Language

ENहिગુ
Scripture Library

Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (with commentary) · Chapter 50

50.2

kiñca svapnārthāḥ satyāḥ, prājñanirmitatvāt, ākāśādivaditi sūtrārthamāha- apicetyādinā /
rūḍhimāśaṅkya prakaraṇānnirasyati- nanvityādinā /
yaḥ supteṣu nirvyāpāreṣu karaṇeṣu jāgarti tadeva śukraṃ svaprakāśaṃ brahmetyarthaḥ /
svapnasya jāgradarthaiḥ /
samānadeśatvaśruterabhedaśruteśca satyatve tātparyamityāha- atho khalvāhuriti

50.3

END BsCom_3,2.1.2
START BsCom_3,2.1.3
evaṃ prāpte pratyāha-
māyāmātraṃ tu kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt | BBs_3,2.3 |
tuśabdaḥ pakṣaṃ vyavartayati /
naitadasti yaduktaṃ saṃdhye sṛṣṭiḥ pāramārthikīti /
māyaiva saṃdhye sṛṣṭirna pāramārthagandho 'pyasti /
kutaḥ - kārtsnyenānabhivyaktasvarūpatvāt /
nahi kārtsnyenapāramārthavastudharmeṇābhivyaktasvarūpaḥ svapnaḥ /
kiṃ punaratra kārtsnyamabhipretaṃ deśakālanimittānyabādhaśca /
nahi paramārthavastuviṣayāṇi deśakālanimittānyabādhāśca svapne saṃbhāvyante /
na tāvatsvapne rathādīnāmucito deśaḥ saṃbhavati /
nahi saṃvṛte dehadeśerathādayo 'vakāśaṃ labheran /
syādetat /
bahirdehātsvapnam drakṣyati deśāntaritadravyagrahaṇāt /
darśayati ca śrutirbahirdehātsvapnam- 'bahiṣkulāyādamṛtaścaritvā /
sa īyate 'mṛto yatra kāmam' (bṛ. 4.3.12) iti sthitigatipratyayabhedaśca nāniṣkrānte jantau sāmañjasyāmaśnuvīteti /
netyucyate /
nahi suptasya jantoḥ kṣaṇamātreṇa yojanaśatāntaritaṃ deśaṃ paryetuṃ viparyetuṃ ca tataḥ sāmarthyaṃ saṃbhāvyate /
kvacicca pratyāgamanavarjitaṃ svapnaṃ śrāvayati kuruṣvahamadya śayāno nidrayābhiplutaḥ svapne pañcālānabhigataścāsminpratibuddhaśceti /
dehāccedapeyātpañcāleṣu pratihudhyeta na tānasāvabhigata iti kuruṣveva tu pratibudhyate /
yena cāyaṃ dehena deśāntaramaśnuvāno manyate tamanye pārśvasthāḥ śayanadeśa eva paśyanti /
yathābhūtāni cāyaṃ deśāntarāṇi svapne paśyati na tāni tathābhūtānyeva bhavanti /
paridhāvaṃścetpaśyejjāgradvadvastubhūtamāra athamākalayet /
darśayati ca śrutirantareva dehe svapnam- 'sa yatraitatsvapnyayā carati' ityupakramya 'sve śarīre yathākāmaṃ parivartate' (bṛ. 2.1.18) iti /
ataśca śrutyupapattivirodhādbahiṣkulāyaśrutirgauṇī vyākhyātavyayā bahiriva kulāyādamṛtaścaritveti /
yo hi vasannapi śarīre na tena prayojanaṃ karoti sa bahiriva śarīrādbhavatīti /
sthitigatipratyayabhedo 'pyevaṃ sati vipralambha evābhyupagantavyaḥ /
kālavisaṃvādo 'pi ca svapne bhavati rajanyāṃ supto vāsaraṃ bhārate varṣe manyate /
tathā muhūrtamātravartini svapne kadācidbahuvarṣapūgānativāhayati /
nimittānyapi ca svapne na buddhaye karmaṇe vocitāni vidyante /
karaṇosaṃhārāddhi nāsya rathādigrahaṇāya cakṣurādīni santi /
rathādinirvartane 'pi kuto 'sya nimeṣamātreṇa sāmarthyaṃ dāruṇī vā /
bādhyante caite rathādayaḥ svapnadṛṣṭāḥ prabodhe /
svapna eva caite sulabhabādhā bhavanti /
ādyantayorvyabhicāradarśanāt /
ratho 'yamiti hi kadācitsvapne nirdhāritaḥ kṣaṇena manuṣyaḥ saṃpadyate manuṣyo 'yamiti nirdhāritaḥ kṣaṇena vṛkṣaḥ /
spaṣṭaṃ cābhāvaṃ rathādīnāṃ svapne śrāvayati śāstram - ''na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti' (bṛ. 4.3.10) ityādi /
tasmānmāyāmātraṃ svapnadarśanam

50.3

FN: saṃvṛte saṃkīrṇaḥ /
paryetuṃ gantum /
viparyetuṃ āgantum /
svapnarathādayaḥ prātītikā jāgradrathādau kḷptasāmagrīṃ vinā dṛṣṭatvācchuktirūpyādivaditi siddhāntayati- tuśabda ityādinā /
cinmātraniṣṭhāvidyā cittvāvacchedena jīve 'pi sthitā rathādyākārā māyeti sūtrabhāṣyayoruktā māyāvidyayorabhedajñāpanāya mātrapadena tu sati pramātaryabādhyatvarūpasya vyāvahārikasatyatvasya nirāsa uktaḥ /
kārtsnyamatra jāgrati yā kḷptasāmagrī, tajjanyatvaṃ paramārthavastuno jāgradarthasya kāryasya dharmaḥ /
satyatvavyāpakaḥ tadabhāvaṃ svapne vivṛṇoti- na tāvādityādinā /
saṃvṛte saṅkīrṇe, paryetuṃ gantuṃ, viparyetumāgantuṃ, śrāvayati prabuddho janaḥ,
pārśvasthānpratīti śeṣaḥ /
etatsvapnaṃ yathā syāttathā /
yatra kāle svapnyayā vṛttyā carati tathā svaśarīre yatheṣṭaṃ caratītyarthaḥ /
bahiriveti /
kulāyāddehāt bahirivāmṛta ātmā caritvā yatra kāmaṃ yatheṣṭamīyate viharatītyarthaḥ /
guṇamāha- yo hīti /
dehābhimānahīnatvaguṇena bahiṣṭhavaddehastho 'pi bahirityukta ityarthaḥ /
evaṃ sati śrutiyuktibhyāṃ antareva svapne satītyarthaḥ /
vipralambho vibhramaḥ yogyadeśābhāvamuktvā kālābhāvamāha- kāleti /
atra rātrisamaye 'pi ketumālādivarṣāntare vāsaro bhavati iti bhārata ityuktam /
pūrvakṣānumānānāṃ jāgradarthadṛṣṭānte kḷptamagrījanyatvamabādhayogyatvaṃ copādhiriti sūtratātparyam

50.4

END BsCom_3,2.1.3
START BsCom_3,2.1.4
sūcakaśca hi śruter ācakṣate ca tadvidaḥ | BBs_3,2.4 |
māyāmātratvāttarhi na kaścitsvapne paramārthagandho 'stīti /
netyucyate /
sūcakaśca hi svapno bhavati bhaviṣyatoḥsādhvasādhunoḥ /
tathāhi śrūyate - 'yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati /
samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnadarśane' (chā. 5.2.9) tathā puruṣaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇadantaṃ paśyati sa enaṃ hanti ityevamādibhiḥ svapnairacirajīvitvamāvedyata iti śrāvayati /
ācakṣate ca svapnādhyāyavidaḥ - 'kuñjarārohaṇādīni svapne dhanyāni kharayānādīnyadhanyāni' iti /
mantradevatādravyaviśeṣanimittāśca kecitsvapnāḥ satyārthagandhino bhavantīti manyante /
tatrāpi bhavatu nāma sūcyamānasya vastunaḥ satyatvaṃ, sūcakasya tu strīdarśanāderbhavatyeva vaitathyaṃ bādhyamānatvādityabhiprāyaḥ /
tasmādupapannaṃ svapnasya māyāmātratvam /
yaduktam 'āha hi' iti tadevaṃ sati bhāktaṃ vyākhyātavyam /
yathā lāṅgalaṃ gavādīnudvahatīti nimittamātratvādevamucyate, natu pratyakṣameva lāṅgalaṃ gavādīnudvahati /
evaṃ nimittamātratvādevātsupto rathādīnsṛjate sa hi karteti cocyate, natu pratyakṣameva supto rathādīnsṛjati /
nimitttvaṃ tvasya rathādipratibhānanimittamodatrāsādidarśanāttannimittabhūtayoḥ sukṛtaduṣkṛtayoḥ kartṛtveneti vaktavyam /
apica jāgarite viṣayendriyasaṃyogādādityādijyotirvyatikarāccātmanaḥ svayañjyotiṣṭvaṃ durvivecanamiti tadvivecanāya svapna upanyastaḥ /
tatra yadi rathādisṛṣcivacanaṃ śrutyā nīyeta tadā svayañjyotiṣṭvaṃ na nirṇītaṃ syāt /
tasmādrathādyabhāvavacanaṃ śrutyā rathādisṛṣṭivacanaṃ tu bhaktyeti vyākhyeyam /
etena nirmāṇaśravaṇaṃ vyākhyātam /
yadapyuktam - 'prājñamenaṃ nirmātāramāmananti' iti /
tadapyasat /
śrutyantare 'svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā jyotiṣā prasvapiti' (bṛ. 4.3.9) iti jīvavyāpāraśravaṇāt /
ihāpi 'ya eṣa supteṣu jāgarti' (ka. 5.8) iti prasiddhānuvajjīva evāyaṃ kāmānāṃ nirmātā saṃkīrtyate /
tasya tu vākyaśeṣeṇa tadeva śukraṃ tadbrahmeti jīvabhāvaṃ vyāvartya brahmabhāva upadiśyate - 'tattvamasi' (chā. 6.9.4) ityādivaditi na brahmaprakaraṇaṃ virudhyate /
nacāsmābhiḥ svapne 'pi prājñavyavahāraḥ pratiṣidhyate /
tasya sarveśvaratvātsarvāsvavasthādhiṣṭhātṛtvopapatteḥ /
pāramārthikastu nāyaṃ saṃdhyāśrayaḥ sargo viyadādisargavadityetāvatpratipādyate /
naca viyadādisargasyāpyātyantikaṃ satyatvamasti /
pratipāditaṃ hi 'tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ' (bra. sū. 2.1.14) ityatra samastasya prapañcasya māyāmātratvam /
prāktu brahmātmatvadarśanādviyadādiprapañco vyavasthitarūpo bhavati /
saṃdhyāśrayastu prapañcaḥ pratidinaṃ bādhyata iti /
ato vaiśeṣikamidaṃ saṃdhyasya māyāmatratvamuditam

50.4

svapnasya bhrāntimātratve tatsūcito 'pyarthaḥ satyo na syāditi śaṅkottaratvena sūtrāntaraṃ vyācaṣṭe- māyetyādinā /
mantreṇa devatānugraheṇauṣadhisevayā vā svapnaḥ satyasūcakāścet satyāḥ syurityata āha- tatrāpi bhavatu nāmeti /
satyaharṣahetorapi śuktirūpyasya satyatvādarśanāditi bhāvaḥ /
yathā kṛṣidvārā lāṅgalasya gavādijīvananimittatvaṃ tathā svapnabhokturadṛṣṭadvārā svapnasṛṣṭinimittatvaṃ na tu kumbhaṃ prati kumbhakārasyeva sākṣād svapnakartṛtvaṃ sāmagryabhāvabādhayoruktatvādityāha- yaduktamityādinā /
tathāca svapnasya sakartṛkatvaṃ mukhyaṃ nāstīti hetvasiddhiriti bhāvaḥ /
śrutitātparyavirodhācca na svapnasatyatetyāha- apiceti /
vyatikaraḥ saṃkaraḥ, śrutyātatparatayetyarthaḥ /
jāgaritādaviśeṣāditi bhāvaḥ /
phalitamāha- tasmāditi /
eteneti /
bhāktatvenetyarthaḥ /
dvitīyasūtroktaprājñakartṛkatvaheturapi svapnasya kiṃ śrutisiddha uta prājñasya sarveśvaratvāt siddhaḥ, nādya ityāha- yadapyuktamityādinā /
svayaṃ vihatya jāgraddehaṃ niśceṣṭaṃ kṛtvā, svayaṃ vāsanayā nirmāya, svena bhāsā svīyabuddhivṛttyā svena jyotiṣā svarūpacaitanyena ca svapnamanubhavatītyarthathaḥ /
na kevalaṃ bṛhadāraṇyake jīvasya svapnakartṛtvaṃ śrutaṃ kintu kāṭhake 'pītyāha- ihāpīti /
jīvoktau brahmaprakaraṇavirodha ityata āha- tasya tviti /
evaṃ hetoḥ śrutisiddhatvaṃ nirasya dvitīyamaṅgīkaroti- na cāsmābhiriti /
tarhi hetusiddheḥ svapnasya satyatvamityāśaṅkya satyatvaṃ vyāvahārikaṃ pāramārthikaṃ veti vikalpya vyavahārakāle bādhadarśanāt, nādya ityāha- pāramārthikastviti /
dvitīye dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyamityāha- naceti /
kastarhi svapnasya jāgrato viśeṣo 'tra kathyata ityāśaṅkya prātibhāsikatvamityāha- prāgiti

50.5

END BsCom_3,2.1.4
START BsCom_3,2.2.5
parābhidhyānāt tu tirohitaṃ tato hyasya bandhaviparyayau | BBs_3,2.5 |
athāpi syātparasyaiva tāvadātmanoṃ'śo jīvo 'gniriva visphuliṅgaḥ /
tatraivaṃ sati yathāgnivisphuliṅgayoḥ samāne dahanaprakāśanaśaktī bhavata evaṃ jīveśvarayorapi jñānaiśvaryaśaktī, tataśca jīvasya jñānaiśvaryavaśātsāṃkalpikī svapne rathādisṛṣṭirbhaviṣyatīti /
atrocyate- satyapi jīveśvarayoraṃśāṃśibhāve pratyakṣameva jīvasyeśvaraviparītadharmatvam /
kiṃ punarjīvasyeśvarasamānadharmatvaṃ nāstyeva /
na nāstyeva /
vidyamānamapi tattirohitamavidyādivyavadhānāt /
tatpunastirohitaṃ satparameśvaramabhidhyāyato yatamānasya jantorvidhūtadhvāntasya timiratiraskṛteva dṛkśaktirauṣadhavīryādīśvaraprasādātsaṃsiddhasya kasyacidevāvirbhavati na svabhāvata eva sarveṣāṃ jantūnām /
kutaḥ - tato hīśvarāddhetorasya jīvasya bandhamokṣau bhavataḥ /
īśvarasvarūpāparijñānādbandhastatsvarūpaparijñānāttu mokṣaḥ /
tathāca śrutiḥ - 'jñātvā devaṃ sarvapāśāpahāniḥ kṣīṇaiḥ kleśairjanmamṛtyuprahāṇiḥ /
tasyābhidhyānāttṛtīyaṃ dehabhede viśvaiśvaryaṃ kevala āptakāmaḥ' (śve. 1.11) ityevamādyā

50.5

pūrvaṃ kḷptasāmagryabhāvāt svapno māyetyuktamayuktaṃ satyasaṅkalpamātreṇāpi satyasṛṣṭisaṃbhavāditi śaṅkāṃ kṛtvā pariharan sūtraṃ vyācaṣṭe- athapi syādityādinā /
satyasaṃkalpasya hi saṃkalpātsṛṣṭiḥ satyā bhavati jīvasya tvasatyasaṃkalpatvaṃ pratyakṣamiti parihārārthaḥ /
tarhi viruddhadharmavattvājjīvasyeśvaratvaṃ nāstyeveti śaṅkate- kimiti /
nāstīti na kintvāvṛtamasti tatpunarīśvaraprasādākasyacidvyajyata ityāha- na nāstīti /
vidhūtadhvāntasya niṣpāpasya saṃsiddhasyāṇimādiviśiṣṭasyetyarthaḥ /
brahmaivāhamiti devaṃ jñātvā sākṣātkṛtya sarvapāśānāmavidyādikleśānāmapahānirapakṣayastadrūpo bhavati /
kṣīṇaiśca kleśaistatkāryajanmamaraṇātmakabandhadhvaṃsa iti nirguṇavidyāphalamuktam /
saguṇavidyāphalamāha- tasyeti /
parasyābhimukhyenāhaṅgraheṇa dhyānādbandhamokṣāpekṣayā manetroktahānidvayāpekṣayā vā tṛtīyaṃ viśvaiśvaryamaṇimādirūpaṃ martyadehapāte sati siddhe dehe bhavati tadabhogānantaramātmajñānātkevalo dvaitaśūnya āptakāmaḥ prāptasvayañjyotirānando bhavatīti kramamuktirityarthaḥ

50.6

END BsCom_3,2.2.5
START BsCom_3,2.2.6
dehayogādvā so 'pi | BBs_3,2.6 |
kasmātpunarjīvaḥ paramātmāṃśa eva saṃstiraskṛtajñānaiśvaryo bhavati /
yuktaṃ tu jñānaiśvaryayoratiraskṛtatvaṃ visphuliṅgasyeva dahanaprakāśanayoriti /
ucyate /
satyamevaitat /
so 'pi tu jīvasya jñānaiśvaryatirobhāvo dehayogāddehendriyamanobuddhiviṣayavedanādiyogādbhavati /
asti cātropamā yathāgnerdahanaprakāśanasaṃpannasyāpyaraṇitasya dahanaprakāśane tirohite bhavato yathā vā bhasmacchannasya /
evamavidyāpratyupasthāpitanāmarūpakṛtadehādyupādhiyogāttadavivekabhramakṛto jīvasya jñānaiśvaryatirobhāvaḥ /
vāśabdo jīveśvarayoranyatvāśaṅkāvyāvṛttyarthaḥ /
nanvasya eva jīva īśvarādastu tiraskṛtajñānaiśvaryatvātkiṃ dehayogakalpanayā /
netyucyate /
nahyanyatvaṃ jīvasyeśvarādupapadyate 'seyaṃ devataikṣata' (chā. 6.3.2) ityupakramya 'anena jīvenātmanānupraviśya' (chā. 6.3.2) ityātmaśabdena jīvasya parāmarśāt /
'tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo' (chā. 6.9.4) iti ca jīvāyopadiśatīśvarātmatvam /
ato 'nanya eveśvarājjīvaḥ sedehayogāttirohitajñānaiśvaryo bhavati /
ataśca na sāṃkalpikī jīvasya svapne rathādisṛṣṭirghaṭate /
yadi ca sāṃkalpikī svapne rathādisṛṣṭiḥ syānnaivāniṣṭaṃ kaścitsvapnaṃ paśyet /
nahi kaścidaniṣṭaṃ saṃkalpyate /
yatpunaruktaṃ jāgaritadeśaśrutiḥ svapnasya satyatvaṃ sthāpayatīti na tatsāmyavacanaṃ satyatvābhiprāyaṃ svayañjyotiṣṭvavirodhāt /
śrutyaiva ca svapne rathādyabhāvasya darśitatvāt /
jāgaritaprabhavavāsanānirmitatvāttu svapnasya tattulyanirbhāsatvābhiprāyaṃ tat /
tasmādupapannaṃ svapnasya māyāmātratvam

