।
પ્લવન્તે ગચ્છન્તિ અસ્થાયિન ઇતિ પ્લવાઃ ।
અત એવાદૃઢાઃ ।
કે તે યજ્ઞરૂપાઃ ।
રૂપ્યન્તે ઽનેનેતિ રૂપં, યજ્ઞો રૂપમુપાધિર્યેષાં તે યજ્ઞરૂપાઃ ।
તે તુ ષોડશર્ત્વિજઃ ।
ઋતુયજનેનોપાધિના ઋત્વિક્શબ્દઃ પ્રવૃત્ત ઇતિ યજ્ઞોપાધય ઋત્વિજઃ ।
એવં યજમાનો ઽપિ યજ્ઞોપાધિરેવ ।
એવં પત્ની, ઽપત્યુર્નો યજ્ઞસંયોગેઽઇતિ સ્મરણાત્ ।
ત એતે ઽષ્ટાદશ યજ્ઞરૂપાઃ, યેષ્વૃત્વિગાદિષૂક્તં કર્મ યજ્ઞઃ ।
યદાશ્રયો યજ્ઞ ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ કર્માવરં સ્વર્ગાદ્યવરફલત્વાત્ ।
અપિયન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
નહિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોઃ ઇત્યુક્તાભિપ્રાયમ્ ॥21॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.6.22
વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ

વિશેષણભેદવ્યપદેશાભ્યાં ચ નેતરૌ ।
વિશેષણં હેતું વ્યાચષ્ટે- વિશિનષ્ટિ હીતિ ।
શારીરાદિત્યુપલક્ષણમ્, પ્રધાનાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ભેદવ્યપદેશં વ્યાચષ્ટે- તથા પ્રધાનાદપીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
કિમાગમિકં સાંખ્યાભિમતં પ્રધાનં, તથાચ બહુસમઞ્જસં સ્યાદિત્યત આહ- નાત્ર પ્રધાનં નામ કિઞ્ચિદિતિ ॥22॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.6.23
રૂપોપન્યાસાચ્ ચ

રૂપોપન્યાસાચ્ચ ।
તદેતત્પરમતેનાક્ષેપસમાધાનાભ્યાં વ્યાખ્યાય સ્વમતેન વ્યાચષ્ટે- અન્યે પુનર્મન્યન્ત ઇતિ ।
પુનઃશબ્દો ઽપિ પૂર્વસ્માદ્વિશેષં દ્યોતયન્નસ્યેષ્ટતાં સૂચયતિ ।
જાયમાનવર્ગમધ્યપતિતસ્યાગ્નિમૂર્ધાદિરૂપવતઃ સતિ જાયમાનત્વસંભવે નાકસ્માજ્જનકત્વકલ્પનં યુક્તમ્ ।
પ્રકરણં ખલ્વેતદ્વિશ્વયોનેઃ, સંનિધિશ્ચ જાયમાનાનામ્ ।
સંનિધેશ્ચ પ્રકરણં બલીય ઇતિ જાયમાનપરિત્યાગેન વિશ્વયોનેરેવ પ્રકરણિનો રૂપાભિધાનમિતિ ચેત્ ન, પ્રકરણિનઃ શરીરેન્દ્રિયાદિરહિતસ્ય વિગ્રહવત્ત્વવિરોધાત્ ।
ન ચૈતાવતા મૂર્ધાદિશ્રુતયઃ પ્રકરણવિરોધાત્સ્વાર્થત્યાગેન સર્વાત્મતામાત્રપરા ઇતિ યુક્તમ્, શ્રુતેરત્યન્તવિપ્રકૃષ્ટાર્થાત્પ્રકરણાદ્બલીયસ્ત્વાત્ ।
સિદ્ધે ચ પ્રકરણિનાસંબન્ધે જાયમાનમધ્યપાતિત્વં જાયમાનગ્રહણે કારણમુપન્યસ્તં ભાષ્યકૃતા ।
તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભ એવ ભગવાન્ પ્રાણાત્મના સર્વભૂતાન્તરઃ કાર્યો નિર્દિશ્યત ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
તત્કિમિદાનીં સૂત્રમનવધેયમેવ, નેત્યાહ- અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ।
પ્રકરણાત્ ॥23॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.7.24
વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્