50.6

uktaiśvaryatirobhāve dehābhimāno heturiti kathanārthaṃ sūtraṃ, tannirasyāṃ śaṅkāmāha- kasmāditi /
satyāvaraṇaṃ nāstītyaṅgīkṛtya kalpitāvaraṇaṃ sādhayati- ucyata ityādinā /
jīvasyeśvaratvamaṅgīkṛtyāvaraṇakalpanāto varamanyatvakalpanetyāśaṅkāmudbhāvya śrutyā nirasyati- nanvityādinā /
svapne 'pyālokādeḥ satyatve jāgratīvātmanaḥsvaprakāśatvamasphuṭaṃ syāt, prātibhāsikatve tvālokendriyādyasattve 'pyarthāparokṣyamātmajyotiṣa eveti sphuṭaṃ sidhyati /
tasmāddeśādisāmyavacanaṃ svapnasya jāgrattulyabhānābhiprāyamityarthaḥ

50.7

END BsCom_3,2.2.6
START BsCom_3,2.2.7
2 tadabhāvādhikaraṇam / sū. 7-8
tadabhāvo nāḍīṣu tacchruter ātmani ca | BBs_3,2.7 |
svapnāvasthā parīkṣitā suṣuptāvasthedānīṃ parīkṣyate /
tatraitāḥ suṣuptiviṣayāḥ śrutayo bhavanti /
kvacicchrūyate- 'tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ svapnaṃ na vijānātyāsu tadā nāḍīṣu sṛpo bhavati' (chā. 8.6.3) iti /
anyatra tu nāḍīrevānukramya śrūyate - 'tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete' (bṛ. 2.1.19) iti /
tathānyatra nāḍīrevānukramya 'tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati' (kauṣī. 4.19) iti /
tathānyatra 'ya eṣo 'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete' (bṛ. 2.1.17) iti /
tathānyatra 'satā somya tadā saṃpanno bhavati svamapīto bhavati' (chā. 6.8.1) iti /
'prājñenātmanā saṃpariśvakto na bāhyaṃ kiñcana veda nāntaram' (bṛ. 4.3.21) iti ca /
tatra saṃśayaḥ - kimetāni nāḍyādīni parasparanirapekṣāṇi bhinnāni suṣuptisthānānyāhosvitparasparāpekṣayaikaṃ suṣuptisthānamasti /
kiṃ tāvatprāptaṃ bhinnānīti /
kutaḥ - ekārthatvāt /
nahyekārthānīṃ kvacitparasparāpekṣatvaṃ dṛśyate vrīhiyavādīnām /
nāḍyādīnāṃ tvekārthatā suṣuptau dṛśyate - 'nāḍīśu sṛpto bhavati' (chā. 8.6.3) 'purītati śete'
(bṛ. 2.1.19) iti ca tatra tatra saptamīnirdeśasya tulyatvāt /
nanu naivaṃ sati saptamīnirdeśo dṛśyate - 'satā somya tadā saṃpanno bhavati' (chā. 6.8.1) iti /
naiṣa doṣaḥ /
tatrāpi saptamyarthasya gamyamānatvāt /
vākyaśeṣo hi tatrāyatanaiṣī jīvaḥ sadupasarpatītyāha - 'anyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopaśrayate' (chā. 6.8.2) iti prāṇaśabdena tatra prakṛtasya sata upādanāt /
āyatanaṃ ca saptamyarthaḥ /
saptamīnirdeśo 'pi tatra vākyaśeṣe dṛśyate - 'sati saṃpadya na viduḥ sati saṃpadyāmahe' (chā. 6.9.2) iti /
sarvatra ca viśeṣavijñānoparamalakṣaṇaṃ suṣuptaṃ na viśiṣyate /
tasmādekārtatvānnāḍyādīnāṃ vikalpena kadācitkiñcitsthānaṃ svāpāyopasarpatīti /
evaṃ prāpte pratipādyate - tadabhāvo nāḍīṣvātni ceti /
tadabhāva iti tasya prakṛtasya svapnadarśanasyābhāvaḥ suṣuptamityarthaḥ /
nāḍīṣvātmani ceti samuccayenaitāni nāḍyādīni svāpāyopaiti na vikalpenetyarthaḥ /
kutaḥ - tacchruteḥ /
tathāhi - sarveṣāmeva nāḍyādīnāṃ tatra tatra suṣuptisthānatvaṃ śrūyate tacca masuccaye saṃgṛhītaṃ bhavati /
vikalpe hyeṣāṃ pakṣe bādhaḥ syāt /
nanvekārthatvādvikalpo nāḍyādīnāṃ vrīhiyavādivatyuktam /
netyucyate /
nahyekavibhaktinirdeśamātreṇaikārthatvaṃ vikalpaścāpatati /
nānārthatvasamuccayayorapyekavibhaktinirdeśadarśanāprāsāde śete paryaṅ ke śeta ityevamādiṣu /
tathehāpi nāḍīṣu purītati brahmaṇi ca svapitītyetadupapadyate samuccayaḥ /
tathāca śrutiḥ - 'tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati' (kauṣī. 4.19) iti samuccayaṃ nāḍīnāṃ prāṇasya ca suṣuptau śrāvayatyekavākyopādānāt /
prāṇasya ca brahmatvaṃ samadhigatam - 'prāṇastathānugamāt' (bra.sū. 1.1.28) ityatra /
yatrāpi nirapekṣā iva nāḍīḥ suptisthānatvena śrāvayati - 'āsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati' (chā. 8.6.3) iti /
tatrāpi pradeśāntaraprasiddhasya brahmaṇo 'pratiṣedhānnāḍīdvāreṇaiva brahmaṇyevāvatiṣṭhata iti pratīyate /
nacaivamapi nāḍīṣu saptamī virudhyate /
nāḍīdvārāpi brahmopasarpansṛpta eva nāḍīṣu bhavati /
yo hi gaṅgayā sāgaraṃ gacchati gata eva sa gaṅgāyāṃ bhavati /
apicātra raśmīnāḍīdvārātmakasya brahmalokamārgasya vivakṣitatvānnāḍīstutyarthaṃ sṛptisaṃkīrtanam /
'nāḍīṣu sṛpto bhavati' (chā. 8.6.3) ityuktvā 'taṃ na kaścana pāpmā spṛśati' (chā. 8.6.3) iti bruvannāḍīḥ praśaṃsati /
bravīti ca pāpmasparśābhāve hetum - tejasā nāḍīgatena pittākhyenābhivyāptakaraṇo na bāhyānviṣayānīkṣata ityarthaḥ /
athavā tejaseti brahmaṇa evāyaṃ nirdeśaḥ /
śrutyantare -' brahmaiva teja eva' (bṛ. 4.4.7) iti tejaḥ śabdasya brahmaṇi pratyuktatvāt /
brahmaṇā hi tadā saṃpanno bhavati nāḍīdvāreṇātastaṃ na kaścana pāpmāna spṛśatītyarthaḥ /
brahmasamapattiśca pāpmasparśābhāve hetuḥ samadhigataḥ - 'sarve pāpmāno 'ta nivartante 'pahatapāpmā hyeṣa brahmalokaḥ' (chā.
8.4.2) ityādiśrutibhyaḥ /
evañca sati pradeśāntaraprasiddhena brahmaṇā suṣuptisthānenānugato nāḍīnāṃ samuccayaḥ samadhigato bhavati /
tathā purītato 'pi brahmaprakriyāyāṃ saṃkīrtanāttadanuguṇameva suptisthānatvaṃ vijñāyate - 'ya eṣo 'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete' (bṛ. 2.1.17) iti hṛdayākāśe suptisthāne prakṛta idamucyate 'purītati śete' (bṛ. 2.1.19) iti /
purītaditi hṛdayapariveṣṭanamucyate /
tadantarvartinyāpi hṛdayākāśe śayānaḥ śakyate purītati śeta iti vaktum /
prākāraparikṣipte 'pi pure vartamānaḥ prākāre vartata ityucyate /
hṛdayākāśasya ca brahmatvaṃ samadhigatam - 'dahara uttarebhyaḥ' (bra.sū. 1.3.14) ityatra /
tathā nāḍīpurītatsamuccayo 'pi - 'tābhiḥ pratyavasṛtya purītati śete' (bṛ. 2.1.19) ityekavākyopādānādavagamyate /
satprājñayośca prasiddhameva brahmatvam /
evametāsu śrutiṣu trīṇyeva suṣuptisthānāni saṃkīrtitāni nāḍyaḥ purītadbrahma ceti /
tatrāpi dvāramātraṃ nāḍyaḥ purītacca, brahmaiva tvekaṃ suṣupti sthānam /
apica nāḍyaḥ purītadvā jīvasyopādhyādhāra eva bhavati tatrāsya karaṇāni vartanta iti /
nahyupādhisaṃbandhamantareṇa svata eva jīvasyādhāraḥ kaścitsaṃbhavati, brahmāvyatirekeṇa svamahimapratiṣṭhitatvāt /
brahmādhāratvamapyasya suṣupte naivādhārādheyabhedābhiprāyeṇocyate kathaṃ tarhi tādātmyābhiprāyeṇa /
yata āha - 'satā somya tadā saṃpanno bhavati svamapīto bhavati' (chā. 6.8.1) iti /
svaśabdenātmābhilapyate, svarūpamāpannaḥ supto bhavatītyarthaḥ /
apica na kadācijjīvasya brahmaṇā saṃpattirnāsti svarūpasyānapāyitvāt /
svapnajāgaritayostūpādhisaṃparkavaśātpararūpāpattimivāpekṣya tadupaśamātsuṣupteḥ svarūpāpattirvakṣyate /
ataśca suptāvasthāyāṃ kadācitsatāṃ saṃpadyate kadācinna saṃpadyata ityayuktam /
apica sthānavikalpābhyupagame 'pi viśeṣavijñānopalakṣaṇaṃ tāvatsuṣuptaṃ na kvacidviśiṣyate /
tatra sati saṃpannastāvattadekatvānna vijānatīti yuktam /
'ttakena kaṃ vijānīyāt' (bṛ. 2.4.14) iti śruteḥ /
nāḍīṣu puratīti ca śayānasya na kiñcidavijñāne kāraṇaṃ śakyaṃ vijñātuṃ, bhedaviṣayatvāt 'yatra vā anyadiva syāttatrānyo 'nyatpaśyet' (bṛ. 4.3.31) iti śruteḥ /
nanu bhedaviṣayasyāpyatidūrādikāraṇamavijñāne syāt /
bāḍham /
evaṃ syādyadi jīvaḥ svataḥparicchinno 'bhyupagamyate, yathā viṣṇumitraḥ pravāsī svagṛhaṃ na paśyati /

natu jīvasyopādhivyatirekeṇa paricchedo vidyate /
upādhigatamevātidūrādikāraṇamavijñāna iti yadyucyeta tathāpyupādherupaśāntatvātsatyeva saṃpanno na vijānatīti yuktam /
naca vayamiha tulyavannāḍyādisamuccayaṃ pratipādayāmaḥ /
nahi nāḍyaḥ suptisthānaṃ purītadvetyanena vijñānena kiñcitprayojanamasti /
nahyetadvijñānapratibaddhaṃ kiñcitphalaṃ śrūyate /
nāpyetadvijñānaṃ phalavataḥ kasyacidaṅgamupadiśyate /
brahma tvanapāyi suptisthānamityetatpratipādayāmaḥ /
tena tu vijñānena prayojanamasti jīvasya brahmātmatvāvadhāraṇaṃ svapnajāgaritavyavahāravimuktatvāvadhāraṇaṃ ca /
tasmādātmaiva suptisthānam /
evaṃ bāhyakaraṇoparame sati manovāsanoddīpitāvidyāvilāsātmakaṃ svapnamātmanaḥsākṣiṇaḥ svayañjyotiṣṭvārthaṃ vicārya pratiyogyanuyogibhāvasaṅgatyā svapnāvasthamanolayātmikāṃ suṣuptiṃ vicārayati- tadabhāvo nāḍīṣu tacchuterātmani ca /
tadetatsvapanaṃ yathā syāttathā /
yatra kāle suptaḥ suṣuptaḥ samasto nirastabāhyakaraṇo manolayātsamyakprasaṅga ityarthaḥ /
svāpe nāḍīsthānamuktvā nāḍīpurītatornāḍīparamātmanośca samuccayaśrutī āha- anyatreti /
paramātmamātraśrutīrāha- tathānyatretyādinā /
nāḍīpurītabrahmasu saptamīśruteḥ samuccayaśruteśca saṃśayamāha- tatreti /
pūrvapakṣe sthānavikalpājjīvasya brahmaikyānirṇayaḥ, siddhānte nāḍībhiḥ purītataṃ gatvāntarhṛdi brahmaṇyeva śeta iti samuccyāt tannirṇaya iti vivekaḥ /
ekapuroḍāśārthatvaṃ vrīhiyavayordṛṣṭaṃ nāḍyādīnāmekasmin svāparūpārthe nirapekṣasthānatvaṃ tu kuta ityata āha- nāḍyādīnāṃ ceti /
sati brahmaṇi tṛtīyaśruterna saptamīti śaṅkārthaḥ /
āyatanaśabdātsaptamyartha ādhāratvaṃ gamyata ityāha- naiṣa doṣa iti /
anyatrāvasthādvaye śrānto jīvo viśrāntisthānaṃ prāṇākhyaṃ sadbrahmopasarpati suṣuptāvityarthaḥ /
saptamīśrutyā nirapekṣādhāratvabhānādvikalpa āstheyaḥ kadācitsamuccityāpi nāḍyādīnāṃ sthānatvamiti na samuccayaśrutivirodha iti pūrvapakṣārthaḥ /
siddhāntayati- evaṃ prāpta iti /
sūtre cakāraḥ purītatsamuccayārthaḥ /
yadā nāḍyaḥ suṣuptisthānaṃ tadā purītatsthānaṃ na bhavatīti śrutasthānatvasya pakṣe bādhaḥ syāt, sa na yukta ityāha- vikalpe hyeṣāmiti /
vrīhiyavayostvagatyā vikalpa iti bhāvaḥ /
yattu saptamīśrutyā nāḍyādīnāmekaphalakatvamiti, tannetyāha- na hyeketi /
prāsādasya paryaṅkadhāraṇamarthaḥ /
paryaṅkasya tu śayanamiti phalabhede 'pyekavibhaktirdṛśyate, vyavadhānāvyavadhānābhyāṃ śayanasādhanatvāt samuccayaśca, tathehāpi nāḍīpurītatorjīvasya saṃcāradvārā brahmaṇyeva suptiriti samuccaya ityarthaḥ /
nāḍīnāṃ prāṇasya ca ekena vākyenopādānānmithaḥ samuccaya ityāha- ekavākyeti /
ādhāratvamātraṃ saptamyartho na nirapekṣatvamato na samuccayasya saptamyā bādha ityāha- na caivamapīti /
samuccaye 'pītyarthaḥ /
atra nāḍīśrutau nāḍīṣu bhoktuḥ suptirna vivakṣitā raśmisaṃbandhanāḍīrūpamārgastutyarthatvādityāha- apiceti /
pittena viṣayekṣaṇābhāve sukhaduḥkhayorabhāvāt taddhetudharmātmakapāpmāsparśa ityarthaḥ /
apahatapāpmabrahmasaṃpattyā vā pāpmāsparśa ityāha- athaveti /
asmin vyākhyāne lābhamāha- evaṃ ca satīti /
'tāsu tadā bhavatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati'iti śruteḥ samuccaya āśrito bhavatītyarthaḥ /
nāḍībrahmaṇorguṇapradhānabhāvena suptau samuccayavatpurītadbrahmaṇorapītyāha- tathetyādinā /
ākāśe brahmaṇi śeta ityupakramya tābhiḥ pratyavasṛpya purītamiti śeta ityuktaṃ, tathāca nāḍīdvārā purītataṃ gatvā brahmaṇi śeta iti samuccayaḥ siddha ityāha- tathā nāḍīti /
satā saṃpanno bhavati prājñena saṃpariṣvakta iti satprājñayoḥ śruteḥ pañca suptisthānānītyata āha- satprājñayoriti /
kiñca prakṛtadarśādisādhanaikapuroḍāśaniṣpattau mitho 'napekṣatayā samarthatvādyukto vrīhiyavayorvikalpaḥ, nāḍyādīnāṃ tu brahmanirapekṣatayā suṣuptajīvādhāratvāsāmarthyānna vikalpa ityāha- apica nāḍya iti /
upādhiliṅgāśrayanāḍīpurītatorupahitajīvāśrayatvaṃ paramparayā vācyaṃ, tadapi suṣuptau na saṃbhavati, upādhilayādityarthaḥ /
nanu brahmāpi jīvasya na mukhyaṃ sthānaṃ abhedādityata āha- brahmādhāratvamiti /
jīvasya brahmaṇyabhedenāvasthānaṃ nāḍīpurītatostu līnopādherjīvasya sthitireva na saṃbhavatītyekārthasāmarthyābhāvānna vikalpa ityarthaḥ /
suṣuptau jīvasya bhedakopādhilayāccautsargikabrahmābhedasya vikalpo na yukta ityāha- apiceti /
kiñca nāḍyādīnāmanyatamasthāne kvacitsuptivādināpi suṣuptaṃ na viśiṣyata iti vaktavyaṃ, tacca vaktuṃ na śakyata ityāha- apica sthāneti /
bhedābhāvo hi bhedajñānābhāve hetuḥ, nāḍīpūritadratasya tu jīvasya bhedāvasthatvādbhedāvijñāne karaṇaṃ nāstītyarthaḥ /
dvaitāvasthāsyāpi dvaitājñāne hetuṃ śaṅkate- nanu bhedeti /
draṣṭurdṛśyāddūrasthatvaṃ svābhāvikamaupādhikaṃ vā /
tatrādyaṃ sadṛṣṭāntamanūdya pratyāha- bāḍhamityādinā /
dvitīyamanūdya dūṣayati- upādhigatameveti /
upādhisaṃbhinnasyaiva nāḍyādau svāpe katipayasaṃnikṛṣṭārthajñānaprasaṅgāt suṣuptivyāghātaḥ syāt /
upādhilaye tvanyatra jīvasya sthityayogādbrahmaṇyeva svāpa āstheya ityarthaḥ /
evaṃ vikalpaṃ nirasya nāḍīpurītatorbrahmaṇā saha tulyavatsamuccayamaphalatvena dūṣayan guṇapradhānatvena samuccayamupasaṃharati- naca vayamityādinā

50.8

END BsCom_3,2.2.7
START BsCom_3,2.2.8
ataḥ prabodho 'smāt | BBs_3,2.8 |
yasmāccātmaiva suptisthānamata eva ca kāraṇānnityavadevāsmādātmanaḥ prabodhaḥ svāpādhikāre śiṣyate - 'kuta etadāgāt' (bṛ. 2.1.16) ityasya praśnasya prativacanāvasare 'yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccārantyevamevaitasmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ' (bṛ. 2.1.20) ityādinā /
'sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmahe' (chā. 6.10.2) iti ca /
vikalpyamāneṣu tu suṣuptisthāneṣu kadācinnāḍībhyaḥ pratibudhyate kadācitpurītataḥ kadācidātmana ityaśāsiṣyat /
tasmādapyātmaiva suptisthānamiti

50.8

kiñca brahmaṇaḥ sakāśājjīvasyotthānaśruterbrahmaiva suṣuptisthānamityāha-sūtrakāraḥ- ataḥ prabodha iti /
nāḍīpurītatoḥ kvāpyutthānāpādānatvāśravaṇānna suṣuptisthānatvamityarthaḥ, tasmādupādhilaye jīvasya brahmābhedādaupādhika eva bheda iti vivekadvākyārthābhedasiddhiriti sthitam

50.9

END BsCom_3,2.2.8
START BsCom_3,2.3.9
3 karmānusmṛtiśabdavidhyadhikaraṇam / sū. 9
sa eva tu karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ | BBs_3,2.9 |
tasyāḥ punaḥ satsaṃpatteḥ pratibudhyamānaḥ kiṃ ya eva satasaṃpannaḥ sa eva pratibudhyata uta sa vānyo veti cintyate /
tatra prāptaṃ tāvadaniyama iti /
kutaḥ - yadā hi jalarāśau kaścijjalabinduḥ prakṣipyate jalarāśireva sa tadā bhavati punaruddharaṇe ca sa eva jalabindurbhavatīti duḥsaṃpādam /
tadvatsuptaḥ pareṇaikatmāpannaḥ saṃprasīdatatīti na sa eva punarutthātumarhati /
tasmātsa eveśvaro vānyo vā jīvaḥ pratibudhyata ityevaṃ prāpta idamāha - sa eva tu jīvaḥ luptaḥ svāsthyaṃ gataḥ punaruttiṣṭhati nānyaḥ /
kasmāt /
karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ /
vibhajya hetuṃ darśayiṣyāmi /
karmaśeṣānuṣṭhānadarśanāttāvatsa evotthātumarhati nānyaḥ /
tathāhi - pūrvedyuranuṣṭhitasya karmaṇo 'paredyuḥ śeṣamanutiṣṭhandṛśyate /
nacānyena sāmikṛtasya karmaṇo 'nyaḥ śeṣakriyāyāṃ pravarititumarhati /
atiprasaṅgāt /
tasmādeka eva pūrvedyuraparedyuścaikasya karmaṇaḥ karteti gamyate /
itaśca sa evottiṣṭhati yatkāraṇamatīte 'hanyahamado 'drākṣamiti pūrvānubhūtasya paścātsmaraṇamanyasyotthāne nopapadyate /
nahyanyadṛṣṭamanyo 'nusmartumarhati /
so 'hamasmīti cātmānusmaraṇamātmāntarotthāne nāvakalpate /
śabdebhyaśca tasyaivotthānamavagamyate /
tathāhi - 'punaḥ pratinyāyaṃ pratiyonyādravati buddhāntāyaiva' (bṛ. 4.3.16) 'sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindanti' (chā. 8.3.2) 'ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti'
(chā. 6.9.3) ityevamādayaḥ śabdāḥ svāpaprabodhādhikāre paṭhitā nātmāntarotthāne sāmañjasyamīyuḥ /
karmavidyāvidhibhyaścaivamevāvagamyate /
anyathā hi karmavidyāvidhayo 'narthakāḥ syuḥ /
anyotthānapakṣe hi suptamātro mucyata ityāpadyeta /
evaṃ cetsyādvada kiṃ kālāntaraphalena karmaṇā vidyayā vā kṛtaṃ syāt /
apicānyotthānapakṣe yadi tāvaccharīrāntare vyavaharaṇamāṇo jīva uttiṣṭhettatratyavyavahāralopaprasaṅgaḥ syāt /
atha tatra supta uttiṣṭhetkalpanānarthakyaṃ syāt /
yohi yasmiñśarīre suptaḥ sa tasminnotiṣṭhatyanyasmiñśarīre supto 'nyasminnuttiṣṭhatīti ko 'syāṃ kalpanāyāṃ lābhaḥ syāt /
atha mukta uttiṣṭhedantavānmokṣa āpadyeta /
nivṛttāvidyasya ca punarutthānamupapannam /
eteneśvarasyotthānaṃ pratyuktam /
nityanivṛttāvidyatvāt /
akṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśau ca durnivāravanyotthānapakṣe syātām /
tasmātsa evottiṣṭhati nānya iti /
yatpunaruktaṃ yathā jalarāśau prakṣipto jalabindurnoddhartuṃ śakyata evaṃ sati saṃpanno jīvo notpatpatitumarhatīti, tatparihriyate /
yuktaṃ tatra vivekakāraṇābhāvājjalabindoranuddharaṇam /
iha tu vidyate vivekakāraṇaṃ karma cāvidyā ceti vaiṣamyam /
dṛśyate ca durvivecayorapyasmajjātīyaiḥ kṣīrodakayoḥ saṃsṛṣṭayorhaṃsena vivecanam /
apica na jīvo nāma kaścitparasmādanyo vidyate yo jalabinduriva jalarāśeḥ sato vivicyeta /
sadeva tūpādhisaṃparkājjīva ityasakṛtprapañcitam /
evaṃ sati yāvadekopādhigatā bandhānuvṛttistāvadekajīvavyavahāraḥ /
upādhyantaragatāyāṃ tu bandhānuvṛttau jīvāncataravyavahāraḥ /
sa evāyamupādhiḥ svāpaprabodhayorbījāṅ kuranyāyenetyataḥ sa eva jīvaḥ pratibudhyata iti yuktam

50.9

sa eva tu karmānusmṛtiśabdavidhibhyaḥ /
suṣuptau upādhināśāt karmānusmṛtyāderdarśanācca saṃśaye satyasmādbrahmaṇo jīvasyotthānaśruterbrahmaiva suṣuptisthānamityuktamayuktam /
suptādanyasyāpyutthānasaṃbhavena suṣuptasya nāḍyādisthānatvasaṃbhavādityākṣepasaṃgatyā niyamakābhāvādaniyama iti pūrvapakṣamāha- tasyāḥ punarityādinā /
pūrvapakṣe jñānavaiyarthyaṃ suṣuptyaivāpunarāvṛttirūpamuktisiddheḥ, siddhānte tu ajñātabrahmātmanā sthitasyājñānabalena punastasyaivotthānāvaśyaṃbhāvādajñānanāśāya jñānāpekṣeti phalam /
īśvaro vetyaniyamadārḍhyāyoktam /
sa vānyo vetyeva pūrvapakṣaḥ /
jñānaṃ vinā buddhyādyupādheratyantanāśābhāvādyayā buddhyopahito jīvaḥ suṣuptau kāraṇātmanā sthitastasyaiva nānākarmānubhavasaṃskāravatyopahita uttiṣṭhatīti siddhāntayati- sa eva tvityādinā /
sāmikṛtasyārdhakṛtasya ekasyaiva jyotiṣṭomāderanekayajamānakatvāpāto 'tiprasaṅgaḥ /
smṛtimuktvānuśabdasūcitāṃ pratyabhijñāmāha- so 'hamiti /
ayanaṃ gamanaṃ āyaḥ /
yoniḥ tattadindriyasthānam /
pratiniyataṃ gamanaṃ yathā bhavati tathā pratiyonyāgacchati jāgaraṇāyeti śrutyarthaḥ /
na vindatītyajñānasattvātsuptasyotthānaniyama uktaḥ /
iha pūrvaprabodhe ye bhavanti ta eva tadottaraprabodhe bhavantītyarthaḥ /
vidhiṃ vyācaṣṭe- karmeti /
sa evottiṣṭhatīti niścīyate ityarthaḥ atraivotsūtraṃ yuktyantaramāha- apicetyādinā /
anyotthāne sukhāderna pūrvakarmakāryatetyakṛtasukhādyāgamaḥ pūrvasuptajīvakṛtakarmanāśaścetyarthaḥ /
pūrvapakṣyuktaṃ dṛṣṭāntaṃ vaiṣamyeṇa dūṣayati- yatpunarityādinā /
asmadādyaśakyamapi vivecanaṃ prāṇyadṛṣṭāpekṣa īśvaraḥ karotīti matvā dṛṣṭāntamāha- dṛśyate ceti /
brahmābhedācca jīvasya jalabinduvaiṣamyamityāha- apiceti /
abhede sa vānyo vottiṣṭhati iti cintānavakāśa ityāśaṅkya buddhibhedena jīvabhedāccintetyāha- evaṃ satīti /
suṣuptau buddhināśena pratyahaṃ buddhyupādhibhedādekajīvasya vyavahāro na syādityata āha- sa evāyamiti /
sthūlasūkṣmātmanā tiṣṭhatyekopādhirityarthaḥ

50.10

END BsCom_3,2.3.9
START BsCom_3,2.4.10
4 mugdher'dhasaṃpattyadhikaraṇam / sū. 10
mugdher'dhasaṃpattiḥ pariśeṣāt | BBs_3,2.10 |
asti mugdho nāma yaṃ mūrchita iti laukikāḥ kathayanti /
satu kimavastha iti parīkṣāyāmucyate /
tisrastāvadavasthāḥ śarīrasthasya jīvasya prasiddhā jāgaritaṃ svapnaḥ suṣuptiriti /
caturthī śarīrādapasṛptiḥ /
natu pañcamīkācidavasthā jīvasya śrutau smṛtau vā prasiddhāsti /
tasmāccatasṛṇāmevāvasthānāmanyatamāvasthā mūrchetyevaṃ prāpte brūmaḥ- na tāvanmugdho jāgaritāvastho bhavitumarhati /
nahyayamindriyairviṣayānīkṣate /
syādetat /
iṣukāranyāyena mugdho bhaviṣyati /
yatheṣukāro jāgradapīṣvāsaktamanastayā nānyānviṣayānīkṣata evaṃ mugdho musalasaṃpātādijanitaduḥkhānubhavavyagramanastayā jāgradapi nānyānviṣayānīkṣata iti /
na /
acetayamānatvāt /
iṣukāro hi vyāpṛtamanā bravītīṣumevāhametāvantaṃ kālamupalabhamāno 'bhūvamiti /
mugdhastu labdhasaṃjño bravītyandhe tamasyahametāvantaṃ kālaṃ prakṣipto 'bhūvaṃ na kiñcinmayā cetitamiti /
jāgrataścaikaviṣayaviṣaktacetaso 'pi deho vidhriyate /
mugdhasya tu deho dharaṇyāṃ patati /
tasmānna jāgarti nāpi svapnānpaśyati niḥsaṃjñakatvāt /
nāpi mṛtaḥ prāṇoṣmaṇorbhāvāt /
mugdhe hi jantau mṛto 'yaṃ syānna vā mṛta iti saṃśayānā ūṣmāsti nāstīti hṛdayadeśamālabhante niścayārthaṃ prāṇo 'sti nāstīti ca nāsikādeśam /
yadi prāṇoṣmaṇorastitvaṃ nāvagacchanti tato mṛto 'yamityadhyavasāya dahanāyāraṇyaṃ nayanti /
atha tu prāṇamūṣmāṇaṃ vā pratipadyante tato nāyaṃ mṛta ityadhyavasāya saṃjñālābhāya bhiṣajyanti /
punarutthānācca na diṣṭaṃ gataḥ /
nahi yamarāṣṭrātpratyāgacchati /
astu tarhi suṣupto niḥsaṃjñatvādamṛtatvācca /
na /
vailakṣaṇyāt /
mugdhaḥ kadācicciramapi nocchvasiti savepathurasya deho bhavati bhayānakaṃ ca vadanaṃ visphārite netre /
suṣuptastu prasannavadanastulyakālaṃ punaḥ punarucchvasiti nimīlite asya netre bhavataḥ /
nacāsya deho vepate /
pāṇipeṣaṇamātreṇa ca suṣuptamutthāpayanti natu mugdhaṃ mudgaraghātenāpi /
nimittabhedaśca bhavati mohasvāpayoḥ /
musalasaṃpātādinimittatvānmohasya, śramādinimittatvācca svāpasya /
naca loke 'sti prasiddhirmugdhaḥ supta iti /
pariśeṣādardhasaṃpattirmugdhatetyavagacchāmaḥ /
nīḥsaṃjñatvātsaṃpanna itarasmādvailakṣaṇyādasaṃpanna iti /
kathaṃ punarardhasaṃpattirmugdhateti śakyate vaktum /
yāvatā suptaṃ prati tāvaduktaṃ śrutyā - 'satā somya tadā saṃpanno bhavati' (chā. 6.8.1) iti 'atra steno 'steno bhavati' (bṛ. 4.3.22) 'naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na dṛṣkṛtam' (chā. 8.4.1) ityādi /
jīve hi sukṛtaduṣkṛtayoḥ prāptiḥ sukhitvaduḥkhitvapratyayotpādanena bhavati /
naca sukhitvapratyayo duḥkhitvapratyayo vā suṣupte vidyate, mugdhe 'pi tau pratyayau naiva vidyete /
tasmādupādhyupaśamātsuṣuptavanmugdhe 'pi katsnasaṃpattireva bhavitumarhati nārdhasaṃpattiriti /
atrocyate - na brūmo mugdher'dhasaṃpattirjīvasya brahmaṇā bhavatīti /
kiṃ tarhyardhena suṣuptapakṣasya bhavati mugdhatvamardhenāvasthāntarapakṣasyeti brūmaḥ /
darśite ca mohasya svāpena sāmyavaiṣamye /
dvāraṃ caitanmaraṇasya /
yadāsya sāvaśeṣaṃ karma bhavati tadā vāṅmanase pratyāgacchataḥ /
yadā tu niravaśeṣaṃ karma bhavati tadā prāṇoṣmāṇāvapagacchataḥ /
tasmādardhasaṃpattiṃ brahmavida icchanti /
yattūktaṃ na pañcamī kācidavasthā prasiddhāstīti /
naiṣa doṣaḥ /
kadācitkīyamavastheti na prasiddhā syāt /
prasiddhā caiṣā lokāyurvedayoḥ /
ardhasaṃpattyabhyupagamācca na pañcamī gaṇyata ityanavadyam

50.10

avasthātrayādātmānaṃ vivicya mūrcchāto vivecayati- mugdher'dhasaṃpattiḥ pariśeṣāt /
mūrcchā prasiddhāvasthāntargatā vā pañcamāvasthā veti /
avasthācatuṣṭayasiddhermugdhasya tadvailakṣaṇyācca saṃśaye so 'hamiti pratyabhijñayotthitasya suptābhedavadviśeṣajñānābhāvāviśeṣeṇa liṅgena suṣuptireva mūrccheti pratyabhijñānātsuṣuptyantargatā mūrccheti dṛṣṭāntasaṃgatyā pūrvapakṣamāha- tisrastāvaditi /
pūrvapakṣe prasiddhāvasthātaḥ pṛthagātmano mūrcchāto vivekārthaṃ yatnāsiddhiḥ phalaṃ, siddhānte pṛthagyatnadhrauvyamiti bhedaḥ pariśeṣaṃ darśayan siddhāntayati- na tāvadityādinā /
jāgradapi jāgarāvastho 'pītyarthaḥ /
aindriyakamarthajñānaṃ dehadhāraṇaṃ ca tasyāsti na mugdhasyeti vaiṣamyoktyā dūṣayati- netyādinā /
mūrcchāyā jāgarādbhedamuktvā svapnamṛtibhyāṃ bhedamāha- nāpītyādinā /
ālabhante spṛśanti /
diṣṭaṃ maraṇam /
suṣuptimūrcchayoḥ kiñcitsārūpye 'pi bahuvailakṣaṇyādbheda ityāha- neti /
lakṣaṇabhedamuktvā nimittabhedamāha- nimitteti /
pratyabhijñāpyasiddhetyāha- naceti /
uktasārūpyavairūpyābhyāmardhasaṃpattiḥ sarvaiḥ suṣuptidharmairasaṃpanno mugdhaḥ suṣupto na bhavati, sarvairmaraṇāvasthādharmairasaṃpattermṛto 'pi na kintu avasthāntaraṃ gata iti sūtrārthaḥ /
atra sūtre jīvasya brahmaṇārdhasaṃpattirukteti bhrāntaḥ śaṅkate- kathamiti /
yatsuptaṃ prati satsaṃpannatvaṃ śrutaṃ tadupādhyābhāvābhiprāyam /
upādhyabhāvaśca mugdhasyāpi mama iti yatastasmāt kṛtsnasaṃpattirevetyarthaḥ /
suṣuptikāle karmāsaṃbandhe punarutthānaṃ kathamityāśaṅkya tatkāryābhāvāttadasaṃbandhoktirityāha- jīve hīti /
brahmaṇā kṛtsnasaṃpattimaṅgīkṛtya pariharati- na brūma iti /
mugdhatvaṃ hi suṣuptasyārdhena niḥsaṃjñatvādidharmeṇa sāmyena saṃpannaṃ bhavati, maraṇāsyārdhena kampādinā saṃpannamityardhasaṃpattirityarthaḥ /
ito 'pi suṣuptivaiṣamyamityāha- dvāraṃ ceti /
aprasiddhimaṅgīkṛtyoktaṃ prasiddhirapyastītyāha- prasiddhā ceti /
nāyurvedo vaidyaśāstram /
prasiddhau kathaṃ vivāda ityāśaṅkya pañcamatvenāprasiddherityāha- ardheti /
suṣuptimṛtidharmārdhasaṃpattyā tadantarbhāvabuddhirlokānāmityarthaḥ

50.11

END BsCom_3,2.4.10
START BsCom_3,2.5.11
5 ubhayaliṅgādhikaraṇam / sū. 11-21
na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgaṃ sarvatra hi | BBs_3,2.11 |
yena brahmaṇā suṣuptyādiṣu jīva upādhyupaśamātsaṃpadyate tasyedānīṃ svarūpaṃ śrutivaśena nirdhāryate /
santyubhayaliṅgāḥ śrutayo brahmaviṣayāḥ 'sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ' (chā. 3.14.2) ityelamādāyāḥ saviśeṣaliṅgāḥ /
'asthūlamanaṇvarhrasvamadīrdham' (bṛ. 3.8.8) ityevamādyāśca nirviśeṣaliṅgāḥ /
kimāsu śrutiṣūbhayaliṅgaṃ brahmapratipattavyamutānyataraliṅgam /
yadāpyanyataraliṅgaṃ tadāpi kiṃ saviśeṣamuta nirviśeṣamiti mīmāṃsyate /
tatrobhayaliṅgaśrutyanugrahādubhayaliṅgameva brahmetyevaṃ prāpte brūmaḥ - na tāvatsvata eva parasya brahmaṇa ubhayaliṅgatvamupapadyate /
nahyekaṃ vastu svata eva rūpādiviśeṣopetaṃ tadviparītaṃ cetyādhārayituṃ śakyaṃ virodhāt /
astu tarhi sthānataḥ pṛthivyādyupādhiyogāditi /
tadapi nopapadyate /
nahyupādhiyogādapyanyādṛśasya vastuno 'nyādṛśaḥ svabhāvaḥ saṃbhavati /
nahi svacchaḥ sansphaṭiko 'laktakādyupādhiyogādasvaccho bhavati bhramamātratvādasvacchatābhiniveśasya /
upādhīnāṃ cāvidyāpratyupasthāpitatvāt /
ataścānyataraliṅgaparigrahe 'pi samastaviśeṣarahitaṃ nirvikalpameva brahma pratipattavyaṃ na tadviparītam /
sarvatra hi brahmasvarūpapratipādanapareṣu vākyeṣu 'aśabdamasparśamarūpamavyayam' (ka. 3.15 /
muktiko. 2.72) ityevamādiṣvapāstasamastaviśeṣameva brahmopadiśyate