સ્મર્યમાણમ્ અનુમાનં સ્યાદ્ ઇતિ

શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ ચ નેતિ ચેન્ ન તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાદ્ અસમ્ભવાત્ પુરુષમપિ ચૈનમ્ અધીયતે

વૈશ્વાનરઃ સાધારણશબ્દવિશેષાત્ ।
પ્રાચીન શાલસત્યયજ્ઞેન્દ્રદ્યુમ્નજનબુડિલાઃ સમેત્ય મીમાંસાં ચક્રુઃ- કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મેતિ ।
આત્મેત્યુક્તે જીવાત્મનિ પ્રત્યયો મા ભૂદત ઉક્તં કિં બ્રહ્મેતિ ।
તે ચ મીમાંસમાના નિશ્ચયમનધિગચ્છન્તઃ કૈકેયરાજં વૈશ્વાનરવિદ્યાવિદમુપસેદુઃ ।
ઉપસદ્ય ચોચુઃ- આત્મનમેવેમં વૈશ્વાનરં સંપ્રત્યધ્યેષિ સ્મરસિ તમેવ નો બ્રૂહીત્યુપક્રમ્ય દ્યુસૂર્વાય્વાકાશવારિપૃથિવીનામિતિ ।
અયમર્થઃ-વૈશ્વાનરસ્ય ભગવતો દ્યૌર્મૂર્ધા સુતેજાઃ ।
ચક્ષુશ્ચ વિશ્વરૂપઃ સૂર્યઃ ।
પ્રાણો વાયુઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા પૃથક્ વર્ત્મ યસ્ય વાયોઃ સ પૃથગ્વર્ત્મા સ એવાત્મા સ્વભાવો યસ્ય સ પૃથગ્વર્ત્માત્મા ।
સંદેહો દેહસ્ય મધ્યભાગઃ સ આકાશો બહુલઃ સર્વગતત્વાત્ ।
બસ્તિરેવ રયિઃ આપઃ, યતો ઽદ્ભ્યો ઽન્નમન્નાચ્ચ રયિર્ધનં તસ્માદાપો રયિરુક્તાસ્તાસાં ચ મૂત્રીભૂતાનાં બસ્તિઃ સ્થાનમિતિ બસ્તિરેવ રયિરિત્યુક્તમ્ ।
પાદૌ પૃથિવી તત્ર પ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
તદેવં વૈશ્વાનરાવયવેષુ દ્યુસૂર્યાનિલાકાશજલાવનિષુ મૂર્ધચક્ષુઃપ્રાણસંદેહબસ્તિપાદેષ્વેકૈકસ્મિન વૈશ્વાનરબુદ્ધ્યા વિપરીતતયોપાસકાનાં પ્રાચીનશાલાદીનાં મૂર્ધપાતાન્ધત્વપ્રાણોત્ક્રમણદેહશીર્ણતાબસ્તિભેદપાદશ્લથીભાવદૂષ્ઃઅણૈરુપાસનાનાં નિન્દયા મૂર્ધાદિસમસ્તભાવમુપદિશ્યામ્નાયતે-ઽયસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમ્ઽઇતિ ।
સ સર્વેષુ લોકેષુ દ્યુપભૃતિષુ, સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરજઙ્ગમેષુ, સર્વેષ્વાત્મસુ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિજીવેષ્વન્નમત્તિ ।