50.11

FN: sthānaṃ upādhistadyogāt /
sarvābhiravasthābhiraliptastvamartha iti nirūpayitukāmaḥ prathamaṃ tasya nirviśeṣatvamāha- na sthānato 'pi parasyobhyaliṅgaṃ sarvatra hi /
uddeśayatvampadārthajijñāsoparamānantaraṃ tatsvarūpabrahmavicārasyāvasarasaṃgatimāha- yeneti /
nirviśeṣatvaṃsav iśeṣatvaṃ cetyubhayaṃ liṅgyate jñāpyate yābhistā ubhayaliṅgaḥ śrutayaḥ saṃśayabījatvena santītyarthaḥ /
yathā viruddhasuṣuptimaraṇobhayarūpaṃ mugdhatvaṃ tathā śrutiprāmāṇyādubhayarūpaṃ brahma dhyeyamiti dṛṣṭāntena pūrvapakṣaḥ /
nirviśeṣamekarūpameva jñeyamiti siddhāntayati- evamiti /
kimubhayarūpatvaṃ svataḥ, uta svato nirguṇasya sarvagandhatvādiviśeṣa upādhitaḥ satyaḥ, āhosvitsvataḥ saviśeṣameva brahmeti /
tatrādya nirasya dvitīyamanūdya dūṣayati- astu tarhīti /
sthānamupādhiḥ /
brahmaṇi viśeṣaḥ, kalpitaḥ aupādhikatvātsphaṭikalauhityavadityarthaḥ /
upādheḥ satyatve 'pi tatkṛtaṃ mithyeti dṛṣṭaṃ brahmaṇi tūpādhīnāṃ mithyātvāttatkṛto viśeṣo mithyeti kimu vācyamityāha- upādhīnāmiti /
tṛtīyaṃ nirasyati- ataśceti /
sarvasya viśeṣasya kalpitatvādevetyarthaḥ /
niṣedhaśruteścaivamityāha- sarvatra hīti

50.12

END BsCom_3,2.5.11
START BsCom_3,2.5.12
na bhedād iti cen na pratyekamatadvacanāt | BBs_3,2.12 |
athāpi syādyaduktaṃ nirvikalpamekaliṅgameva brahma nāsya svataḥ sthānato vobhayaliṅgatvamastīti /
tannopapadyate /
kasmāt /
bhedāt /
bhinnā hi pratividyaṃ brahmaṇa ākārā upadiśyante /
catuṣpādbrahma ṣoḍaśakalaṃ brahma vāmanītvādilakṣaṇaṃ brahma trailokyaśarīravaiśvānaraśabdoditaṃ brahmetyevañjātīyakāḥ /
tasmātsaviśeṣatvamapi brahmaṇo 'bhyupagantavyam /
nanūktaṃ nobhayaliṅgatvaṃ brahmaṇaḥ saṃbhavatīti /
ayamapyavirodhaḥ /
upādhikṛtatvādākārabhedasya /
anyathā hi nirviṣayameva bhedaśāstraṃ prasajyeteti cet /
neti brūmaḥ /
kasmāt /
pratyekamatadvacanāt /
pratyupādhibhedaṃ hyabhedameva brahmaṇaḥ śrāvayati śāstram - 'yaścāyamasyāṃ pṛthivyāṃ tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyamadhyātmaṃ śārīrastejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yameva sa yo 'yamātmā' (bṛ. 2.5.1) ityādi /
ataśca na bhinnākārayogo brahmaṇaḥ śāstrīya iti śakyate vaktum /
bhedasyopāsanārthatvādabhede tātparyāt /
bhidyata iti bhedo viśeṣaḥ, nirviśeṣatvaśrutāvapi viśeṣasyāpi śruterubhayarūpatvaṃ syāditi śaṅkāṃ vyācaṣṭe- athāpi syāditi /
pūrvoktaṃ virodhaṃ smārayati- nanūktamiti /
bhedaśrutiprāmāṇyārthamaupādhikarūpabhedasvīkārādavirodha iti samādhyarthaḥ /
kimupādhigata eva rūpabhedo brahmaṇyupacaryate dhyānārthamutopādhiyogātsatyaviruddharūpavattayā brahmaṇo bhedo bhavatīti /
ādye 'smādiṣṭasiddhiḥ, dvitīyamabhedaśrutyā dūṣayati- neti brūma iti

50.13

END BsCom_3,2.5.12
START BsCom_3,2.5.13
api caivam eke | BBs_3,2.13 |
apicaivaṃ bhedadarsananindāpūrvakamabhedadarśanamevaike śākhinaḥ samāmananti - 'manasaivedamāptavyaṃ neha nānāsti kiñcana /
mṛtyoḥ sa mṛtyupamāpnoti ya iha nāneva paśyati' (ka. 4.11) iti /
tathānyepi 'bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā sarvaṃ trividhaṃ brahma me tat' (śve. 1.12) iti samastasya bhogyabhoktṛniyantṛlakṣaṇasya prapañcasya brahmaikasvabhāvatāmadhīyate

50.13

dvaitanindāpūrvakamadvaitokteśca nirviśeṣaṃ tattvamiti sūtrārthamāha- apiceti /
bhoktā jīvo bhogyaṃ śabdādi tayoḥ preritāramīśvaraṃ ca matvā vicārya me mama proktaṃ tatsarvaṃ trividhaṃ brahmaiveti jānīyādityarthaḥ

50.14

END BsCom_3,2.5.13
START BsCom_3,2.5.14
kathaṃ punarākāravadupadeśinīṣvanākāropadeśinīṣu ca brahmaviṣayāsu śrutiṣu satīṣvanākārameva brahmāvadhāryate na punarviparītamti /
ata uttaraṃ paṭhati -
arūpavadeva hi tatpradhānatvāt | BBs_3,2.14 |
rūpādyākārarahitameva brahmāvadhārayitavyaṃ na rūpādimat /
kasmāt /
tatpradhānatvāt /
''asthūlamanaṇvarhrasvamadīrdham' (bṛ. 3.8.8) 'aśabdamasparśamarūpamavyayam' (kaṭha. 3.15 /
mukti. 2.72) 'ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma' (chā. 8.14.1) 'divyo hyamūrtaḥ puruṣaḥ sabāhyābhyantaro hyajaḥ'' (muṇḍa. 2.1.2), 'tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabrahmamayamātmā brahagma sarvānabhūḥ' (bṛ. 2.5.19) ityevamādīni vākyāni niṣprapañcabrahmātmatattvapradhānāni narthāntarapradhānānītyetatpratiṣṭhāpitaṃ 'tattu samanvayāt' (bra.sū. 1.1.4) ityatra /
tasmādevañjātīyakeṣu vākyeṣu yathāśrutaṃ nirākārameva brahmāvadhārayitavyam /
itarāṇi tvākārapavadbrahmaviṣayāṇi vākyāni na tatpradhānāni /
upāsanāvidhipradhānāni hi tāni teṣvasati virodhe yathāśrutamāśrayitavyam /
sati tu virodhe tatpradhānānyatatpradhānebhyo balīyāṃsi bhavantīti /
eṣa vinigamanāyāṃ hetuḥ /
yenobhayīṣvapi śrutiṣu satīṣvanākārameva brahmāvadhāryate na punarviparītamiti

50.14

dvividhaśrutiṣu satīṣu nirviśeṣatve kiṃ niyāmakamiti śaṅkate- kathaṃ punariti /
tatparātaparavirodhe tatparaṃ balavaditi nyāyo niyāmaka ityāha- arūpavadeveti /
upāsanāparavākyeṣu ākāre tātparyābhāve 'pi devatāvigrahādivadākārasiddhimāśaṅkya niṣprapañcaparaśrutivirodhānmaivamityāha- teṣvasatīti

50.15

END BsCom_3,2.5.14
START BsCom_3,2.5.15
kā tarhyākāravadviṣayāṇāṃ śrutīnāṃ gatirityata āha -
prakāśavaccāvaiyarthyāt | BBs_3,2.15 |
yathā prakāśaḥ sauraścāndramaso vā viyadvyāpyāvatiṣṭhamāno 'ṅgulyādyupādhisaṃbandhātteṣvṛjuvakrādibhāvaṃ pratipadyamāneṣu tadbhāvamiva pratipadyate /
evaṃ brahmāpi pṛthivyādyupādhisaṃbandhāttadākāratāmiva pratipadyate tadālambano brahmaṇa ākāraviśeṣopadeśa upāsanārtho na virudhyate /
evamavaiyarthyamākāravadbrahmaviṣayāṇāmapi vākyānāṃ bhaviṣyati /
nahi vedavākyānāṃ kasyacidarthavattvaṃ kasyacidanarthavattvamiti yuktaṃ pratipattuṃ pramāṇatvāviśeṣāt /
nanvevamapi yatpurastātpratijñātaṃ nopādhiyogādapyubhayaliṅgatvaṃ brahmaṇo 'stīti tadvirudhyate /
neti brūmaḥ /
upādhinimittasya vastudharmatvānupapacatteḥ /
upādhīnāṃ cāvidyāpratyupasthāpitatvāt /
satyāmeva ca naisargikyāmavidyāyāṃ lokavedavyavahārāvatāra iti tatra tatrāvocāma

50.15

kalpitadvaite sāvakāśatvācca saprapañcatvaśrutayo durbalā ityāha- prakāśavacceti /
nanvākāravākyānāmupādhikalpitasarvagandhatvādināthravattvaṃ kimiti varṇyate vaiyarthyamevocyatām, tatrāha- nahi vedavākyānāmiti /
nanvevamapīti /
uktarītyobhayarūpatvāṅgīkāreṇa śrutīnāṃ vyavasthitatve 'pītyarthaḥ /
upādhīnāṃ kalpitatvādaupādhikasya satyatvādupapatterna satyamubhayarūpatvamiti pūrvamuktaṃ, saṃprati satyaṃ nirviśeṣatvaṃ mithyā saviśeṣatvamityucyata ityubhayarūpatvāṅgīkāre 'pi na pūrvāparavirodha ityāha- neti brūma iti /
dvaitasya mithyātve jñānena bādhādupāsanādivyavahāro na syādityāśaṅkya bādhātprāgeva sa ityāha- satyamiti

50.16

END BsCom_3,2.5.15
START BsCom_3,2.5.16
āha ca tanmātram | BBs_3,2.16 |
āha ca śrutiścaitanyamātraṃ vilakṣaṇarūpāntararahitaṃ nirviśeṣaṃ brahma - 'sa yathā saindhavaghano 'ntaro 'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana evaivaṃ vā are 'yamātmānantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva' (bṛ. 4.5.13) iti /
etaduktaṃ bhavati - nāsyātmano 'ntarbahirvā caitanyādanyadrūpamasti lavaṇarasa eva nirantaro bhavati na rasāntaraṃ tathaiveti

50.16

FN: saindhavaghano lohapiṇḍaḥ /
yataḥ śrutiścinmātramāhātaśca viśeṣo mithyeti sūtrārthamāha- āha ceti /
saindhavaghano lavaṇapiṇḍaḥ

50.17

END BsCom_3,2.5.16
START BsCom_3,2.5.17
darśayati cātho api smaryate | BBs_3,2.17 |
darśayati ca śrutiḥ pararūpapratiṣedhenaiva brahma nirviśeṣatvāt- 'athāta ādeśo neti neti' (bṛ. 2.3.6) iti, 'anyadeva tadviditādatho aviditādadhi (ke. 1.3) 'yato vāco nivartante aprāpya manasā saha' (tai. 2.4.1) ityevamādyā /
bāṣkalinā ca bādhvaḥpṛṣṭaḥ sannavacanenaiva brahma provāceti śrūyate - 'sa hovācādhīhi bho iti sa tūṣṇīṃ babhūva taṃ ha dvitīye vā tṛtīye vā vacana uvāca brūmaḥ khalu tvaṃ tu na vijānāsi /
upaśānto 'yamātmā' iti /
tathā smṛtiṣvapi parapratiṣedhenaivopadiśyate - 'jñeyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnute /
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyate' (13.12) ityevamādyāsu /
tathā viśvarūpadharo nārāyaṇo nāradamuvāceti smaryate - 'māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nārada /
sarvabhūtaguṇairyuktaṃ naivaṃ māṃ jñātumarhasi' iti /
FN: adhi anyat /
upaśānto nirastadvaitaḥ /
kiñca śrutismṛtyoḥ paraniṣedhena brahmopadeśānniṣprapañcaṃ brahmetyāha- darśayati ceti /
atha dvaitoktyanantaraṃ jñānahetutvānneti neti upadeśaḥ kriyata ityarthaḥ /
adhi anyat punaḥ punaradhīhi bho iti nirbandhakāriṇaṃ taṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca praśne tūṣṇībhāvaṃ tyaktvovāca /
upaśānto nirastadvaitaḥ /
atastasya tūṣṇīṃbhāva evottaramiti sautraśca atośabdastathārthakaḥ ādimatkāryaṃ tanna bhavatītyanādimat /
sat indriyavedyam /
asat parokṣaṃ ca na svaprakāśatvādityarthaḥ /
sarvabhūtaguṇairdivyagandhādibhiryuktaṃ māṃ mūrtimantaṃ paśyasīti yatsā māyā, ata eva sadvaito bhagavāniti māṃ draṣṭuṃ nārhasi vastuto dvaitātītatvādityarthaḥ

50.18

END BsCom_3,2.5.17
START BsCom_3,2.5.18
ata eva copamā sūryakādivat | BBs_3,2.18 |
yata eva cāyamātmā caitanyarūpo nirviśeṣo vāṅmanasātītaḥ parapratiṣedhopadeśyo 'ta eva cāsyopādhinimittapāramārthikīṃ viśeṣavattābhipretya jalasūryakādivadityupamopādīyate mokṣaśāstreṣu - 'yathā hyajaṃ jyotirātmā vivasvānapo bhinnā bahudhaiko 'nugacchan /
upādhinā kriyate bhedarūpo devaḥ kṣetreṣvevamajoyamātmā' iti /
'eka eva hi bhūtātmā bhūte bhūte vyavasthitaḥ /
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat' (bra.biṃ 12) ityevamādiṣu

50.18

kiñca yathā jalādyupādhikalpitaḥ sūryacandrāderbhedacalanādirdharma evamātmana iti dṛṣṭāntaśruteśca nirviśeṣaṃ tattvamityāha- ata eva copameti /
jalasthapratibimbatvākāreṇa sūryasyābhāsatvadyotanāya sūryaketi kapratyayaḥ /
yathāyaṃ jyotirmayo vivasvānsvata eko 'pi ghaṭabhedena bhinnāḥ apo 'nugacchan bahudhā kriyate evamajo 'yamātmā devaḥ svaprakāśa eko 'pyupādhinā māyayā kṣetreṣvanugacchan bhedarūpaḥ kriyata iti yojanā

50.19

END BsCom_3,2.5.18
START BsCom_3,2.5.19
atra pratyavasthīyate -
ambuvadagrahaṇāt tu na tathātvam | BBs_3,2.19 |
na jalasūryakāditulyatvamihopapadyate tadvadagrahaṇāt /
sūryādibhyo hi mūrtebhyaḥ pṛthagbhūtaṃ viprakṛṣṭadeśaṃ mūrtaṃ gṛhyate tatra yuktaḥ sūryādipratibimbodayaḥ /
natvātmā mūrto nacāsmātpṛthagbhūtā viprakṛṣṭadeśāścopādhayaḥ sarvagatatvātsarvānanyatvācca /
tasmādayukto 'yaṃ dṛṣṭānta iti

50.19

ihātmanyuktadṛṣṭāntavaiṣamyaśaṅkāsūtram- ambuvaditi /
ātmano nīrūpatvāddūrasthopādhyabhāvācca māyayā buddhyādiṣu pratibimbabhedo na yukta ityarthaḥ

50.20

END BsCom_3,2.5.19
START BsCom_3,2.5.20
atra pratividhīyate -
vṛddhihrāsabhāktvamantarbhāvādubhayasāmañjasyādevam | BBs_3,2.20 |
yukta eva tvayaṃ dṛṣṭānto vivakṣitāṃśasaṃbhavāt /
nahi dṛṣṭāntadārṣṭrāntikayoḥ kvacitkañcidvivakṣitāṃśaṃ mukattvā sarvasārūpyaṃ kenaciddarśayituṃ śakyate /
sarvasārūpye hi dṛṣṭāntadārṣṭrāntikabhāvoccheda eva syāt /
nacedaṃ svamanīṣayā jalasūryakājadidṛṣṭāntapraṇayanam /
śāstrapraṇītasya tvasya prayojanamātramupanyasyate /
kiṃ punaratra vivakṣitaṃ sārūpyamiti /
taducyate - vṛddhihrāsabhāktvamiti /
jalagataṃ hi sūryapratibimbaṃ jalavṛddhau vardhate jalahrāse hrasati jalacalane calati jalabhede bhidyata ityevaṃ jaladharmānuyāyi bhavati natu paramārthataḥ sūryasya tathātvamasti /
evaṃ paramārthato 'vikṛtamekarūpamapi sadbrahma dehādyupādhyantarbhāvādbhajata ivopādidharmānvṛddhirhrāsādīn /
evamubhayordṛṣṭāntadārṣṭrāntikayoḥ sāmañjasyādavirodhaḥ

50.20

upādhyantarbhāvena tatkalpitadharmavattvamatra vivakṣitāṃśastena sāmyena samādhānasūtram- vṛddhihāseti /
dṛṣṭāntasāmye 'pi nīrūpātmanaḥ pratibimbaṃ svabuddhyā kathaṃ kalpyata ityata āha- na cedamiti /
śrūyate na kalpyata ityarthaḥ /
śrutadṛṣṭāntasya 'sūryakādivat'ityupanyāsena kiṃ phalamityata āha- śāstreti /
ātmano nirviśeṣatvaṃ phalamityarthaḥ /
avirodha iti na vaiṣamyamityarthaḥ /
ātmā pratibimbaśūnyaḥ, nīrūpadravyatvāt, vāyuvadityanumāne ākāśe vyabhicāraḥ /
alpajale 'vidūrākāśapratibimbadarśanādupādhidūrasthatvamapi kvacidanapekṣatamiti bhāvaḥ