સર્વસંબન્ધિફલમાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
અથાસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય ભોક્તુર્ભોજનસ્યાગ્નિહોત્રતાસંપિપાદયિષયાહ શ્રુતિઃ- ઉર એવ વેદિઃ વેદિસારૂપ્યાત્ ।
લોમાનિ બર્હિઃ આસ્તીર્ણબ્રહિઃસારૂપ્યાત્ ।
હૃદયં ગાર્હપત્યઃ ।
હૃદયાનન્તરં મનો ઽન્વાહાર્યપચનઃ ।
આસ્યમાહવનીયઃ ।
તત્ર હિ તદન્નં હૂયતે ।
નનુ ઽકો ન આત્મા કિં બ્રહ્મઽઇત્યુપક્રમે આત્મબ્રહ્મશબ્દયોઃ પરમાત્મનિ રૂઢત્વેન તદુપરક્તાયાં બુદ્ધૌ વૈશ્વાનરાગ્ન્યાદયઃ શબ્દાસ્તદનુરોધેન પરમાત્મન્યેવ કથઞ્ચિન્નેતું યુજ્યન્તે નતુ પ્રથમાવગતૌ બ્રહ્માત્મશબ્દૌ ચરમાવગતવૈશ્વાનરાદિપદાનુરોધેનાન્યથયિતું યુજ્યેતે ।
યદ્યપિ ચ વાજસનેયિનાં વૈશ્વાનરવિદ્યોપક્રમે ઽવૈશ્વાનરં હ વૈ ભગવાન્ સંપ્રતિ વેદ તં નો બ્રૂહિઽઇત્યત્ર નાત્મબ્રહ્મશબ્દૌ સ્તઃ, તથાપિ તત્સમાનાર્થં છાન્દોગ્યવાક્યં તદુપક્રમમિતિ તેન નિશ્ચિતાર્થેન તદવિરોધેન વાજસનેયિવાક્યાર્થો નિશ્ચીયત ।
નિશ્ચિતાર્થેન હ્યનિશ્ચિતાર્થં વ્યવસ્થાપ્યતે, નાનિશ્ચિતાર્થેન નિશ્ચિતાર્થમ્ ।
કર્મવચ્ચ બ્રહ્માપિ સર્વશાખાપ્રત્યયમેકમેવ ।
નચ દ્યુમૂર્ધત્વાદિકં જાઠરભૂતાગ્નિદેવતાજીવાત્મનામન્યતમસ્યાપિ સંભવતિ ।
નચ સર્વલોકાશ્રયફલભાગિતા ।
નચ સર્વપાપ્મપ્રદાહ ઇતિ પારિશેષ્યાત્પરમાત્મૈવ વૈશ્વાનર ઇતિ નિશ્ચિતે કુતઃ પુનરિયમાશઙ્કા- શબ્દાદિભ્યો ઽન્તઃ પ્રતિષ્ઠાનાન્નેતિ ચેદિતિ ।
ઉચ્યતે-તદેવોપક્રમાનુરોધેનાન્યથા નીયતે, યન્નેતું શક્યમ્ ।
અશક્યૌ ચ વૈશ્વાનરાગ્નિશબ્દાવન્યથા નેતુમિતિ શઙ્કિતુરભિમાનઃ ।
અપિ ચાન્તઃપ્રતિષ્ઠતત્વં ચ પ્રાદેશમાત્રત્વં ચ ન સર્વવ્યાપિનો ઽપરિમાણસ્ય ચ પરબ્રહ્મણઃ સંભવતઃ ।
નચ પ્રાણહુત્યધિકરણતાન્યત્ર જાઠરાગ્નેર્યુજ્યતે ।
નચ ગાર્હપત્યાદિહૃદયાદિતા બ્રહ્મણઃ સંભવિની ।
તસ્માદ્યથાયોગં જાઠરભૂતાગ્નિદેવતાજીવાનામન્યતમો વૈશ્વાનરઃ, નતુ બ્રહ્મ ।