50.21

END BsCom_3,2.5.20
START BsCom_3,2.5.21
darśanāc ca | BBs_3,2.21 |
darśayati ca śrutiḥ parasyaiva brahmaṇo dehādiṣūpādhiṣvantaranupraveśam - 'puruścakre dvipadaḥ puruścakre catuśpadaḥ /
puraḥ sa pakṣī bhūtvā puraḥ puruṣa āviśat' (bṛ. 2.5.18) iti /
'anena jīvenātmanānupraviśya' (chā. 6.3.2) iti ca /
tasmādyuktametat - 'ata eva caipamā sūryakādivat' (bra.sū. 3.2.18) iti /
tasmānnirvikalpakaikaliṅgameva brahma nobhayaliṅgaṃ viparītaliṅgaṃ ceti siddham /
atra keciddve adhikaraṇe kalpayanti /
prathamaṃ tāvat- kiṃ pratyastamitāśeṣaprapañcamekākāraṃ brahmota prapañcavadanekākāropetamiti /
dvitīyaṃ tu - sthite pratyastamitaprapañcatve kiṃ sallakṣaṇaṃ brahmota bodhalakṣaṇamutobhayalakṣaṇamiti /
atra vayaṃ vadāmaḥ - sarvathāpyānarthakyamadhikaraṇāntarārambhasyeti /
yadi tāvadanekaliṅgatvaṃ parasyabrahmaṇo nirākartavyamityayaṃ prayāsastatpūrveṇaiva na sthānato 'pi ityanenādhikaraṇena nirākartavyamityayamuttaramadhikaraṇaṃ prakāśavacca etadvyarthameva bhavet /
naca sallakṣaṇameva bhma na bodhalakṣaṇamiti śakyaṃ vaktum /
vijñānaghana evetyādiśrutivaiyarthyaprasaṅgāt /
kathaṃ vā nirastacaitanyaṃ brahma cetanasya jīvasyātmatvenopadiśyeta /
nāpi bodhalakṣaṇameva brahma na sallakṣaṇamiti śakyaṃ vaktum astītyevopalabdhavyaḥ (pha. 6.13)
ityādiśrutivaiyarthyaprasaṅgāt /
kathaṃ vā nirastasattāko bodho 'bhyupagamyeta /
nāpyubhayalakṣaṇameva brahmeti śakyaṃ vaktum /
pūrvābhyupagamavirodhaprasaṅgāt /
sattāvyāvṛttena ca bodhena bodhavyāvṛttayā ca sattayopetaṃ brahma pratijānānasya tadeva pūrvādhikaraṇapratiṣiddhaṃ saprapañcatvaṃ brahmaṇaḥ prasajyeta /
śrutatvādadoṣa iti cet /
na /
ekasyānekasvabhāvatvānupapatteḥ /
atha sattaiva bodho bodha eva ca sattā nānayoḥ parasparavyāvṛttirastīti yadyucyeta tathāpi kiṃ sallakṣaṇaṃ brahmota bodhalakṣaṇamutobhayalakṣaṇamityevaṃ vikalpo nirālambana eva syāt /
sūtrāṇi tvekādhikaraṇatvenaivāsmābhirnītāni /
apica brahmaviṣayāsu śrutiṣvākāravadanākārapratipādanena vipratipannasvānākāre brahmaṇi parigṛhīte 'vaśyaṃ vaktavyetarāsāṃ śrutīnāṃ gatiḥ /
tādarthyena prakāśavaccetyādīni sūtrāṇyarthavattarāṇi saṃpadyante /
yadyapyāhurākāravādinyo 'pi śrutayaḥ prapañcapravilayamukhenānākārapratipattyarthā eva na pṛthagarthā iti tadapi na samīcīnamiva lakṣyate /
katham /
ye hi paravidyādhikāre kecitprapañcā ucyante yathā - 'yuktā hyasya harayaḥ śatā deśetyaya vai harayo 'yaṃ vai sahasrāṇi bahūni cānantāni ca' (bṛ. 2.5.19) ityevamādayaste bhavanti pravilayārthāḥ 'tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyam' (bṛ. 2.5.19) ityupasaṃhārāt /
ye punarupāsanādhikāre prapañcā ucyante yathā 'manomayaḥ prāṇasīro bhārūpaḥ' (chā. 3.14.2) ityevamādayo na teṣāṃ pravilayārthatvaṃ nyāyyam /
'sa kratuṃ kurvīta' (chā. 3.14.1) ityevañjātīyakena prakṛtenaivopāsanavidhinā teṣāṃ saṃbandhāt /
śrutyā caivañjātīyakānāṃ guṇānāmupāsanārthatve 'vakalpyamāne na lakṣaṇayā pravilayārtatvamavakalpate /
sarveṣāṃ ca sādhāraṇe pravilayārthatve sati 'arūpavadeva hi tatpradhānatvāt' (bra. sū. 3.2.14) iti vinigamanakāraṇavacanamanavakāśaṃ syāt /
phalamapyeṣāṃ yathopadeśaṃ kvacidduritakṣayaḥ kvacidaiśvaryaprāptiḥ kvacitkramamuktirityavagamyata evetyataḥ pārthagartyamevopāsanāvākyānāṃ brahmavākyānāṃ ca nyāyyaṃ naikavākyatvam /
kathaṃ caiṣāmekavākyatotprekṣyata iti vaktavyam /
ekaniyogapratīteḥ prayājadarśapūrṇamāsavākyavaditi cet /
na /
brahmavākyeṣu niyogābhāvāt /
vastumātraparyavasāyīni hi brakahmavākyāni na niyogopadeśīnītyetadvistare pratiṣṭhāpitaṃ 'tattu samanvayāt (bra. sū. 1.1.4) ityatra /
kiṃviṣayaścātra niyogo 'bhipreyata iti vaktavyam /
puruṣo hi niyujyamānaḥ kurviti svavyāpāre kasmiṃścinniyujyate /
nanu dvaitaprapañcavilayo na yogaviṣayo bhaviṣyati /
apravilāpite hi dvaitaprapañce brahmatattvāvabodho na bhavatyato brahmatattvāvabodhapratyanīkabhūto dvaitaprapañcaḥ pravilāpyaḥ /
yathā svargāmasya yāgo 'nuṣṭhātavya upadiśyata evamapavargakāmasya prapañcapravilayaḥ /
yathāca tamasi vyavasthitaṃ ghaṭāditattvamavabubhutsamānena tatpratyanīkabhūtaṃ tamaḥ pravilāpyata evaṃ brahmatattavamavabubhutsamānena tatpratyanīkabhūtaḥ prapañcaḥ pravilāpayitavyaḥ /
brahmasvabhāvo hi prapañco na prapañcasvabhāvaṃ brahma, tena nāmarūpaprapañcapravilāpanena brahmatattvāvabodho bhavatīti /
atra vayaṃ pṛcchāmaḥ - ko 'yaṃ prapañcapravilayo nāma /
kimagnipratāpasaṃparkādghṛtakāṭhinyapravilaya iva ppapañcapravilayaḥ kartavya āhosvidekasmiṃścandre timirakṛtānekacandraprapañcavadavidyākṛto brahmaṇi nāmarūpaprapañco vidyayā pravilāpitavya iti /
tatra tāvadvidyāmano 'yaṃ prapañco dehādilakṣaṇa ādhyatmiko bāhyaśca pṛthivyādilakṣaṇaḥ pravilāpayitavya ityucyeta sa puruṣamātreṇāśakyaḥ pravilāpayitumiti tatpravilayopadeśo 'śakyaviṣaya eva syāt /
ekena cādimuktena pṛthivyādipravilayaḥ kṛta itīdānīṃ pṛthivyādiśūnyaṃ jagadabhaviṣyat /
athāvidyādhyasto brahmaṇyekasminnayaṃ prapañco vidyayā pravilāpyata iti brūyāt /
tato brahmaivāvidyādhyastaprapañcapratyākhyānenāvedayitavyam ekamevādvitīyaṃ brahma, tatsatyaṃ sa ātmā tatvamasi (chā. 6.8.7) iti tasminnāvedite vidyā svayamevotpadyate tayā cāvidyā bādhyate.
tataścāvidyadhyastaḥ sakalo 'yaṃ nāmarūpaprapañcaḥ svapnaprapañcavatpravilīyate /
anāvedite tu brahmaṇi brahmavijñānaṃ kuru prapañcapravilayaṃ ceti śatakṛtvo 'pyukte, na brahmavijñānaṃ prapañpapravilayo vā jāyate /
nanvāvedite brahmaṇi tadvijñānaviṣayaḥ prapañcavilayaviṣayo vā niyogaḥ syāt /
na /
niṣprapañcabrahmātmatvāvedanenaivobhayasiddheḥ /
rajjusvarūpaprakāśanenaiva hi tatsvarūpavijñānamavidyādhyastasarpādiprapañcapravilayaśca bhavati /
naca kṛtameva punaḥ kriyate /
niyojyoñapi ca prapañcāvasthāyāṃ yo 'vagamyate jīvo nāma sa prapañcasyaiva vā syādbrahmapakṣasyaiva vā /
prathame vikalpe niṣprapañcabrahmatattvapratipādanena pṛthivyādivajjīvasyāpi pravilāpitatvātkasya prapañcavilaye niyoga ucyeta kasya vā niyoganiṣṭhatayā mokṣo 'vāptavya ucyeta /
dvitīye 'pi brahmaivāniyojyasvabhāvaṃ jīvasya svarūpaṃ jīvatvaṃ tvavidyākṛtameveti pratipādite brahmaṇi niyojyābhāvānniyogābhāva eva /
draṣṭavyādiśabdā api paravidyādhikārapaṭhitāstattvābhimukhīkaraṇapradhānā na tatvāvabodhavidhipradhānā bhavanti /

loke 'pīdaṃ paśyedamākārṇayeti caivañjātīyakeṣu nirdeśeṣu praṇidhānamātraṃ kurvityucyate na sākṣājjñānameva kurviti /
jñeyābhimukhasyāpi jñānaṃ kadācijjāyate kadācinna jāyate tasmāttaṃ prati jñānaviṣaya eva darśayitavyo jñāpayitukāmena /
tasmindarśite svayameva yathāviṣayaṃ yathāpramāṇaṃ ca jñānamutpadyate /
naca pramāṇāntareṇānyathāprasiddher'the 'nyathājñānaṃ niyuktasyāpyupapadyate /
yadi punarniyukto 'hamityanyathā jñānaṃ kuryānna tu tajjñānaṃ kiṃ tarhi mānasī sā kriyā /
svayameva cedanyathotpadyeta bhrāntireva syāt /
jñānaṃ tu pramāṇajanyaṃ yathābhūtaviṣayaṃ ca na tanniyogaśatenāpi kārayituṃ śakyate /
naca pratiṣedhenāpi vārayituṃ śakyate /
nahi tatpuruśatantraṃ, vastutantrameva hi tat /
ato 'pi niyogābhāvaḥ /
kiñcānyanniyoganiṣṭhatayaiva paryavasyāmnāye yadabhyupagatamaniyojyabrahmātmatvaṃ jīvasya tadapramāṇakameva syāt /
atha śāstramevāniyojyabrahmātmatvamapyācakṣīta tadavabodhe ca puruṣaṃ niyuñjīta tato brahmaśāstrasyaikasya dvyarthaparatā viruddhārthaparatā ca prasajyetām /
niyogaparatāyāṃ ca śrutahāniraśrutakalpanā karmaphalavanmokṣasyādṛṣṭaphalatvamanityatvaṃ cetyevamādayo doṣā na kenacitparihartuṃ śakyāḥ /
tasmādavagataniṣṭhānyeva brahmavākyāni na niyoganiṣṭhāni /
ataścaikaniyogapratīterekavākyatetyayuktam /
abhyupagamyamāne 'pi ca brahmavākyechu niyogasadbhāve tadekatvaṃ niṣprapañcopadeśeṣu saprapañcopajadeśeṣu cāsiddham /
nahi śabdāntarādibhiḥ pramāṇairniyogabhede 'vagamyamāne sarvatraikā niyoga iti śakyamāśrayitum /
prayājadarśapūrṇamāsavākyechu tvadhikārāṃśenābhedādyuktamekatvam /
natviha saguṇanirguṇacodanāsu kaścidekatvādhikīrāṃso 'sti /
nahi bhārūpatāvādayo guṇāḥ prapañcapravilayopakāriṇaḥ /
nāpi prapañcapravilayo bhārūpatvādiguṇopakārī, parasparavirodhitvāt /
nahi kṛtsnaprapañcapravilāpanaṃ prapañcaikadeśāpekṣaṇaṃ caikasmindharmiṇi yuktaṃ samāveśayitum /
tasmādasmādukta eva vibhāga ākāravadanākāropadeśānāṃ yuktatara iti

50.21

FN: asya jīvabhāvaṃ prāptasyeśvarasya daśa harayo viṣayā indriyāṇi vā /
taṃ jñānārthinam /
bhinnavākyārthaviṣayaḥ śabdaḥ śabdāntaram /
praveśaśruteścoktānumānabādha ityāha sūtrakāraḥ /
darśanācceti /
dvipadaḥ puro manuṣyādidehāṃścakre catuṣpadaḥ puraḥ paśūnkṛtvā puraścakṣurādyabhivyakteḥ purastāt sa īśvaraḥ pakṣī liṅgaśarīrī bhūtvā pura uktāni śarīrāṇyāviśat, sa ca praviṣṭo 'pi puruṣaḥ pūrṇa evetyarthaḥ /
taittirīyake liṅgasya pakṣādyukteḥ pakṣitvaṃ mantavyam /
evaṃ pratibimbabhāvena bhedādeḥ kalpitatvāt nirviśeṣaṃ brahmeti svamatamupasaṃharati- tasmāditi /
ekadeśivyākhyāmutthāpayati- atreti /
na sthānato 'pītyādyekamadhikaraṇaṃ, tatra brahmaṇo niṣprapañcatve sthite kiṃlakṣaṇaṃ brahmeti saṃdehe prakāśavaccetyādidvitīyamadhikaraṇaṃ pravṛttaṃ, na sadrūpameva brahma kintu prakāśavacca cidrūpaṃ ca /
kutaḥ-avaiyarthyāt /
satyaṃ jñānaṃ sadeva somyetyubhayaśruterdvirūpe brahmaṇyarthavattvāditi pūrvapakṣe siddhāntaḥ-āha ca tanmātram /
sanmātraṃ brahma śrutirāha, 'jñānasya sattānatirekāt'iti /
idaṃ dvitīyādhikaraṇaṃ dūṣayati- atra vayamiti /
dvitīyādhikaraṇasya kiṃ brahmaṇo 'nekarūpatvanirāsaḥ phalam, uta bodharūpatvanirāsa āhosvitsattānirāsa iti vikalpya sarvathāpyānarthakyaṃ prapañcayannādye gatārthatāmāha- yadi tāvaditi /
nahi dvitīya ityāha- naceti /
brahmaṇo bodharūpatvanirāse jaḍatvājjīvābhedaśrutibādhaśca syādityāha- kathaṃ veti /
na tṛtīya ityāha- nāpīti /
sattānirāse bodhasya tucchatvaṃ ca syādityāha- kathamiti /
naca bodhasya sattānatirekānna tucchateti vācyam /
sadbodhapadayorvācyānatireke paryāyatvaprasaṅgāt /
evaṃ siddhāntaṃ phalābhāvena dūṣayitvā pūrvapakṣaṃ dūṣayati- nāpīti /
prasaṅgamevāha- satteti /
vyāvṛttatvaṃ bhinnatvam /
niṣprapañcaikarūpatvasiddhāntavirodhāt bhinnobhayarūpatvapūrvapakṣānutthānamityarthaḥ /
ubhayaśrutibalādutthānamiti śaṅkate- śrutatvāditi /
meruvindhyavatparasparaṃ bhinnasattābodhayorekabrahmābhedaśaṅkā śrutiśatenāpi na yuktetyāha- neti /
sadbodhayorbhedo 'sti na vā /
ādye śruterapi viruddhārthatvānupapatterna pūrvapakṣotthānamityuktam /
saṃprati dvitīyaṃ śaṅkate- atha sattaiveti /
sadbodhapadayorvācyabhede 'pi lakṣyaikyopapattirakhaṇḍārthasvīkārādityarthaḥ /
akhaṇḍārthasya pūrvapakṣatvaṃ na syātsiddhāntatvāt /
kiñcātra saṃśaye 'pyayukta ityāha- tathāpīti /
ekādhikaraṇapakṣe sūtrāṇi kathaṃ neyānītyata āha- sūtrāṇīti /
svapakṣe sūtrasāmañcasyaṃ cetyāha- apiceti /
avaśyāpekṣitagatyarthatvenottarasūtrāṇāṃ pūrvaikavākyatvānnādhikaraṇabheda iti bhāvaḥ /
ākāraśrutīnāṃ kalpitākāro gatiriti svamatamuktaṃ, prapañcavilayavādinastu 'manomayaḥ prāṇaśarīraḥ satyakāmaḥ'ityādyākāraśrutīnāṃ taditarākārapravilayo gatirityāhuḥ /
manomaya iti kor'thaḥ, mano 'tiriktopādhiśūnya ityarthaḥ /
evaṃ prāṇaśarīrapadena prāṇātiriktopādhiniṣedhānmanaso 'pyabhāvasiddhiḥ, evaṃ sarve śabdā anākārabrahmaparā eveti tanmatamanūdya dūṣayati- yadapītyādinā /
kiṃ jñeyabrahmaprakaraṇasthānāmākāraśabdānāṃ niṣedhaparatvaṃ utopāsanāprakaraṇasthānāmapi /
tatrādyamaṅgīkaroti- ye hīti /
asya jīvabhāvaṃ prāptasyeśvarasya daśa harayo viṣayā haraṇāddaśendriyāṇi prāṇibhedāpekṣayā śatāni sahasrāṇi ca teṣāmīśvarādbhedamāśaṅkyāha- ayamiti /
īśvara eva haraya ityarthaḥ /
dvitīyaṃ dūṣayati- ye punariti /
manomayādiśabdānāṃ mukhyavṛttyā guṇaparatvasaṃbhave niṣedhalakṣaṇāpi na yuktetyāha- śrutyā ceti /
kiṃ cākārānākāraśrutidvaividhye sati brahmanākāramevetyatra kiṃ vinigamakamiti śaṅkotthānādasthūlādiśrutīnāṃ nirākāratātparyaṃ niyāmakamiti kathanārthamidaṃ sūtramarthavadbhavati /
sarvaśrutīnāṃ niṣedhārthatve tu śaṅkānutthānānniyāmakasūtraṃ vyarthaṃ syādityāha- sarveṣāṃ ceti /
nanūpāsanār'thakavākyānāṃ svārthe phalābhāvāt saphalaniṣedhavākyaśeṣatvamityāśaṅkya phalasya śrutatvānnānyaśeṣatetyāha- phalamapīti /
arthaikyābhāvācca naikavākyatetyāha- kathaṃ ceti /
arthaikyaṃ śaṅkate- eketi /
yathā phalavatparamāpūrvākhyaniyogaikyādaṅgapradhānavākyānāmekavākyatā tathā tattvāvabodhakāmasya prapañcapravilayaviṣayaka eko niyogarūpor'tho 'stītyākārānākāravākyānāṃ sarveṣāmekavākyatetyarthaḥ /
niyogāsidyā dūṣayati- neti /
viṣayaṃ śaṅkate- nanu dvaiteti /
pratyanīkaṃ pratibandhakam /
nanu prapañcavilaye brahmalayaḥ syādabhedādityata āha- brahmasvabhāvo hi prapañca iti /
kāraṇaṃ hi kāryasya svarūpamataḥ kāryanāśe 'pi kāraṇasya na layaḥ, ghaṭanāśe 'pi mṛddarśanādityarthaḥ /
prapañcasya satyasya kalpitasya vā laye vidhiriti vikalpyādyaṃ dūṣayati- tatra yadi tāvaditi /
satyasya jñānādadhvasteḥ musalādinā ca kṛtsnadvaitadhvaṃsāyogāt nabhograsanavidhivadaśakyaviṣayo 'yaṃ vidhiḥ, kiñca śukādimuktyā sarvamuktiḥ syādityarthaḥ /
dvitīyamanūdya dūṣayati- athetyādinā /
upadeśajanyajñānādevāvidyātajjaprapañcalayasiddherniyogo vṛthaivetyarthaḥ /
kiñca brahmajñānādau vidhiḥ kiṃ brahmaṇyajñāte jñāte vā /
nādyaḥ, aśakyatvādityāha- anāvedite tviti /
dvitīyaṃ śaṅkate- nanviti /
upadeśādeva jñāte brahmaṇi sākṣātkāradvaitabādhayoḥ siddhervidhivaiyarthyaṃ siddhasya vidhinā kartumayogādityāha- neti /
evaṃviṣayābhāvānniyogābhāvamuktvā niyojyābhāvāttadabhāvamāha- niyojyo 'pi ceti /
prapañcāntarbhūto brahma vetyarthaḥ /
ādye jīvanāśādvidhyayogaḥ, dvitīye niyojyāsiddhiḥ,tarhi jñāne vidhipratyayānāṃ kā gatirityata āha- draṣṭavyādiśabdā iti /
nanu śrutaṃ jñānaṃ tyaktvā tatsādhanavyāpāravidhiḥ kimiti kalpyata ityāśaṅkya jñānasya puruṣakṛtyasādhyatvādityāha- jñeyābhimukhasyāpīti /
kiñca jñānavidhivādinā jñeyaṃ brahmāvaśyaṃ vedāntairjñāpanīyaṃ viṣayānavabodhe vidhibodhāyogāt /
tathāca vedāntaireva jñānetpattervidhyānarthakyamityāha- tasmāditi /
taṃ jñānārthinaṃ pratītyarthaḥ /
nanūtpannaṃ jñānamanyathākartuṃ vidhirarthavāniti, netyāha- naceti /
nanvanagniryoṣiditi pratyakṣapramāṇādutpannamapi jñānaṃ tāmagniṃ dhyāyediti /
vidhinānyathākṛtaṃ dṛśyata ityata āha- yadīti /
anyathādhīḥ kṛtisādhyā cet kriyaiva, kṛtiṃ vinaiva cedbhrāntirevāto mānaṃ vinā vidhito jñānāsiddhermānavastutantre jñāne vidhirmṛṣetyarthaḥ /
vedānteṣu vidhivādino 'nyacca dūṣaṇamastītyāha- kiñcānyaditi /
brahmātmaikyeniyoge ca vedāntavākyasya prāmāṇyamāśaṅkyārthabhedādvākyabhedo viruddhārthatvādaprāmāṇyaṃ ceti dūṣayati- athetyādinā /

kiñca śrutaṃ brahma na śruto vidhirvedānteṣu tatkalpane ca karmajanyatvānmokṣasyānityatvasātiśayatvādiprasaṅga ityāha- niyogaparatāyāṃ ceti /
phalitamāha- ataśceti /
idānīṃ prauḍhavādena niyogamaṅgīkṛtya tadekatvaṃ khaṇḍayati- abhyupagamyamāne 'pīti /
bhinnakriyāvāciśabdaḥ śabdāntaraṃ yathā yajati dadātīti tathehāpi vedopāsīteti śabdabhedaḥ /
nirguṇasaguṇarūpabhedaḥprakaraṇabhedaḥ muktyabhyudayaphalabheda ityetaiḥ pramāṇairnirguṇajñānasaguṇopāsanāviṣayakaniyogabheda ityarthaḥ /
kathaṃ tarhyaṅgāṅgivākyeṣu niyogaikyaṃ, tatrāha- prayājeti /
ekasyaiva svargakāmasya sāṅgapradhānādhikārāttatsādhyaphalāpūrvaikyādekavākyatetyarthaḥ /
ihāpi nirguṇasaguṇavidyayorekādhikārāt niyogaikyamastu, netyāha- na tviheti /
muktyabhyudayārthibhedānmitho viruddhārthavidyayoraṅgāṅgitvāyogācca na viyogaikyam /
naca nirguṇavidyāniyoga eka eva saguṇavidyānaṅgīkārāditi vācyam /
aho viparītaṃ pāṇḍityamāyuṣmataḥ, vighnyayogyavidyāyāṃ vidhirvidhiyogyāyāmavidhiriti, tasmātsākāravākyānāmākāralayadvārā nirguṇavākyaikavākyatāgatirasadgatireva, kintu teṣāṃ kalpitākāro gatistadupāsanayābhyudayasiddheḥ, nirguṇavākyānāṃ tu paramārthālambanatvamityasmadukta eva vibhāgaḥ sādhīyānityupasaṃharati- tasmāditi

50.22

END BsCom_3,2.5.21
START BsCom_3,2.6.22
6 prakṛtaitāvattvādhikaraṇam / sū. 22-30
prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūyaḥ | BBs_3,2.22 |
'dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ caivāmūrtaṃ ca' (bṛ. 2.3.1) ityupakramya pañcamahābhūtāni dvairāśyena pravibhajyāmabartarasasya ca puruṣaśabdoditasya mahārajanādīni rūpāṇi darśayitvā punaḥ paṭhyate - 'athāta ādeśo neti neti nahyetasmāditi netyanyatparamasti' (bṛ. 2.3.6) iti /
tatra ko 'syapratiṣedhasya viṣaya iti jijñāsāmahe /
nahyatredaṃ taditi viśeṣitaṃ kiñcitpratiṣedhyamupalabhyate /
itiśabdena tvatra pratiṣedhyaṃ kimapi samarthyate neti netītiparatvānnañprayogasya /
itiśabdāśrayaṃ saṃnihitālaṃbana evaṃśabdasamānavṛttiḥ prayujyamāno dṛśyate iti ha smopādhyāyaḥ kathayati ityevamādiṣu /
saṃnihitaṃ cātra prakaraṇasāmarthyādrūpadvayaṃ saprapañcaṃ brahmaṇastacca brahmayasyaite dve rūpe /
tatra naḥ saṃśaya upajāyate - kimayaṃ pratiṣedho rūpe rūpāvaccobhayamapi pratiṣedhatyāhosvidekataram /
yadāpyekataraṃ tadāpi kiṃ brahma pratiṣedhati rūpe pariśiṣṭyāhosvidrūpe pratiṣedhati brahma pariśinaṣṭīti /
tatra prakṛtatvāviśeṣādubhayamapi pratiṣedhatītyāśaṅkāmahe /
dvau caitau pratiṣedhau dvirnetiśabdaprayogāt /
tayorekena saprapañcaṃ brahmaṇo rūpaṃ pratiṣidhyate 'pareṇa rūpavadbrahmeti bhavati matiḥ /
athavā brahmaiva rūpavatpratiṣidhyate taddhi vāṅmanasātītatvādasaṃbhāvyamānasadbhāvaṃ pratiṣedhārham /
natu rūpaprapañcaḥ pratyakṣādigocaratvātpratiṣedhārhaḥ /
abhyāsastvādarārtha iti /
evaṃ prāpte brūmaḥ /
- na tāvadubhayapratiṣedha upapadyate śūnyavādaprasaṅgāt /
kiñciddhi paramārthamālambyārthaḥ pratiṣidhyate yathā rajjvādiṣu sarpādayaḥ /
tacca pariśiṣyamāṇe kasmiṃścidbhāve 'vakalpate /
ubhayapratiṣedhe tu ko 'nyo bhāvaḥ pariśeṣyāt /
apariśiṣyamāṇe cānyasminya itaraḥ pratiṣeddhumārabhyate pratiṣeddhumaśakyatvāttasyaiva paramārthatvāpatteḥ pratiṣedhānupapattiḥ /
nāpi brahmapratiṣedha upapadyate ''brahma te bravāṇi' (bṛ. 2.1.1) ityādyupakramavirodhāt /
'asanneva sa bhavati /
asadbrahmeti veda cet' (taitti. 2.6.1) ityādinindāvirodhāt /
'astītyevopalabdhavyaḥ' (kaṭha. 6.13) ityavadhāraṇavirodhāt /
sarvavedāntavyākopaprasaṅgācca /
vāṅmanasātītatvamapi brahmaṇo nābhāvābhiprāyeṇābhidhīyate /
nahi mahatā parikarabandhena 'brahmavidāpnoti param' (tai. 2.1.1), 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' (tai. 2.1.1) ityevamādinā vedānteṣu brahmapratipādya tasyaiva punarabhāvo 'bhilapyeta /
prakṣālanāddhi paṅ kasya dūrādasparśaṃ varam iti hi nyāyaḥ /
pratipādanaprakriyā tveṣā 'yato vāco nivartante /
aprāpya manasā saha' (tai. 2.4.1) iti /
etaduktaṃ bhavati - vāṅmanasātītamaviṣayāntaḥpāti pratyagātmabhūtaṃ nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ brahmeti /
tasmādbrahmaṇo rūpaprapañcaṃ pratiṣedhati pariśinaṣṭi brahmetyabhyupagantavyam /
tadetaducyate prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhatīti /
prakṛtaṃ yadetāvadiyattāparicchinnaṃ mūrtāmūrtalakṣaṇaṃ brahmaṇo rūpaṃ tadeṣa śabdaḥ pratiṣedhati /
taddhi prakṛtaṃ prapañcitaṃ ca pūrvasminagranthe 'dhidaivatamadhyātmaṃ ca tajjanitameva ca vāsanālabkṣaṇamaparaṃ rūpamamūrtarasabhūtaṃ puruṣaśabdoditaṃ liṅgātmavyapāśrayaṃ mahājanādyupamābhirdarśitam /
amūrtarasasya puruṣasya cakṣurgrāhyarūpayogitvānupapatteḥ /
tadetatsaprapañcaṃ brahmaṇo rūpaṃ saṃnihitālambanenetikaraṇena pratiṣedhakaṃ nañaṃ pratyupanīyata iti gamyate /
brahma tu rūpaviśeṣaṇatvena ṣaṣṭhyā nirdiṣṭaṃ pūrvasmingranthe na svapradhānatvena /
prapañcite ca tadīye rūpadvaye rūpavataḥ svarūpajijñāsāyāmidamupakrāntam 'athāta ādeśo neti neti'' (bṛ. 2.3.6) iti /
tatra kalpitarūpapratyākhyānena brahmaṇaḥ svarūpāvedanamidamiti nirṇīyate /
tadāspadaṃ hīdaṃ samastaṃ kāryaṃ neti netīti pratiṣiddham /
yuktaṃ ca kāryasya vācārambhaṇasabdhādibhyo 'sattvamiti neti netīti pratiṣedhanaṃ na tu brahmaṇaḥ /
karvakalpanāmūlatvāt /
nacātreyamāśaṅkā kartavyā - kathaṃ hi śāstraṃ svayameva rūpadvayaṃ darśayitvā svayameva punaḥ pratiṣedhati - 'prakṣālanāddhi paṅ kasya dūrādasparśanaṃ varam' iti /
yato nedaṃ śāstraṃ pratipādyatvena brahmaṇo rūpadvayaṃ nirdiśati, lokaprasiddhaṃ tvidaṃ rūpadvayaṃ brahmaṇi kalpitaṃ parāmṛśati pratiṣedhyatvāya śuddhabrahmasvarūpapratipādanāya ceti niravadyam /
dvau caitau pratiṣedhau yathāsaṃkhyanyāyena dve api mūrtāmūrte pratiṣedhataḥ /
yadvā pūrvaḥ pratiṣedho bhūtarāśiṃ pratiṣedhatyuttaro vāsanārāśim /
athavā 'neti neti' (bṛ. 2.3.6) iti vīpseyamitīti yāvatkiñcidutprekṣyate tatsarvaṃ na bhavatītyarthaḥ /
parigaṇitapratiṣedhe hi kriyamāṇe yadi naitadbrahma kimanyadbrahma bhavediti jijñāsā syāt /
vāpsāyāṃ tu satyāṃ samastasya viṣayajātasya pratiṣedhādaviṣayaḥ pratyagātmā brahmeti jijñāsā nivartate /
tasmātprapañcameva brahmaṇi kalpitaṃ pratiṣedhati pariśnaṣṭi brahmeti nirṇayaḥ /
itaścaiṣa eva nirṇayaḥ /
yatastataḥ pratiṣedhādbhūyo bravīti 'anyatparamasti' (bṛ. 2.3.6) iti /
abhāvāvāsane hi pratiṣedhe kriyamāṇe kimanyatparamastīti brūyāt /
tatraiṣākṣarayojanā - neti netīti brahmādiśya tamevādeśaṃ punarnirvakti /
neti netītyasya kor'thaḥ /
nahyetasmādbrahmaṇo vyatiriktamastītyato neti netītyucyate na punaḥ svayameva nāstītyarthaḥ /
tacca darśayatyanyatparamapratiṣiddhaṃ brahmāstīti /
yadā punarevamakṣarāṇi yojyante nahyetasmāditi neti neti /
nahi prapañcapratiṣedharūpādādeśanādanyatparādeśanaṃ brahmaṇo 'stīti /
tadā tato bravīti ca bhūya ityetannāmadheyaviṣayaṃ yojayitavyam /
atha nāmadheyam - 'satyasya satyamiti prāṇa vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam' (bṛ. 2.1.20) iti hi bravītiti /
tacca brahmāvasāne pratiṣedhe samañjasaṃ bhavati /
abhāvāvasāne tu pratiṣedhe kiṃ satyasya satyamityucyeta /
tasmādbrahmāvasāno 'yaṃ pratiṣedho nābhāvāvasāna ityadhyavasyāmaḥ

50.22

FN: pṛthivyaptejorūpaṃ bhūtatrayaṃ mūrtaṃ, vāyvākāśarūpaṃ cāmūrtamiti dvirāśitvena /
mahārājanaṃ haridrā /
brahmaṇo nirviśeṣacinmātratvamuktvā sarvaniṣedhāvadhitvena sadrūpatvamāha- prakṛtaitāvattvaṃ hi pratiṣedhati tato bravīti ca bhūya iti /
pṛthivyaptejobhūtatrayaṃ mūrtaṃ vāyvākāśadvayamamūrtamiti rāśidvayamuktvā bhūtadvayasyāmūrtasya sāraḥ 'karaṇātmā hiraṇyagarbho ya eṣa etasmin sūryamaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe 'kṣiṇi puruṣaḥ'ityuktaḥ, tasya vāsanāmayāni svapnarūpāṇi 'tadyathā māhārajanaṃ, vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopaḥ'ityupamābhiruktāni vicitrāṇi, tatra mahārajanaṃ haridrā tayā liptaṃ vastraṃ māhārajanaṃ, pāṇḍvādikamiti dhavalaṃ kambalādi /
kecittu śrutimupalakṣaṇaṃ kṛtvā sūkṣmapañcabhūtānyamūrtāni pañcīkṛtāni mūrtāni tataścāmūrtarasatvoktyā karaṇānāṃ pāñcabhautikatvasiddhiriti vyācakṣate /
atha satpadātmakaprapañcoktyanantaraṃ, ata uktāropasya niṣedhārthatvānneti netīti niṣedhenopadeśaḥ kriyata ityarthaḥ /
netiśabdārthamāha- nahīti /
etasmādātmano 'nyannāstīti netītyucyata ityarthaḥ /
śūnyatānirāsārthaṃ paraṃ brahmāstītyuktamiti siddhāntarītyā śrutyarthaḥ /
atra niṣedhyaviśeṣānupalambhātsaṃśayamāha- tatra ko 'syetyādinā /
nañprayogasya nākārāsyetiśabdopasthāpitavastuniṣedhakatvādityarthaḥ /
itiśabdānniṣedhyasāmānyasamarpaṇe viśeṣākāṅkṣāyāṃ prakaraṇādrūpadvayasya rūpibrahmaṇaśca niṣaidhyatvabhānātsaṃśayamuktvā pūrvoktaṃ nirviśeṣaṃ brahma nāstītyākṣepasaṅgatyā pūrvapakṣayati- tatra prakṛtatveti /
pūrvapakṣe tatpadārthābhāvādvākyārthābhedāsiddhiḥ, siddhānte tatsiddhiriti phalam /
niradhiṣṭhānaniṣedhādarśanātsarvaniṣedho na yukta ityarucyā prapañce brahmaniṣedha ityāha- athaveti /
ekabrahmaṇa eva niṣedhe nakāradvayasya paunaruktyāmityata āha- abhyāsastviti /
utsūtrameva tāvatsiddhāntamupakramate- evamiti /
śūnyaprasaṅga iṣṭa iti vadantaṃ pratyāha- kiñciddhīti /
tacceti pratiṣedhanamityarthaḥ /
adhiṣṭhānānavaśeṣe tatpramārūpahetvabhāvāt niṣedhavākyārthaḥ pramā na syāt 'idamatra nāsti'iti loke niṣedhasya sādhiṣṭhānasyaiva pramitidarśanādityarthaḥ /
kiñca yadbhāti tatsadityutsargasya bhānārthābhāvādhiṣṭhānapramitirapavādastayā pūrvabhānasya bhramatvaniścayenārthasattvāpalāpāt /
apavādānaṅgīkāre tūtsargataḥ prapañcasya satyatvāpatterniṣedhānupapattirityāha- apariśiṣyamāṇe ceti /
adhiṣṭhānasattvaṃ vinā bhrāntiniṣedhayorayogācchūnyavādo na yukta ityuktvā pūrvavādinaḥ pakṣāntaraṃ dūṣayati- nāpīti /
dehātmābhimānavallaukikamānaprāptadvaitasya niṣedho yukto na vedāntapramitabrahmaṇa iti bhāvaḥ yaduktaṃ vāṅmanasātītvāt niṣedhārhaṃ brahma iti tatrāha- vāṅmanaseti /
brahmaṇo vāgādyatītatvaṃ niṣedhārthaṃ na cet kimarthaṃ taduktirityata āha- pratipādaneti /
uktārthe sūtraṃ yojayati- tadetadityādinā /
'dve vāva brahmaṇo rūpe'iti rūpadvayasyaiva prādhānyena prakṛtatvānnetīti niṣedha ityarthaḥ /
nanu 'ādityamaṇḍale puruṣa'iti brahmāpyatra prādhānyenoktamityāśaṅkya puruṣo liṅgātmā amūrtarasatvaśrutyā bhūtajanitatvabhānāt svapnarūpatvaśruteścetyāha- tajjanitameveti /
rūparūpiṇorabheda uktaḥ nanu vāsanāmayaṃ rūpameva kimityupamīyate prasiddharūpameva kiṃ na syādityata āha- amūrtarasasyeti /
rūpadvayasyaiva prādhānyena prakṛtatve phalitamāha- taditi /
pratiyogitvena samarpyata ityarthaḥ /
na cārthataḥ pradhānyadbrahmaṇo niṣedhaḥ rājño bhṛtyo nāstītyatra rājaniṣedhaprasaṅgāditi bhāvaḥ /
kiñcaitra brahmaṇaḥ pratipādyatvāt na niṣedha ityāha- prapañcite ceti /
nanu brahmaṇi niṣiddhasyāpyanyatra sthitisaṃbhavāt kathaṃ kalpitatvamityata āha- tadāspadamiti /
upādāne niṣiddhasyānyatra na sthitirityarthaḥ /
yattu dvaitaniṣedhe pratyakṣādivirodha iti, tatrāha- yuktaṃ ceti /
sthāpitaṃ hi ārambhaṇādhikaraṇe pratyakṣādervyāvahārikaṃ prāmāṇyaṃ na tatvāvedakamiti, atastattvato niṣedhānna virodha iti bhāvaḥ /
nanu vastutvādvaitavadbrahmaṇo 'pi niṣedho 'stu, netyāha- natviti /
dvaitabhāvābhāvasākṣitvādaśakyo niṣedha ityarthaḥ /
na cetyādi spaṣṭārtham /
yaccoktaṃ niṣedhābhyāṃ rūpaṃ rūpi brahma ca niṣidhyata iti, tatrāha- dvau caitāviti /
uddeśyavidheyārthānāṃ saṃkhyāsāmye yathākramaṃ saṃbandha iti nyāyaḥ 'yathāsaṅkhyamanudeśaḥ samānām'iti pāṇinisūtrasiddhastenātra rūpadvayoddeśena niṣedhadvayavidhirityarthaḥ /
vīpsāpakṣe sarvadṛśyaniṣedhājjijñāsāśāntiriti viśeṣamāha- parigaṇiteti /
mūrtaṃ nāmūrtaṃ netyevaṃ viśiṣyaniṣedhe jijñāsā na śāmyatītyarthaḥ /
sūtraśeṣaṃ vyācaṣṭe- itaśceti /
pratiṣedhānupapattyā brahmāstītyavagataṃ bhūyaḥ punaḥ paramastīti śrutiḥ sākṣādapi bravītītyarthaḥ /
tacceti /
avaśiṣṭaṃ brahmetyarthaḥ /
spaṣṭamanyat