તથા ચ બ્રહ્માત્મશબ્દાવુપક્રમગતાવપ્યન્યથા નેતવ્યૌ ।
મૂર્ધત્વાદયશ્ચ સ્તુતિમાત્રમ્ ।
અથવા અગ્નિશરીરાયા દેવતાયા ઐશ્વર્યયોગાત્ દ્યુમૂર્ધત્વાદય ઉપપદ્યન્ત ઇતિ શઙ્કિતુરભિસંધિઃ ।
અત્રોત્તરમ્- ન ।
કુતઃ, તથા દૃષ્ટ્યુપદેશાત્ ।
અદ્ધા ચરમમનન્યથાસિદ્ધં પ્રથમાવગતમન્યથયતિ ।
ન ત્વત્ર ચરમસ્યાનન્યથાસિદ્ધિઃ, પ્રતીકોપદેશેન વા મનો બ્રહ્મેતિવત્, તદુપાધ્યુપદેશેન વા મનોમયઃ પ્રાણશરીરો બારૂપ ઇતિવદુપપત્તેઃ ।
વ્યુત્પત્ત્યા વા વૈશ્વાનરાગ્નિશબ્દયોર્બ્રહ્મવચનત્વાન્નાન્યથાસિદ્ધિઃ ।
તથાચ બ્રહ્માશ્રયસ્ય પ્રત્યયસ્યાશ્રયાન્તરે જાઠરવૈશ્વાનરાહ્વયે ક્ષેપેણ વા જાઠરવૈશ્વાનરોપાધિનિ વા બ્રહ્મણ્યુપાસ્યે વૈશ્વાનરધર્માણાં બ્રહ્મધર્માણાં ચ સમાવેશ ઉપપદ્યતે ।
અસંભવાદિતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે- યદિ ચેહ પરમેશ્વરો ન વિવક્ષ્યેતેતિ ।
પુરુષમપિ ચૈનમધીયત ઇતિ સૂત્રાવયવં વ્યાચષ્ટે- યદિ ચ કેવલ એવેતિ ।
ન બ્રહ્મોપાધિતયા નાપિ પ્રતીકતયેત્યર્થઃ ।
ન કેવલમન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં પુરુષમપીત્યપેરર્થઃ ।
અત એવ યત્પુરુષ ઇતિ પુરુષમનૂદ્ય ન વૈશ્વાનરો વિધીયતે ।
તથાસતિ પુરુષે વૈશ્વાનરદૃષ્ટિપદિશ્યેત ।
એવં ચ પરમેશ્વરદૃષ્ટિર્હિ જાઠરે વૈશ્વાનર ઇહોપદિશ્યત ઇતિ ભાષ્યં વિરુધ્યેત ।
શ્રુતિવિરોધશ્ચ ।
ઽસ યો હૈતમેવમગ્નિં વૈશ્વાનરં પુરુષં પુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽઇતિ વૈશ્વાનરસ્ય હિ પુરુષત્વવેદનમત્રાનૂદ્યતે, નતુ પુરુષસ્ય વૈશ્વાનરત્વવેદનમ્ ।
તસ્માત્ ઽસ એષો ઽગ્નિર્વૈશ્વાનરો યત્ઽઇતિ યદઃ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ, પુરુષ ઇતિ તુ તત્ર પુરુષદૃષ્ટેરુપદેશ ઇતિ યુક્તમ્ ॥24॥ ॥ 25 ॥ ॥ 26 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.7.27
અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ

અત એવ ન દેવતા ભૂતં ચ ।
અત એવૈતેભ્યઃ શ્રુતિસ્મૃત્યવગતદ્યુમૂર્ધત્વાદિસંબન્ધસર્વલોકાશ્રયફલભાગિત્વસવ્રપાપ્મપ્રદાહાત્મબ્રહ્મબ્રહ્મપદોક્રમેભ્યો હેતુભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઽયો ભાનુના પૃથિવીં દ્યામુતેમામ્ઽઇતિ મન્ત્રવર્ણો ઽપિ ન કેવલૌષ્ણ્યપ્રકાશવિભવમાત્રસ્ય ભૂતાગ્નેરિમમીદૃશં મહિમાનમાહ, અપિ તુ બ્રહ્મવિકારતયા તાદ્રૂપ્યેણેતિ ભાવઃ ॥27॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.7.28
સાક્ષાદ્ અપ્ય્ અવિરોધં જૈમિનિઃ

સાક્ષાદપ્યવિરોધં જૈમિનિઃ ।
યદેતત્પ્રકૃતં મૂર્ધાદિષુ ચુબુકાન્તેષુ પુરુષાવયવેષુ દ્યુપ્રભૃતીન્પૃથિવીપર્યન્તાંસ્ત્રૈલોક્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યાવયવાન્ સંપાદ્ય પુરુષવિધત્વં કલ્પિતં તદભિપ્રાયેણેદમુચ્યતે ઽપુરુષવિધં પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતં વેદઽઇતિ ।
અત્રાવયવસંપત્ત્યા પુરુષવિધત્વં કાર્યકારણસમુદાયરૂપપુરુષાવયવમૂર્ધાદિચુબુકાન્તઃપ્રતિષ્ઠાનાચ્ચ પુરુષે ઽન્તઃપ્રતિષ્ઠિતત્વં સમુદાયમધ્યપતિત્વાત્તદવયવાનાં સમુદાયિનામ્ ।
અત્રૈવ નિદર્શનમાહ- યથા વૃક્ષે શાખામિતિ ।
શાખાકાણ્ડમૂલસ્કન્ધસમુદાયે પ્રતિષ્ઠિતા શાખા તન્મધ્યપતિતા ભવતીત્યર્થઃ ।
સમાધાનાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
અન્તઃપ્રતિષ્ઠત્વં માધ્યાસ્થ્યં તેન સાક્ષિત્વં લક્ષયતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-વૈશ્વાનરઃપરમાત્મા ચરાચરસાક્ષીતિ ।
પૂર્વપક્ષિણો ઽનુશયમુન્મૂલયતિ- નિશ્ચિતે ચેતિ ।
વિશ્વાત્મકત્વાત્ વૈશ્વાનરઃ પ્રત્યાગાત્મા ।
વિશ્વેષાં વાયં નરઃ, તદ્વિકારત્વાદ્વિશ્વપ્રપઞ્ચસ્ય ।
વિશ્વે નરા જીવા વાત્માનો ઽસ્ય તાદાત્મેનેતિ ॥28॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.7.29
અભિવ્યક્તેર્ ઇત્ય્ આશ્મરથ્યઃ

અનુસ્મૃતેર્ બાદરિઃ

અભિવ્યક્તેરિત્યાશ્મરથ્યઃ ।
સાકલ્યેનોપલમ્ભાસંભવાદુપાસકાનામનુગ્રહ્ઃઆયાનન્તો ઽપિ પરમેશ્વરઃ પ્રાદેશમાત્રમાત્મનમભિવ્યનક્તીત્યાહ- અતિમાત્રસ્યાપીતિ ।
અતિક્રાન્તો માત્રાં પરિમાણમતિમાત્રઃ ।
ઉપાસકાનાં કૃતે ।
ઉપાસકાર્થમિતિ યાવત્ ।
વ્યાખ્યાન્તરમાહ-પ્રદેશેષુ વેતિ ॥29॥ ॥ 30 ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.7.31
સંપત્તેર્ ઇતિ જૈમિનિસ્ તથા હિ દર્શયતિ

સંપત્તેરિતિ જૈમિનિઃ ।
મૂર્ધાનમુપક્રમ્ય ચુબુકાન્તો હિ કાયપ્રદેશઃ પ્રાદેશમાત્રઃ ।
તત્રૈવ ત્રૈલોક્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યાવયવાન્સંપાદયન્પ્રાદેશમાત્રં વૈશ્વાનરં દર્શયતિ ॥31॥
સ્તર્ત્ બ્સ્વ્ભ્_1,2.7.32
આમનન્તિ ચૈનમ્ અસ્મિન્