50.23

END BsCom_3,2.6.22
START BsCom_3,2.6.23
tadavyaktamāha hi | BBs_3,2.23 |
yatpratiṣiddhātprapañcajātādanyatparaṃ brahma tadasti cetkasmānna gṛhyata iti /
ucyate - tadavyaktamanindriyagrāhyaṃ sarvadṛśyasākṣitvāt /
āha hyevaṃ śrutiḥ 'na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā' (muṇḍa. 3.1.8) 'sa eṣa neti netyātmāgṛhyo nahi gṛhyate' (bṛ. 3.9.23) yattadadreśyamagrāhyam (muṇḍa. 1.1.6) 'yadā hyevaiṣa etasminnadṛśye 'nātmye 'nirukte 'nilayane' (tai. 2.7.1) ityādyā /
smṛtirapi - 'avyakto 'yamacintyo 'yamavikāryo 'yamucyate' (bha. gī. 2.25) ityādyā

50.23

nanvagrāhyatvādbrahma nāstīti śaṅkānirāsārthaṃ sūtraṃ vyācaṣṭe- yatpratiṣiddhāditi /
rūpādyabhāvādavyaktamindriyāgrāhyaṃ na tvasattvādityarthaḥ /
anyairdevairindriyāntarairna gṛhyata ityanvayaḥ

50.24

END BsCom_3,2.6.23
START BsCom_3,2.6.24
api ca saṃrādhane pratyakṣānumānābhyām | BBs_3,2.24 |
apicainamātmānaṃ nirastasamastaprapañcamavyaktaṃ saṃrādhanakāle paśyanti yoginaḥ /
saṃrādhanaṃ ca bhaktidhyānapraṇidhānādyanuṣṭhānam /
kathaṃ punaravagamyate saṃrādhanakāle paśyantīti /
pratyakṣānumānābhyāṃ śrutismṛtibhyāmityarthaḥ /
tathāhi śrutiḥ - 'parāñci khāni vyatṛṇatsvayaṃ bhūtasmātparāṅpaśyati nāntarātman /
kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan' (ka. 4.1) iti /
'jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ' (mu. 3.1.8) iti caivamādyā /
smṛtirapi - 'yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ saṃtuṣṭāḥ saṃyatendriyāḥ /
jyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ //
yoginastaṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam' iti caivamādyā

50.24

FN: svayaṃbhūrīśvaraḥ khānīndriyāṇi parāñci anātmagrāhakāṇi kṛtvā vyatṛmat nāsitavān /
āvṛttacakṣurniruddhendriyaḥ /
vinidrā vitamaskāḥ /
yuñjānaḥ dhyāyinaḥ /
yogalabhya ātmāyogātmā /
tarhi kadā grāhyamiti śaṅkottaraṃ sūtraṃ vyākhyāti- api cainamiti /
castvarthaḥ /
indriyairna gṛhyate api tu saṃrādhanena śāstrasaṃskṛtamanasetyarthaḥ /
bhaktidhyānābhyāṃ pratyagātmanaścitte prakarṣeṇa nidhānaṃ sthāpanaṃ praṇidhānaṃ /
japanamaskārādirādiśabdārthaḥ /
svayaṃbhūrīśvaraḥ /
svānīndriyāṇi /
parāñcayanātmagrāhakāṇi kṛtvā vyatṛṇat nāśitavān /
sa hi teṣāṃ nāśo yadasadarthagrāhitayā sarjanaṃ tasmātteṣāṃ tayā sṛṣṭatvāt, sarvo lokaḥ parāgarthameva paśyati nāntarātmānam /
kaścittu dhīro dhīmānāvṛttacakṣurniruddhendriyaḥ śuddhe cetasi pratyagātmanaṃ śāstreṇa paśyati mokṣārthītyarthaḥ /
tataḥ karmaṇā viśuddhacitto jñānākhyasattvotkarṣeṇa saṃdhyāyaṃstaṃ niṣkalaṃ paśyatītyarthaḥ /
vinidrāḥ vitamaskāḥ, tatra heturjitaśvāsatvaṃ prāṇāyāmaniṣṭhatvaṃ,
yuñcānā dhyāyinaḥ yogalabhyaḥ ātmā yogātmā

50.25

END BsCom_3,2.6.24
START BsCom_3,2.6.25
nanu saṃrādhyasaṃrādhakabhāvābhyupagamātparetarātmanoranyatvaṃ syāditi /
netyucyate -
prakāśādivaccāvaiśeṣyaṃ prakāśaś ca karmaṇyabhyāsāt | BBs_3,2.25 |
yathā prakāśākāśasavitṛprabhṛtayo 'ṅgulikarakodakaprabhṛtiṣu karmasūpādhibhūteṣu saviśeṣā ivāvabhāsante, naca svābhāvikīmaviśeṣātmatāṃ jahati, evamupādhinimitta evāyamātmabhedaḥ svatatvaikātmyameva /
tathāhi - vedānteṣvabhyāsenāsakṛjjīvaprājñayorabhedaḥ pratipādyate

50.25

yathā prakāśādaya upādhiṣu bhidyante na svataḥ, evaṃ prakāśaścidātmāpi dhyānādikarmaṇyupādho bhidyate svatastasyāvaiśeṣyamekarasatvameva tattvamasītyabhyāsāditi sūtrayojanā

50.26

END BsCom_3,2.6.25
START BsCom_3,2.6.26
ato 'nantena tathā hi liṅgam | BBs_3,2.26 |
ataśca svābhāvikatvādabhedasyāvidyākṛtatvācca bhedasya vidyayāvidyāṃ vidhūya jīvaḥ pareṇānantena prājñenātmanekatāṃ gacchati /
tathāhi liṅgam - 'sa yo ha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati' (mu. 3.2.9) 'brahmaiva sanbrahmāpyeti' (bṛ. 4.4.6) ityādi

50.26

jīvasya brahmātmatvaphalaśrutirūpaliṅgādapi bheda aupādhika evetyāha sūtrakāraḥ- ato 'nanteneti

50.27

END BsCom_3,2.6.26
START BsCom_3,2.6.27-28
ubhayavyapadeśāttvahikuṇḍalavat | BBs_3,2.27 |
tasminneva saṃrādhyasaṃrādhakabhāve matāntaramupanyasyati svamataviśuddhaye /
kvacijjīvaprājñayorbhedo vyapadiśyate 'tatastu taṃ paśyate niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ' (muṇḍa. 3.1.8) iti dhyātṛdhyātavyatvena draṣṭṛdraṣṭavyatvena ca /
parātparaṃ puruṣamupaiti divyam (mu. 3.2.8) iti gantṛgantavyatvena /
kvacittu tayorevābhedo vyapadiśyate 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛ. 1.4.10) 'eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ' (bṛ. 3.4.1) 'eṣa ta ātmāntaryāmyamṛtaḥ' (bṛ. 3.7.3) iti /
tatraivamubhayavyapadeśe sati yadyabheda evaikāntato gṛhyate bhedavyapadeśo nirālambana eva syāt /
ata ubhayavyapadeśadarśanādahikuṇḍalavadatra tattvaṃ bhavitumarhati /
yathāhirityabhedaḥ kuṇḍalābhogaprāṃśutvādīnīti tu bheda evamihāpīti

50.28

prakāśāśrayavadvā tejastvāt | BBs_3,2.28 |
athavā prakāśāśrayavadetatpratipattavyam /
yathā prakāśaḥ savitrastadāśrayaśca savitā nātyantabhinnāvubhayorapi tejastvāviśeṣāt /
atha ca bhedavyapadeśabhājau bhavata evamihāpīti

50.27

bhedābhedapūrvapakṣasūtradvayasya saṃgatimāha- tasminneveti /
yathāhitvenābhedaḥ /
kuṇḍalākhyasya sarpāvasthāviśeṣasya kuṇḍalatvena bhedaḥ /
tathā jīvasya brahmatvenābhedo jīvatvena bhedaḥ /
yadvā sūryaprakāśayorekatejastvadharmāvacchedena bhedābhedavajjīvaparayorapi ekenaivātmatvadharmeṇa bhedābhedau śrutibalātsvīkāryāviti sūtradvayārthaḥ /
kuṇḍalatvaṃ valayākāratvaṃ, ābhogatvaṃ vakrākāratvaṃ, prāṃśutvaṃ dīrghadaṇḍākāratvaṃ udgatamukhatvamādiśabdārthaḥ

50.29

END BsCom_3,2.6.27-28
START BsCom_3,2.6.29-30
pūrvavadvā | BBs_3,2.29 |
yathā vā pūrvamupanyastaṃ prakāśādivaccāvaiśeṣyamiti tathaivaitadbhavitumarhati /
tathāhyavidyākṛtatvādbandhasya vidyayā mokṣa upapadyate /
yadi punaḥ paramārthata eva baddhaḥ kaścidātmāhikuṇḍalanyāyena parasyātmanaḥ saṃsthānabhūtaḥ prakāśāśrayanyāyena caikadeśabhūto 'bhyupagamyeta tataḥ pāramārthikasya bandhasya tiraskartumaśakyatvānmokṣaśāstravoyarthyaṃ prasajyeta, nacātrobhāvapi bhedābhedau śrutistulyavadvyapadiśati /
abhedameva hi pratipādyatvena nirdiśati bhedaṃ tu pūrvaprasiddhamevānuvadatyarthāntaravivakṣayā /
tasmātprakāśādivaccāvaiśeṣyamityeṣa eva siddhāntaḥ

50.30

pratiṣedhāc ca | BBs_3,2.30 |
ataścaiṣa eva siddhāntaḥ /
yatkāraṇaṃ parasmādātmano 'nyaṃ cetanaṃ pratiṣedhati śāstram - 'nānyo 'to 'sti draṣṭā' (bṛ. 3.7.23) ityevamādi /
atāta ādeśo neti neti (bṛ. 2.3.6) tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyam (bṛ. 2.5.19) iti ca brahmavyatiriktaprapañcanirākaraṇādbrahmamātrapariśeṣāccaiva eva siddhānta iti gamyate

50.29

siddhāntasūtram- pūrvavaddheti /
dharmabhedanaikadharmeṇa vā bhedābhedasvīkāre bhedasya satyatvādabhedavadanivṛttiḥ syāt ekatraiva bhedābhedasvīkāre loke virodhakathoccheda ityapi draṣṭavyaṃ, tasmāt niṣprapañcaṃ cidekarasaṃ brahma tatpadalakṣyamastīti siddham

50.31

END BsCom_3,2.6.29-30
START BsCom_3,2.7.31
7 parādhikaraṇam / sū. 31-37
paramataḥ setūnmānasaṃbandhabhedavyapadeśebhyaḥ | BBs_3,2.31 |
yadetannirastasamastaprapañcaṃ brahma nirdharitamasmātparamanyattattvamasti nāstīti śrutivipratipatteḥ saṃśayaḥ /
kāniciddhi vākyānyāpātenaiva pratibhāsamānāni brahmaṇo 'pi paramanyattattvaṃ pratipādayantīva /
teṣāṃ hi parihāramabhidhātumayamupakramaḥ kriyate /
paramato brahmaṇo 'nyattattvaṃ bhavitumarhati /
kutaḥ - setuvyapadeśādunmānavyapadeśātsaṃbandhavyapadeśādbhedavyapadeśācceti /
setuvyapadeśastāvat - 'atha ya ātmā sa seturvidhṛtiḥ' (chā. 8.4.1) ityātmaśabdābhihitasya brahmaṇaḥ setuttavaṃ saṃkīrtayati /
setuśabdaśca hi loke jalasaṃtānavicchedakare mṛddārvādipracaye prasiddhaḥ /
iha tu setuśabda ātmani prayukta iti laukikasetorivātmasetoranyasya vastuno 'stitvaṃ gamayati /
'setuṃ tīrtvā' (chā. 8.4.2) iti ca taratiśabdaprayogāt /
yathā laukikaṃ setuṃ tīrtvā jāṅgalamasetuṃ prāpnotyevamātmānaṃ setuṃ tīrtvānātmānamasetuṃ prāpnotīti gamyate /
unmānavyapadeśaśca bhavati 'tadetadbrahma catuṣpādaṣṭāśaphaṃ ṣoḍaśakalami'ti /
yacca loke unmitametāvadidamiti pariccinnaṃ kārṣāpaṇādi tato 'nyadvastvastīti prasiddham /
tathā brahmaṇo 'pyunmānāttato 'nyena vastunā bhavitavyamiti gamyate /
tathā saṃbandhavyapadeśo 'pi bhavati - 'satā somya tadā saṃpanno bhavati' (chā. 6.8.1) iti 'śārīra ātmā' (tai. 2.3.1) 'prājñenātmanā saṃpariṣvaktaḥ' (bṛ. 4.3.21) iti ca /
mitānāṃ ca mitena saṃndho dṛṣṭo yathā narāṇāṃ nagareṇa /
jīvānāṃ ca brahmaṇā saṃbandhaṃ vyapadiśati suṣuptau /
atastataḥ paramanyadamitamastīti gamyate /
bhedavyapadeśaścaitamevārthaṃ gamayati /
tathāhi - 'atha ya eṣo 'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate' (chā.
1.6.6) ityādityādhāramīśvaraṃ vyapadiśyatato bhedenākṣyādhāramīśvaraṃ vyapadiśati - 'atha ya eṣo 'ntikṣiṇi puruṣo dṛśyate' (chā. 1.7.5) iti /
atideśaṃ cāsyāmunā rūpādiṣu karoti - 'tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamuṣya rūpaṃ yāvamuṣya geṣṇau yannāma tannāma' (chā. 1.7.5)
iti /
sāvadhikaṃ ceśvaratvamubhayorvyapadiśati - 'ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ ca' (chā. 1.6.8) ityekasya /
'ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ca' (chā. 1.7.6) ityekasya /
yathedaṃ māgadhasya rājyamidaṃ vaidehasyeti

50.31

FN: vātapracuro deśo jāṅgalaḥ /
yaduktaṃ neti netītyādiśrutibhiḥ brahmātiriktaṃ vastu niṣidhyata iti, tadayuktam /
setvādiśrutibhirvastvantarāstitvabhānādityākṣipati- paramata iti /
yadyapi dyubhvādyadhikaraṇe setuśabdo vidhārakatvena gauṇo vyākhyātastathāpyunmānādiśrutīnāṃ gatimajānato 'yaṃ pūrvapakṣaḥ, tatronmānādiśrutīnāṃ mukhyatvāt, sadvayaṃ brahmeti phalaṃ siddhānte tūktādvitīyatatpadalakṣyasiddhiriti vivekaḥ /
brahma sadvayaṃ, setutvāt, laukikasetuvat /
tīrṇatvaśruteścetyāha- setuṃ tīrtveti /
jāṅgalaṃ vātabhūyiṣṭhamiti vaidyokteḥ vātapracuro deśo jāṅgalaṃ, iha tu deśamātraṃ grāhyam /
diśaścatasraḥ kalāḥ prakāśavānnāma pādaḥ, pṛthivyantarikṣaṃ dyauḥ samudra ityanantavānnāma pādaḥ, agniḥ sūryaścandro vidyuditi jyotiṣmānnāma pādaḥ, cakṣuḥ śrotraṃ vāṅmana ityāyatanavānnāma pāda iti catuṣpādbrahmeti pādānāmardhāni aṣṭau śaphā asyetyaṣṭāśaphaṃ, pādeṣu caturṣu pratyekaṃ catasraḥ kalā iti ṣoḍaśakalamityarthaḥ /
ṣoḍaśapaṇaparimitaṃ tāmraṃ kārṣāpaṇasaṃjñaṃ bhavati tadvatsadvayaṃ brahma, parimitatvādityarthaḥ /
saṃbandhitvācca nagaravadityāha- tathā saṃbandheti /
anyadamitamiti asaṅkhyātamityarthaḥ /
anyasparśe alpatvena mitatvaniyamāditi mantavyam /
bhedenoktatvācca ghaṭavadityāha- bhedavyapadeśaśceti /
asyākṣisthasyāmunādityasthena saheti yāvat /
ādhārato 'tideśataśca bhedamuktvāvadhito 'pi tamāha- sāvadhikaṃ ceti

50.32

END BsCom_3,2.7.31
START BsCom_3,2.7.32
evametebhyaḥ setvādivyapadeśebhyo brahmaṇaḥ paramastītyevaṃ prāpte pratipādyate -
sāmānyāt tu | BBs_3,2.32 |
tuśabdena pradarśitāṃ prāptiṃ niruṇaddhi /
na brahmaṇo 'nyatkiñcidbhavitumarhati pramāṇābhāvāt /
nahyanyasyāstitve kiñcitpramāṇamupalabhāmahe /
sarvasya hi janimato vastujātasya janmādi brahmaṇo bhavatīti nirdhāritam /
ananyatvaṃ ca kāraṇātkāryasya /
'naca brahmavyatiriktaṃ kiñcidajaṃ saṃbhavati sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam' (chā. 6.2.1) ityavadhāraṇāt /
ekavijñānena ca sarvavijñānapratijñānānna brahmavyatiriktavastvastitvamavakalpate /
nu setvādivyapadeśā brahmavyatiriktaṃ tattvaṃ sūcayantītyuktam /
netyucyate /
setuvyapadeśastāvanna brahmaṇo bāhyasya sadbhāvaṃ pratipādayituṃ kṣamate /
seturātmeti hyāha na tataḥ paramastīti /
tatra parasminnasati setutvaṃ nāvakalpata iti paraṃ kimapi kalpyeta /
nacaitannyāyyaṃ /
ajatvādiśrutivirodhāt /
setusāmānyāttu setuśabda ātmani prayukta iti ś liṣyate /
jagatastanmaryādānāṃ ca vidhārakatvaṃ setusāmānyamātmanaḥ /
ataḥ seturiva seturiti prakṛta ātmā stūyate /
setuṃ tīrtvetyapi tarateratikramāsaṃbhavātprāpnotyartha eva vartate /
yathā vyākaraṇaṃ tīrṇa iti prāpta idamucyate nātikrāntastadvat

50.32

siddhāntasūtraṃ vyācaṣṭe- tuśabdenetyādinā /
yadanyattatkiṃ sādyanādi vā, nādyaḥ mānābhāvāt kāryasya brahmananyatvanirguṇayāccetyuktvā na dvitīyaḥ prāgutpatteradvayatvāvadhāraṇādityāha- naca brahmavyatiriktamiti /
uktānumānānāmāgamabādha iti bhāvaḥ /
uktaṃ smārayitvā hetunāmasiddhimāha- nanu setvityādinā /
kiṃ setuśrutyā parasiddhirarthādvā, nādya ityuktvā dvitīyaṃ śaṅkate- tatra parasminniti /
setutvaliṅgenādvitīyatvaśrutibādhanamanyāyyamityāha- nacet i /
liṅgaṃ cāsiddhamityāha- apiceti /
vidhārakatvaṃ tu kalpitadvitīyāpekṣayāpi yujyata iti bhāvaḥ /
tīrṇatvaheturapyasiddha ityāha- setuṃ tīrtveti

50.33

END BsCom_3,2.7.32
START BsCom_3,2.7.33
buddhyarthaḥ pādavat | BBs_3,2.33 |
yadapyuktamunmānavyapadeśādasti paramiti, tatrābhidhīyate - unmānavyapadeśo 'pi na brahmavyatiriktavastvastitvapratipattyarthaḥ /
kimarthastarhi buddhyarthaḥ, upāsanārtha iti yāvat /
catuṣpādaṣṭāśaphaṃ ṣoḍaśakalamityevaṃrūpā buddhiḥ kataṃ nu nāma brahmaṇi sthirā syāditi vikāradvāreṇa brahmaṇa unmānakalpanaiva kriyate /
nahyavikāre 'nante brahmaṇi sarvaiḥ puṃbhiḥ śakyā bujaddhiḥ sthāpayituṃ mandamadhyamottamabuddhitvātpuṃsāmiti /
pādavat /
yathā mana ākāśayoradhyātmamadhidaivataṃ ca brahmapratīkayorāmnātayoścatvāro vāgādayo manaḥsaṃbandhinaḥ pādāḥ kalpyante catvāraścāgnyādaya ākāśasaṃbandhinaḥ ādhyānāya tadvat /
athavā pādavaditi yathā kārṣāpaṇe pādavibhāgo vyavahāraprācuryāya kalpyate /
nahi sakalenaiva kārṣāpaṇena sarvadā sarve janā vyavahartumīśate krayavikraye parimāṇāniyamāttadvadityarthaḥ

50.33

FN: brahmaṇa unmānakalpanaṃ mandadhiyāṃ dhyānavyavahārāya kārṣāpamasya pādavyavahārāt /
parimitatvamapyasiddhamityāha- buddhyartha iti /
vākprāṇacakṣuḥśrotrāṇi manasaḥ pādā agnivāyvādityadiśa ākāśasya pādā dhyānārthaṃ kalpitāstadvadbrahmaṇa unmānamityarthaḥ /
laukikaṃ dṛṣṭāntamāha- athaveti /
pādakalpanāṃ vināpi vyavahāraḥ kiṃ na syādityata āha- nahīti /
kārṣāpaṇasya vyavahārāya pādakalpanāvat mandadhiyāṃ dhyānavyavahārāya brahmaṇa unmānakalpanetyarthaḥ

50.34

END BsCom_3,2.7.33
START BsCom_3,2.7.34
sthānaviśeṣātprakāśādivat | BBs_3,2.34 |
iha sūtre dvayorapi saṃbandhabhedavyadeśayoḥ parihāro vidīyate /
yadapyuktaṃ saṃbandhavyapadeśādbhedavyapadeśācca paramataḥ syāditi tadapyasat /
yata ekasyāpi sthānaviśeṣāpekṣayaitau vyapadeśāvupapadyate /
saṃbandhavyapadeśe tāvadayamarthaḥ /
buddyādyupādhisthānaviśeṣayogādudbhūtasya viśeṣavijñānasyopādyupaśame ya upaśamaḥ sa paramātmanā samabandha ityupādhyapekṣayaivopacaryate na parimititvāpekṣayā /
tathā bhedavyapadeśo 'pi brahmaṇa upādhibhedāpekṣayopacaryate na svarūpabhedāpekṣayā prakāśādivadityupamopādānāt /
yathaikasya prakāśasya sauryasya cāndramasasya vopādhiyogādupajātaviśeṣasyopādhyupaśamātsaṃbandhavyapadeśo bhavatyupādhibhedācca bhedavyapadeśaḥ /
yathāvā sūcīpāśākāśādiṣūpādhyapekṣayaivaitau saṃbandhabhedavyapadeśau bhavatastadvat

50.34

saṃbandhabhedau kalpitau na satyadvitīyasādhakāvityāha- sthāneti /
sthānamupādhibuddhyādiḥ ekasyaivopādhinā bhinnasyopādhiśāntau satyāṃ saṃbandha upacaryate /
yathā saurālokāderaṅgulyādyupādhinā bhinnasyopādhiviyoge mahālokādyātmanā saṃbandhopacārastadvat tathāditya cakṣuṣoḥ sthānayorbhedāddhiraṇmayapuruṣabhedakalpanetyarthaḥ

50.35

END BsCom_3,2.7.34
START BsCom_3,2.7.35
upapatteś ca | BBs_3,2.35 |
upapadyate cātredṛśa eva saṃbandho nānyādṛśaḥ 'svamapīto bhavati' (chā. 6.8.1) iti hi svarūpasaṃbandhamenamāmananti svarūpasya cānapāyitvāt /
na naranagaranyāyena saṃbandho ghaṭate /
upādhikṛtasvarūpatirobhāvāttu - 'svamapīto bhavati' (chā. 6.8.1) ityupapadyate /
tathā bhedo 'pi nānyādṛśaḥ saṃbhavati /
bahutaraśrutiprasiddhaikeśvaratvavirodhāt /
tathāca śrutirekasyāpyākāśasya stānakṛtaṃ bhedavyapadeśamupapādayati - 'yo 'yaṃ bahirdhā puruṣādākāśaḥ' (chā. 3.12.8), 'yo 'yamantarhṛdaya ākāśaḥ' (chā. 3.12.9) iti

50.35

mukhyāveva saṃbandhabhedau kiṃ na syātamityatra sūtram- upapatteśceti

50.36

END BsCom_3,2.7.35
START BsCom_3,2.7.36
tathānyapratiṣedhāt | BBs_3,2.36 |
evaṃ setvādivyapadeśānparapakṣahetūnunmathya saṃprati svapakṣaṃ hetvāntareṇopasaṃharati /
tathānyapratiṣedhāpi na brahmaṇaḥ paraṃ vastvantaramastīti gamyate /
tathāhi - sa evādhastāt (chā. 7.25.1), ahamevādhastāt (chā. 7.25.1), ātmaivādhastāt (chā. 7.25.2), sarvaṃ taṃ parādādyo 'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda (bṛ. 2.4.6), brahmaivedaṃ sarvam ātmaivedaṃ sarvam (chā. 7.25.2), neha nānāsti kiñcana (bṛ. 4.4.1), yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit (śve. 3.9), tadetadbrahmāpūrvamanaparamanantaramabāhyam (bṛ. 2.5.19) ityevamādivākyāni svaprakaraṇastānyanyārthatvena pariṇetumaśakyāni brahmavyatiriktaṃ vastvantaraṃ vārayanti /
sarvāntaraśruteśca na paramātmano 'nyo 'ntarātmāstītyavadhāryate

50.36

svarūpeṇa brahmaṇā jīvasya saṃbandho bhedanivṛttirūpo yujyate na mukhyaḥ saṃyogādiḥ vastudvayāsattvāt tathā bhedo 'pi na svata ekatvaśruterityarthaḥ

50.37

END BsCom_3,2.7.36
START BsCom_3,2.7.37
anena sarvagatatvamāyāmaśabdādibhyaḥ | BBs_3,2.37 |
anena setvādivyapadeśanirākaraṇenānyapratiṣedhasamāśrayaṇena ca sarvagatatvamapyātmanaḥ siddhaṃ bhavati /
anyathā hi tanna siddyet /
setvādivyapadeśeṣu hi mukhyeṣvaṅgīkriyamāṇeṣu pariccheda ātmanaḥ prasajyeta setvādīnāmevātmakatvāt /
tathānyapratiṣedhe 'pyasati vastu vastvantarādvyāvartata iti pariccheda evātmanaḥ prasajyeta /
sarvagatatvaṃ cāsyāyāmaśabdādibhyo vijñāyate /
āyāmaśabdo vyāptivacanaḥ śabdaḥ 'yāvānvā ayamākāśastāvāneṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ' (chā. 8.1.3) 'ākāśavatsarvagataśca nityaḥ' 'jyāyāndivaḥ' (chā. 3.14.3) 'jyāyānākāśāt' 'nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo 'yaṃ sanātanaḥ' (bha.gī. 2.24)ityevamādayo hi śrutismṛtinyāyāḥ sarvagatatvamātmano 'vabodhayanti

50.37

nanu dvitīyābhāve sarvagatatvaśrutivirodha ityata āha- anena sarvagatatvamiti /
dvitīyaṃ satyaṃ cetsetvādivadbrahmaṇo 'lpatāsyāt 'yatrānyatpaśyati tadalpam'iti śruteḥ kiñca niravayavāsaṃgabrahmaṇaḥ satyaprapañcasaṃbandhāyogāttavaiva sarvagatatvaśrutivirodha iti bhāvaḥ adhiṣṭhānenādhyastaṃ jagadvyāptamadhyastatvāt rajjvā vyāptasarpavat, iti nyāyaḥ

50.38

END BsCom_3,2.7.37
START BsCom_3,2.8.38
7 phalādhikaraṇam / sū. 38-41
phalamata upapatteḥ | BBs_3,2.38 |
tasyaiva brahmaṇo vyāvahārikyāmīśitrīśitavyavibhāgāvasthāyāmayamanyaḥ svabhāvo varṇyate /
yadtadiṣṭāniṣṭavyāmiśralakṣaṇaṃ karmaphalaṃ saṃsāragocaraṃ trividhaṃ prasiddhaṃ jantūnāṃ kimetatkarmaṇo bhavatyāhosvidīśvarāditi bhavati vicāraṇā /
tatra tāvatpratipādyate phalamata īśvarādbavitumarhati /
kutaḥ - upapatteḥ /
sa hi sarvādhyakṣaḥ sṛṣṭisthitisaṃhārānvicitrānvidadhaddeśakālaviśeṣābhijñatvātkarmiṇāṃ karmānurūpaṃ phalaṃ saṃpādayatītyupapadyate /
karmaṇāstvanukṣaṇavināśinaḥ kālāntarabhāvi phalaṃ bhavatītyanupapannam /
abhāvāddhāvānutpatteḥ /
syādetat /
karma vinaśyatsvakālameva svānurūpaṃ phalaṃ janayitvā vinaśyati tatphalaṃ kālāntaritaṃ kartrā bhokṣyata iti /
tadapi na pariśudhyati prāgbhoktṛsaṃbandhātphalatvānupapatteḥ /
yatkālaṃ hi yatsukhaṃ duḥkhaṃ vātmanā bhujyate tasyaiva loke phalatvaṃ prasiddham /
nahyasaṃbaddhasyātmanā sukhasya duḥkhasya vā phalatvaṃ pratiyanti laukikāḥ /
athocyate mā bhūtkarmānantaraṃ phalotpādaḥ /
karmakāryādapūrvātphalamutpatsyata iti /
tadapi nopapadyate /
apūrvasyācetanasya kāṣṭhaloṣṭasamasya cetanenāprartitasya pravṛttyanupapatteḥ /
tadastitve ca pramāṇābhāvāt /
arthāpattiḥ pramāṇamiti cet /
na /
īśvarasiddherarthāpattikṣayāt

50.38

FN: iṣṭaṃ svargaḥ, aniṣṭamavīcyādisthānayogyam , vyāmiśraṃ manuṣyabhogyam /
saṃsāro janmamṛtipravāho āśrayo yasya /
evaṃ tatpadalakṣyaṃ saṃśodhya vācyārthamāha- phalamata upapatteḥ /
nirviśeṣatvādanyaḥ svabhāvaḥ phalahetutvākhyaḥ iṣṭaṃ sukhaṃ devādīnāṃ, aniṣṭaṃ duḥkhaṃ nārakiṇāṃ, vyāmiśraṃ manuṣyāṇāṃ, saṃsāro janmamṛtipravāhaḥ gocaraḥ āśrayo yasya tatsaṃsāragocaram /
atra karmeśvarayoḥ phalahetutvaśruteḥ saṃśayamāha- kimiti /
atra pūrvapakṣe phaladāturīśvarasya tatpadavācyasyāsiddherlakṣyāsiddhiḥ siddhānte tatsiddhiriti phalabhedaḥ /
pūrvoktanirviśeṣatvamupajīvya phaladātṛtvamapīśvarasya nāstīti pūrvapakṣotthānātsaṃgatiḥ /
yadyapi sarvagatatvavatphaladātṛtvaṃ vyavahāradaśāyāṃ sidhyati yathāpi karmaṇa eva phaladātṛtvamiti śaṅkānirāsenoktalakṣyārthanirvāhakavācyārthanirṇayārthamasyādhikaraṇasyārambha iti matvā siddhāntaṃ tāvadāha- tatra tāvaditi /
svargādikaṃ viśiṣṭadeśakālakarmābhijñadātṛkaṃ, karmaphalatvāt, sevāphalavadityupapattiḥ /
yāgādikriyākhyaṃ karma tāvat kṣaṇikaṃ tatkiṃ svanāśāt phalaṃ janayatyuta phalamutpādya naśyati, āhosvidapūrvātphalasiddhiḥ, nādya ityāha- abhāvāditi /
dvitīyaṃ śaṅkate- syāditi /
karmanāśakṣaṇamārabhyāmabhivyaktasvargasukhādisattve mānaṃ nāstīti-dūṣayati- tadapītyādinā /
tṛtīyaṃ śaṅkate- atheti /
apūrvaṃ kiṃ svatantrameva phaladānāya pravartate, cetanādhiṣṭhitaṃ vā, nādya ityāha- tadapīti /
dvitīye tvadṛṣṭānabhijñajīvasyādhiṣṭhātṛtvāyogādīśvarasyādhiṣṭhātṛtvasiddhiriti bhāvaḥ /
prauḍhavādenāpūrvaṃ nāstītyāha- tadastitva iti /
kṣaṇikayāgādeḥ śrutasvargādihetutvānupapattyā sthāyyapūrvasiddhiriti cet /
na /
karmabhirārādhitādīśvarādeva sthāyinaḥ phalasiddherityarthaḥ /
na kevalatarkeṇāpūrvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ

50.39

END BsCom_3,2.8.38
START BsCom_3,2.8.39
śrutatvāc ca | BBs_3,2.39 |
na kevalamupapattereveśvaraṃ phalahetuṃ kalpayāmaḥ kiṃ tarhi śrutatvādapīśvarameva phalahetuṃ manyāmahe /
tathāca śrutirbhavati - 'sa vā eṣa mahānaja ātmānnādo vasudānaḥ' (bṛ. 4.4.24) ityevañjātīyakā

50.39

FN: annamāsamantātprāṇibhyo dadātītyannādaḥ , vasudāno dhanadātā /
'kṛtātyaye 'nuśayavān'ityatrodāhṛtābhiḥ 'ya iha ramaṇīyacaraṇāḥ'ityādiśrutismṛtibhirapūrvasiddhiścettābhirīśvarasyāpi phaladātṛtvaṃ svīkāryamityāha- śrutatvācceti sūtrakāraḥ /
annamāsamantātprāṇibhyo dadātītyannādaḥ, vasudāno dhanadātā, karmaṇo 'pūrvasya vā jaḍatvenopakaraṇamātratvātsvatantra īśvara eva phaladāteti siddhānto darśitaḥ

50.40

END BsCom_3,2.8.39
START BsCom_3,2.8.40
dharmaṃ jaiminirata eva | BBs_3,2.40 |
jaiministvācāryo dharmaṃ phalasya dātāraṃ manyate /
ata eva hetoḥ śrutarupapatteśca /
śrūyate tāvadayamarthaḥ svargakāmo yajeta ityevamādiṣu vākyeṣu /
tatra ca vidhiśruterviṣayabhāvopagamādyāgaḥ svargasyotpādaka iti gamyate /
anyathā hyananuṣṭhātṛko yāga āpadyeta tatrāsyopadeśavaiyarthyaṃ syāt /
nanvanukṣaṇavināśinaḥ sarmaṇaḥ phalaṃ nopapadyata iti parityakto 'yaṃ pakṣaḥ /
naiṣa doṣaḥ /
śrutiprāmāṇyāt /
śrutiścetpramāṇaṃ yathāyaṃ karmaphalasamabandhaḥ śruta upapadyate tathā kalpayitavyaḥ /
nacānutpādya kimapyapūrvaṃ karma vinaśyatkālāntaritaṃ phalaṃ dātuṃ śaknoti /
ataḥ karmaṇo vā sūkṣmā kāciduttarāvasthā phalasya vā pūrvāvasthāpūrvaṃ nāmāstīti tarkyate /
upapadyate cāyamarthaṃ uktena prakāreṇa /
īśvarastu phalaṃ dadātītyanupapannam /
avicitrasya kāraṇasya vicitrakāryānupapattervaiṣamyanairghṛmyaprasaṅgādanuṣṭhānavaiyartyāpatteśca /
tasmāddharmādeva phalamiti

50.40

idānīṃ pūrvapakṣayati- dharmamiti /
vidhiśrutirvidhyarthaḥ, tasya liṅarthasya preraṇātmano yāgo viṣayastadbhāvāvagamādyāgaḥ svargasādhanamiti gamyate /
yāgasyeṣṭasādhanatvābhāve preraṇānupapatterityarthaḥ /
apūrvadvārā karmaṇaḥ phalamupapadyata ityuktvā siddhāntaṃ dūṣayati- īśvarastviti /
īśvaraḥ kiṃ karmānapekṣaḥ phalaṃ dadāti tatsāpekṣo vā, ādya āha- avicitrasyetyādinā /
dvitīye saṃveṣṭanasaṃskāramātrātkaṭādau veṣṭanavatkarmāpūrvādeva phalasiddheḥ kimīśvareṇeti bhāvaḥ /
atra vayaṃ vadāmaḥ-candanakaṇḍakādidṛṣṭasaṃpattyaiva sukhādisaṃbhave kṛtaṃ dharmādharmābhyāmiti śrutismṛtibalāttadapekṣāyāmīśvareṇa kimaparāddham /
ataḥ īśvarānapekṣātkevalātkarmaṇaḥ phalamityayuktamiti

50.41

END BsCom_3,2.8.40
START BsCom_3,2.8.41
pūrvaṃ tu bādarāyaṇo hetuvyapadeśāt | BBs_3,2.41 |
bādarāyaṇastvācāryaḥ pūrvoktameveśvaraṃ phalahetuṃ manyate /
kevalākarmaṇo 'pūrvādvā kevalātphalamityayaṃ pakṣastuśabdena vyāvartyate /
karmāpekṣādapūrvāpe 'kṣādvā yathā tathāstvīśvarātphalamiti siddhāntaḥ /
kutaḥ - hetuvyapadeśāt /
darmādharmayorapi hi kārayitṛtveneśvaro heturvyapadiśyate phalasya ca dātṛtvena 'eṣa hyeṣa sādhu karma kārayati taṃ yamebhyo lokebhya unninīṣate /
eṣa u evāsādhu karma kārayati taṃ yamadho ninīṣate' iti /
smaryate cāyamartho bhagavadgītāsu - 'yo yo yāṃ yāṃ tanuṃ bhaktaḥ śraddhayārcitumicchati /
tasya tasyācalāṃ śradjhadhāṃ tāmeva vidadhāmyaham //
sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate /
labhate ca tataḥ kāmānmayaiva vihitānhitān' (7.21) iti /
sarvavedānteṣu ceśvarahetukā eva sṛṣṭayo vyapadiśyante /
tadeva ceśvarasya phalahetutvaṃ yatsvakarmānurūpāḥ prajāḥ sṛjatīti /
vicitrakāryānupapattyādayo 'pi doṣāḥ kṛtaprayatnāpekṣatvādīśvarasya na prasajyante

Original text: Brahmasūtra2 with Śaṃkara's Śārīrakamīmāṃsābhāṣya and Govindānanda's Ratnaprabhāvyākhyā (subcommentary) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc