બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.3

યોગિનઃ પ્રતિ ચ અયમ્ અહરાદિકાલવિનિયોગઃ અનાવૃત્તયે સ્મર્યતે ।
સ્માર્તે ચ એતે યોગસાંખ્યે ન શ્રૌતે ।
અતો વિષયભેદાત્ પ્રમાણાવિશેષાત્ ચ ન અસ્ય સ્માર્તસ્ય કાલવિનિયોગસ્ય શ્રૌતેષુ વિજ્ઞાનેષુ અવતારઃ ।
નનુ - ઽઅગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ઽ ।
ઽધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્માસા દક્ષિણાયનમ્ઽ (ગી. 8. 24,25) ઇતિ ચ શ્રૌતૌ એતૌ દેવયાનપિતૃયાણૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયેતે સ્મૃતૌ અપિ ઇતિ ।
ઉચ્યતે - ઽતં કાલં વક્ષ્યામિઽ (ગી. 8.23) ઇતિ સ્મૃતૌ કાલપ્રતિજ્ઞાનાત્ વિરોધમ્ આશઙ્ક્ય પરિહાર ઉક્તઃ ।
યદા પુનઃ સ્મૃતૌ અપિ અગ્ન્યાદ્યા દેવતા એવ અતિવાહિક્યો ગૃહ્યન્તે તદા ન કશ્ચિત્ વિરોધ ઇતિ ॥ 21 ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવતઃ કૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥ 2 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
ચતુર્થે ઽધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
અત્ર પાદે સગુણવિદ્યાવતો મૃતસ્ય ઉત્તરમાર્ગ અભિધાનમ્
1 અર્ચિરાદિ અધિકરણમ્ । સૂ. 1
અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ

આસૃતિ ઉપક્રમાત્ સમાન ઉત્ક્રાન્તિઃ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
સૃતિસ્તુ શ્રુત્યન્તરેષુ અનેકધા શ્રૂયતે ।
નાડીરશ્મિસંબન્ધેન એકધા ઽઅથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વ આક્રમતેઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ।
અર્ચિરાદિક એકા ઽતે ઽર્ચિષમભિસંભવન્ત્યર્ચિષો ઽહઃઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ ।
ઽસ એતં દેવયાનં પન્થાનમાસાદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિઽ (કૌ. 1.3) ઇતિ અન્યા ।
ઽયદા વૈ પુરુષો ઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ વાયુમાગચ્છતિઽ (બૃ. 5.10.1) ઇતિ અપરા ।
ઽસૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિઽ (મુણ્ડ, 1.2.11) ઇતિ ચ અપરા ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પરસ્પરં ભિન્ના એતાઃ સૃતય કિં વ એક એવ અનેકવિશેષણ ઇતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવત્ ભિન્નાઃ એતાઃ સૃતય ઇતિ ।
ભિન્નપ્રકરણત્વાત્ ।
ભિન્ન ઉપાસનાશેષત્વાત્ ચ ।
અપિ ચ ઽઅથૈતૈરેવ રશ્મિભિઃઽ(છા. 8.6.5) ઇતિ અવધારણમ્ અર્ચિરાદિ અપેક્ષાયામ્ ઉપરુધ્યેત ।
ત્વરાવચનં ચ પીડ્યેત ઽસ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છતિઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ ।
તસ્માત્ અન્યોન્યભિન્ના એવ એતે પન્થાન ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે અભિદધ્મહે - અર્ચિરાદિન ઇતિ - સર્વો બ્રહ્મપ્રેપ્સુઃ અર્ચિરાદિન એવ અધ્વના રંહતિ ઇતિ પ્રતિજાનીમહે ।
કુતઃ - તત્ પ્રથિતેઃ ।
પ્રથિતો હિ એષ માર્ગઃ સર્વેષાં વિદુષામ્ ।
તથા હિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાપ્રકરણે ઽયે ઽચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતેઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ વિદ્યાન્તરશીલિનામ્ અપિ અર્ચિરાદિકા સૃતિઃ શ્રાવ્યતે ।
સ્યાત્ એતત્ ।
યાસુ વિદ્યાસુ ન કાચિત્ ગતિઃ ઉચ્યતે તાસુ ઇયમ્ અર્ચિરાદિક ઉપતિષ્ઠતાં યાસુ તુ અન્યા શ્રાવ્યતે તાસુ કિમ્ ઇતિ અર્ચિરાદિ આશ્રયણમ્ ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે - ભવેત્ એતદેવં યદિ અત્યન્તભિન્ના એવ એતાઃ સૃતયઃ સ્યુઃ ।
એક એવ તુ એષા સૃતિઃઅનેકવિશેષણા બ્રહ્મલોકપ્રપદની ક્વચિત્ કેનચિત્ વિશેષણેન ઉપલક્ષિત ઇતિ વદામઃ ।
સર્વત્ર એકદેશપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ઇતરેતર વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઉપપત્તેઃ ।
પ્રકરણભેદે અપિ હિ વિદ્યા એકત્વે ભવતિ ઇતરેતર વિશેષણ ઉપસંહારવત્ ગતિવિશેષણાનામ્ અપિ ઉપસંહારઃ ।
વિદ્યાભેદે અપિ તુ ગતિ એકદેશપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ગન્તવ્ય અભેદાત્ ચ ગતિ અભેદ એવ ।
તથા હિ ઽતે તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિઽ (બૃ. 6.2.15) ઽતસ્મિન્વસન્તિ શાશ્વતીઃ સમાઃઽ (બૃ. 5.101) ઽસા યા બ્રહ્મણો જિતિર્યા વ્યુષ્ટિસ્તાં જિતિં જયતિ તાં વ્યુષ્ટિં વ્યશ્નુતેઽ (કૌષી. 1.4) ઽતદ્ય એવૈતં બ્રહ્મલોકં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દતિઽ (છા. 8.4.3) ઇતિ ચ તત્ર તત્ર તત્ એવ એકં ફલં બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિલક્ષણં પ્રદર્શ્યતે ।
યત્ તુ એતૈઃ એવ ઇતિ અવધારણમ્ અર્ચિરાદિ આશ્રયણે ન સ્યાત્ ઇતિ ।
ન એષ દોષઃ ।
રશ્મિપ્રાપ્તિપરત્વાત્ અસ્ય ।
ન હિ એક એવ શબ્દો રશ્મીન્ ચ પ્રાપયિતુમ્ અર્હતિ અર્ચિરાદીન્ ચ વ્યાવર્તયિતુમ્ ।
તસ્માત્ રશ્મિસંબન્ધ એવ અયમવધાર્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ત્વરાવચનં તુ અર્ચિરાદિ અપેક્ષાયામ્ અપિ ગન્તવ્યાન્તરાપેક્ષા શૈઘ્ર્યાર્થત્વાત્ ન ઉપરુધ્યતે ।
યથા નિમિષમાત્રેણ અત્ર આગમ્યત ઇતિ ।
અપિ ચ ઽઅથૈતયોઃ પથોર્નકતરેણાચનઽ (છા. 5.108) ઇતિ માર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનાં કષ્ટં તૃતીયં સ્થાનમ્ આચક્ષાણા પિતૃયાણવ્યતિરિક્તમ્ એકમેવ દેવયાનમ્ અર્ચિરાદિપર્વાણં પન્થાનં પ્રથયતિ ।
ભૂયાંસિ અર્ચિરાદિસૃતૌ માર્ગપર્વાણિ અલ્પીયાંસિ તુ અન્યત્ર ।
ભૂયસાં ચ અનુગુણ્યેન અલ્પીયસાં નયનં ન્યાય્યમ્ ઇતિ અતઃ અપિ અર્ચિરાદિના તત્ પ્રથિતેઃ ઇતિ ઉક્તમ્ ॥ 1 ॥
2 વાયુ અધિકરણમ્ । સૂ. 2
વાયુમ્ અબ્દાદ્ અવિશેષવિશેષાભ્યામ્

કેન પુનઃ સંનિવેશવિશેષેણ ગતિવિશેષાણાનામ્ ઇતરેતર વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઇતિ તત્ એતત્ સુહૃત્ ભૂત્વા આચાર્યો ગ્રથયતિ ।
ઽસ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ ઇન્દ્રલોકં સ પ્રજાપતિલોકં સ બ્રહ્મલોકમ્ઽ(કૌ. 1.3) ઇતિ કૌષીતકીનાં દેવયાનઃ પન્થાઃ પઠ્યતે ।
તત્ર અર્ચિઃ અગ્નિલોકશબ્દૌ તાવત્ એકાર્થૌ જ્વલનવચનત્વાત્ ઇતિ ન અત્ર સંનિવેશક્રમઃ ક્વચિત્ અન્વેષ્યઃ ।
વાયુઃ તુ અર્ચિરાદૌ વર્ત્મનિ ન શ્રુતઃ કતમ્ અસ્મિન્ સ્થાને નિવેશયિતવ્ય ઇતિ ।
ઉચ્યતે - ઽતે ઽર્ચિષમેવાભિસંભવન્ત્યર્ચિષો ઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માંસાસ્તાન્ માસેભ્યઃસંવત્સરં સંવત્સરાદિત્યમ્ઽ (છા. 5.10.1,2) ઇતિ અત્ર સંવત્સરાત્ પરાઞ્ચમ્ આદિત્યાત્ અર્વાઞ્ચં વાયુમ્ અભિસંભવન્તિ ।
કસ્માત્ ।
અવિશેષવિશેષાભ્યામ્ ।
તથા હિ - ઽસ વાયુલોકમ્ ઽ(કૌ. 1.3) ઇતિ અત્રાવિશેષ ઉપદિષ્ટસ્ય વાયોઃ શ્રુત્યન્તરે વિશેષ ઉપદોશો દૃશ્યતે ઽયદા વૈ પુરુષો ઽસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ સ વાયુમાગચ્છતિ તસ્મૈ સ તત્ર વિજિહીતે યથા રથચક્રસ્ય ખં તેન સ ઊર્ધ્વમાક્રમતે સ આદિત્યમાગચ્છતિઽ (બૃ. 5.101) ઇતિ ।
એતસ્માત્ આદિત્યાત્ વાયોઃ પૂર્વત્વદર્શનાત્ વિશેષાત્ અબ્દ આદિત્યયોઃ અન્તરાલે વાયુઃ નિવેશયિતવ્યઃ ।
કસ્માત્ પુનઃ અગ્નેઃ પરત્વદર્શનાત્ વિશેષાત્ અર્ચિષઃ અનન્તરં વાયુઃ ન નિવેશ્યતે ।
ન એષઃ અસ્તિ વિશેષ ઇતિ વદામઃ ।
નનુ ઉદાહૃતા શ્રુતિઃ - ઽસ એતં દેવયાનં પન્થાનમાપદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિ સ વાયુલોકં સ વરુણલોકમ્ઽ (કૌષી. 1.3) ઇતિ ।
ઉચ્યતે - કેવલ- અત્ર પાઠઃ પૌર્વાપર્યેણાવસ્થિતો ન અત્ર ક્રમવચનઃ ।
કશ્ચિત્ શબ્દઃ અસ્તિ ।
પદાર્થ ઉપદર્શનમાત્રં હિ અત્ર ક્રિયતે એતમ્ એતં ચ આગચ્છતિ ઇતિ ઇતરત્ર પુનઃ વાયુપ્રત્તેન રથચક્રમાત્રેણ ચ્છિદ્રેણ ઊર્ધ્વમ્ આક્રમ્ય આદિત્યમ્ આગચ્છતિ ઇતિ અવગમ્યતે ક્રમઃ ।
તસ્માત્ સૂક્તમ્ અવિશેષવિશેષાભ્યામ્ ઇતિ ।
વાજસનેયિનઃ તુ ઽમાસેભ્યો દેવલોકં દેવલોકાદાદિત્યમ્ઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ સમામનન્તિ ।
તત્ર આદિત્યાન્ અન્તર્યાય દેવલોકાત્ વાયુમ્ અભિસંભવેયુઃ ।
વાયુમ્ અબ્દાત્ ઇતિ તુ છન્દોગશ્રુતિ અપેક્ષયા ઉક્તમ્ ।
છાન્દોગ્ય વાજસનેયકયોઃ તુ એકત્ર દેવલોકો ન વિદ્યતે પરત્ર સંવત્સરઃ ।
તત્ર શ્રુતિદ્વયપ્રત્યયાત્ ઉભૌ અપિ ઉભયત્ર ગ્રથયિતવ્યૌ ।
તત્ર અપિ માસસંબન્ધાત્ સંવત્સરઃ પૂર્વઃ પશ્ચિમો દેવલોક ઇતિ વિવેક્તવ્યમ્ ॥ 2 ॥
3 તડિદધિકરણમ્ । સૂ. 3
તટિતો ઽધિ વરુણઃ સંબન્ધાત્

ઽઆદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતમ્ઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ અસ્યા વિદ્યુત ઉપરિષ્ટાત્ સ વરુણલોકમ્ ઇતિ અયં વરુણઃ સંબધ્યતે ।
અસ્તિ હિ સંબન્ધો વિદ્યુત્ વરુણયોઃ ।
યદા હિ વિશાલ અવિદ્યુતઃ તીવ્રઃ તનિતનિઃ ઘોષા જીમૂત ઉદરેષુ પ્રનૃત્યન્તિ આથાપઃ પ્રપતન્તિ ।
વિદ્યોતતે સ્તનયતિ ઽવર્ષિષ્યતિ વાઽ (છા. 7.11.1) ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
અપાં ચ અધિપતિઃ વરુણ ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધિઃ ।
વરુણાત્ અધીન્દ્રપ્રજાપતી સ્થાનાન્તર અભાવાત્ પાઠસામર્થ્યાત્ ચ ।
આનન્તુકત્વાત્ અપિ વરુણાદીનામ્ અન્ત એવ નિવેશો વૈશેષિકસ્થાનાભાવાત્ વિદ્યુત્ ચ અન્ત્ય અર્ચિરાદૌ વર્ત્મનિ ॥ 3 ॥
4 આતિવાહિક અધિકરણમ્ । સૂ. 4-6
આતિવાહિકાસ્ તલ્લિઙ્ગાત્

તેષુ એવ અર્ચિરાદિષુ સંશયઃ - કિમ્ એતાનિ માર્ગચિહ્નાનિ ઉત ભોગભૂમયઃ અથવા નેતારો ગન્તૃણામ્ ઇતિ ।
તત્ર માર્ગલક્ષણભૂતા અર્ચિરાદય ઇતિ તાવત્ પ્રાપ્તમ્ ।
તત્સ્વરૂપત્વાત્ ઉપદેશસ્ય ।
યથા હિ લોકે કશ્ચિત્ ગ્રામં નગરં વા પ્રતિષ્ઠાસમાનઃ અનુશિષ્યતે ગચ્છેતઃ ત્વમ્ અમું ગિરિં તતો ન્યગ્રોધં તતો નદીં તતો ગ્રામં તતો નગરં વા પ્રાપ્સ્યસિ ઇતિ એવમ્ ઇહ અપિ અર્ચિષો અહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષિમ્ ઇત્યાદિ આહ ।
અથવા ભોગભૂમય ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તથા હિ - ઽલોકશબ્દેનાગ્ન્યાદીનનુબધ્નાતિ અગ્નિલોકમાગચ્છતિઽ (કૌષી. 1.3) ઇત્યાદિ ।
લોકશબ્દઃ ચ પ્રાણિનાં ભોગાયતનેષુ ભાષ્યતે - ઽમનુષ્યલોકઃ પિતૃલોકો દેવલોકઃઽ (બૃ. 1.5.16) ઇતિ ચ ।
તથા ચ બ્રાહ્મણમ્ - ઽઅહોરાત્રેષુ તે લોકેષુ સજ્જન્તેઽ ઇત્યાદિ ।
તસ્માત્ ન અતિવાહિકા અર્ચિરાદયઃ ।
અચેતનત્વાત્ અપિ એતેષામ્ અતિવાહિકત્વ અનુપપત્તિઃ ।
ચેતના હિ લોકે રાજનિયુક્તાઃ પુરુષા દુર્ગેષુ માર્ગેષુ અતિવાહ્યાન્ અતિવાહયન્તિ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આતિવાહિકા એવ એતે ભવિતુમ્ અર્હન્તિ ।
કુતઃ - તલ્લિઙ્ગાત્ ।
તથા હિ ઽચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષો ઽમાનવઃ સ એતાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ સિદ્ધત્ ગમયિતૃત્વં દર્શયતિ ।
તત્ વચનં તત્ વિષયમ્ એવ ઉપક્ષીણમ્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાપ્તમાનવત્વ નિવૃત્તિપરત્વાત્ વિશેષણસ્ય ।
યદિ અર્ચિરાદિષુ પુરુષા ગમયિતારઃ પ્રાપ્તાઃ તે ચ માનવાઃ તતો યુક્તં તત્ નિવૃત્ત્યર્થં પુરુષવિશેષણમ્ અમાનવ ઇતિ ॥ 4 ॥
નનુ તલ્લિઙ્ગમાત્રમ્ અગમકં ન્યાય અભાવાત્ ।
ન એષ દોષઃ ।
ઉભયવ્યામોહાત્ તત્ સિદ્ધેઃ

યે તાવત્ અર્ચિરાદિમાર્ગાઃ તે દેહવિયોગાત્ સંપિણ્ડિતકરણગ્રામા ઇતિ અસ્વતન્ત્રા અર્ચિરાદીનામ્ અપિ અચેતનત્વાત્ અસ્વાતન્ત્ર્યમ્ ઇતિ અતઃ અર્ચિરાદિ અભિમાનિનઃ ચેતના દેવતાવિશેષા અતિયાત્રાયાં નિયુક્તા ઇતિ ગમ્યતે ।
લોકે અપિ હિ મત્ત મૂર્ચ્છિતાદયઃ સંપિણ્ડિતકરણાઃ પરપ્રયુક્તવર્ત્માનો ભવન્તિ ।
અનવસ્થિતત્વાત્ અપિ અર્ચિરાદીનાં ન માર્ગલક્ષણત્વ ઉપપત્તિઃ ।
ન હિ રાત્રૌ પ્રેતસ્ય અહઃસ્વરૂપ અભિસંભવ ઉપપદ્યતે ।
ન ચ પ્રતિપાલનમસ્તિ ઇતિ ઉક્તં પુરસ્તાત્ ।
ધ્રુવત્વાત્ તુ દેવતા આત્માનાં ન અયં દોષો ભવતિ ।
અર્ચિરાદિ શબ્દતા ચ એષામ્ અર્ચિરાદિ અભિમાનાત્ ઉપપદ્યતે ઽઅર્ચિષો ઽહઃઽ(છા. 4.15.5, 5,10.1) ઇત્યાદિનિર્દેશઃ તુ અતિવાહિકત્વે અપિ ન વિરુધ્યતે અર્ચિષા હેતુના અહઃ અભિસંભવતિ ।
અહ્ના હેતુના આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ઇતિ ।
તથા ચ લોકે પ્રસિદ્ધેષુ અપિ અતિવાહિકેષુ એવઞ્જાતીયક ઉપદેશો દૃશ્યતે ।
ગચ્છ ત્વમ્ ઇતો બલવર્માણં તતો જયસિંહં તતઃ કૃષ્ણગુપ્તમ્ ઇતિ ।
અપિ ચ ઉપક્રમે ઽતે ઽર્ચિરભિસંભવન્તિઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ સંબન્ધમાત્રમુક્તં ન સંબન્ધવિશેષઃ કશ્ચિત્ ।
ઉપસંહારે તુ ઽસ એતાન્બ્રહ્મ ગમયતિ (છા. 4.15.6) ઇતિ સંબન્ધવિશેષઃ અતિવાહિ અતિવાહકત્વ લક્ષણ ઉક્તઃ તેન સ એવ ઉપક્રમે અપિ ઇતિ નિર્ધાર્યતે ।
સંપિણ્ડિતકરણત્વાત્ એવ ચ ગન્તૃષુ ન તત્ર ઉપભોગસંભવઃ ।
લોકશબ્દઃ તુ અનુપભુઞ્જાનેષુ અપિ ગન્તૃષુ ગમયિતું શક્યતે ।
અન્યેષાં તત્ લોકવાસિનાં ભોગભૂમિત્વાત્ ।
અતઃ અગ્નિસ્વામિકં લોકં પ્રાપ્તઃ અગ્નિના અતિવાહ્યતે વાયુસ્વામિકં પ્રાપ્તો વાયુના ઇતિ યોજયિતવ્યમ્ ॥ 5 ॥
કથં પુનઃ અતિવાહિકત્વપક્ષે વરુણાદિષુ તત્સંભવઃ ।
વિદ્યુતો હિ અધિ વરુણાદય ઉપક્ષિપ્તા વિદ્યુતઃ તુ અનન્તરમા બ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ અમાનવસ્ય એવ પુરુષસ્ય ગમયિતૃત્વં શ્રુતમ્ ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
વૈદ્યુતેનૈવ તતસ્ તચ્છ્રુતેઃ

તતો વિદ્યુત્ અભિસંભવનાત્ ઊર્ધ્વં વિદ્યુત્ અનન્તરવર્તિન એવ અમાનવેન પુરુષેણ વરુણલોકાદિષુ અતિવાહ્યમાના બ્રહ્મલોકં ગચ્છન્તિ ઇતિ અવગન્તવ્યમ્ ।
ઽતાન્વૈદ્યુતાત્પુરુષો ઽમાનવઃ સ એત્ય બ્રહ્મલોકં ગમયતિઽ ઇતિ તસ્ય એવ ગમયિતૃત્વશ્રુતેઃ ।
વરુણાદયઃ તુ તસ્ય એવ અપ્રતિબન્ધકરણેન સાહાય્ય અનુષ્ઠાનેન વા કેનચિત્ અનુગ્રાહકા ઇતિ અવગન્તવ્યમ્ ।
તસ્માત્ સાધુ ઉક્તમ્ અતિવાહિકા દેવતાત્માનઃ અર્ચિરાદય ઇતિ ॥ 6 ॥
5 કાર્ય અધિકરણમ્ । સૂ. 7-14
કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ

ઽસ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિ (છા. 4.15.5) ઇતિ અત્ર વિચિકિત્સ્યતે - કિં કાર્યમ્ અપરં બ્રહ્મ ગમયતિ આહોસ્વિત્ પરમ્ એવ અવિકૃતં મુખ્યં બ્રહ્મ ઇતિ ।
કુતઃ સંશયઃ ।
બ્રહ્મશબ્દપ્રયોગાત્ ગતિશ્રુતેઃ ચ ।
તત્ર કાર્યમેવ સગુણમ્ અપરં બ્રહ્મ એનાન્ ગમયતિ અમાનવઃ પુરુષ ઇતિ બાદરિઃ આચાર્યો મન્યતે ।
કુતઃ - અસ્ય ગતિ ઉપપત્તેઃ ।
અસ્ય હિ કાર્યબ્રહ્મણો ગન્તવ્યત્વમ્ ઉપપત્તેઃ ।
અસ્ય હિ કાર્યબ્રહ્મણો ગન્તવ્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે પ્રદેશવત્ત્વાત્ ।
ન તુ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ગન્તૃત્વં ગન્તવ્યત્વં ગતિઃ વા અવકલ્પતે ।
સર્વગતત્વાત્ પ્રત્યગાત્મત્વાત્ ચ ગન્તૃણામ્ ॥ 7 ॥
વિશેષિતત્વાચ્ ચ

બ્રહ્મલોકાન્ગમયતિ તે તેષુ બ્રહ્મલોકેષુ પરાઃ પરાવતો વસન્તિઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરે વિશેષિતત્વાત્ કાર્યબ્રહ્મવિષય એવ ગતિઃ ઇતિ ગમ્યતે ।
નહિ બહુવચનેન વિશેષણં પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ અવકલ્પતે ।
કાર્યે તુ અવસ્થાભેદ ઉપપત્તેઃ સંભવતિ બહુવચનમ્ ।
લોકશ્રુતિઃ અપિ વિકારગોચરાયામ એવ સંનિવેશવિશિષ્ટાયાં ભોગભૂમાવૌ આઞ્જસી ।
ગૌણી તુ અન્યત્ર ઽબ્રહ્મૈવ લોક એષ સમ્રાટ્ઽ ઇત્યાદિષુ ।
અધિકરણ અધિકર્તવ્યનિર્દેશઃ અપિ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ અનાઞ્જસઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ કાર્યવિષયમેવ ઇદં નયનમ્ ॥ 8 ॥
નનુ કાર્યવિષયે અપિ બ્રહ્મશબ્દો ન ઉપપદ્યતે સમન્વયે હિ સમસ્તસ્ય જગતો જન્માદિકારણં સ્થાપિતમ્ ઇતિ ।
અત્ર ઉચ્યતે -
સામીપ્યાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ

તુ શબ્દ આશઙ્કા વ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
પરબ્રહ્મસામીપ્યાત્ અપરસ્ય બ્રહ્મણઃ તસ્મિન્ અપિ બ્રહ્મશબ્દપ્રયોગો ન વિરુધ્યતે ।
પરમ્ એવ હિ બ્રહ્મ વિશુદ્ધ ઉપાધિસંબન્ધં ક્વચિત્ કૈશ્ચિત્ વિકારધર્મૈઃ મનોમયત્વાદિભિઃ ઉપાસનાય ઉપદિશ્યમાનમ્ અપરમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥ 9 ॥
નનુ કાર્યપ્રાપ્તૌ અનાવૃત્તિશ્રવણં ન ઘટતે ।
ન હિ પરસ્માત્ બ્રહ્મણઃ અન્યત્ર ક્વચિત્ નિત્યતાં સંભાવયન્તિ ।
દર્શયતિ ચ દેવયાનેન પથા પ્રસ્થિતાનામ્ અનાવૃત્તિમ્ ।
ઽએતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તં નાવર્તન્તેઽ (છા. 4.15.6) ઇતિ તેષામ્ ઇહ ન પુનરાવૃત્તિઃ અસ્તિ ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6), ક. 6.16) ઇતિ ચેત્ ।
અત્ર બ્રૂમઃ -
કાર્યાત્યયે તદધ્યક્ષેણ સહાતઃ પરમ્ અભિધાનાત્

કાર્યબ્રહ્મલોકપ્રલયપ્રત્યુપસ્થાને સતિ તત્ર એવ ઉત્પન્નસમ્યગ્દર્શનાઃ સન્તઃ તત્ અધ્યક્ષેણ હિરણ્યગર્ભેણ સહાતઃ પરં પરિશુદ્ધં વિષ્ણોઃ પરમં પદં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ।
ક્રમમુક્તિઃ અનાવૃત્ત્યાદિ શ્રુતિ અભિધાનેભ્યો અભ્યુપગન્તવ્યા ।
ન હિ આઞ્જસ એવ ગતિપૂર્વિકા પરપ્રાપ્તિઃ સંભવતિ ઇતિ ઉપપદિતમ્ ॥ 10 ॥
સ્મૃતેશ્ ચ

સ્મૃતિઃ અપિ એતમ્ અર્થમ્ અનુજાનાતિ - ઽબ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ઽઇતિ ।
તસ્માત્ કાર્યબ્રહ્મવિષયા ગતિઃ શ્રૂયત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ॥ 11 ॥
કં પુન- પૂર્વપક્ષમ્ આશઙ્ક્ય અયં સિદ્ધાન્તઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ઽકાર્યં બાદરિઃઽ (બ્ર.સૂ. 4.3.7) ઇત્યાદિન ઇતિ ।
સ ઇદાનીં સૂત્રૈઃ એવ ઉપદર્શ્યતે -
પરં જૈમિનિર્ મુખ્યત્વાત્

જૈમિનિઃ તુ આચાર્યઃ ઽસ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽ(છા. 4.15.6) ઇતિ અત્ર પરમેવ બ્રહ્મ પ્રાપયતિ ઇતિ મન્યતે ।
કુતઃ - મુખ્યત્વાત્ ।
પરં હિ બ્રહ્મ બ્રહ્મશબ્દસ્ય મુખ્યમ્ આલમ્બનં, ગૌણમ્ અપરં, મુખ્યગૌણયોગઃ ચ મુખ્યે સંપ્રત્યયો ભવતિ ॥ 12 ॥
દર્શનાચ્ ચ

ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ (છા. 8.6.6, ક. 6.16) ઇતિ ચ ગતિપૂર્વકમ્ અમૃતત્વં દર્શયતિ ।
અમૃતત્વં ચ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ઉપપદ્યતે ન કાર્યે, વિનાશિત્વાત્ કાર્યસ્ય ।
ઽઅથ યત્રાન્યત્પશ્યતિ તદલ્પં તન્મર્ત્યમ્ઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ પ્રવચનાત્ ।
પરવિષય એવ ચ એષા ગતિઃ કઠવલ્લીષુ પઠ્યતે ।
ન હિ તત્ર વિદ્યાન્તરપ્રક્રમઃ અસ્તિ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ (ક. 2.14) ઇતિ પરસ્ય એવ બ્રહ્મણઃ પ્રક્રાન્તત્વાત્ ॥ 13 ॥
ન ચ કાર્યે પ્રતિપત્ત્યભિસંધિઃ

અપિ ચ ઽપ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રપદ્યેઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ ન અયં કાર્યવિષયઃ પ્રતિપત્તિ અભિસંધિઃ ઽનામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ કાર્યવિલક્ષણસ્ય પરસ્ય એવ બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
ઽયશો ઽહં ભવામિ બ્રાહ્મણાનામ્ઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ ચ સર્વાત્મત્વેન ઉપક્રમણાત્ ।
ઽન તસ્ય પ્રતિમા અસ્તિ, યસ્ય નામમહદ્યશઃઽ (શ્વેતા. 4.19) ઇતિ ચ પરસ્ય એવ બ્રહ્મણો યશોનામત્વ પ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽસા ચેયં વેશ્મપ્રતિપત્તિર્ગતિપૂર્વિકા હાર્દવિદ્યાયામુદિતા તદપરાજિતા પૂર્બ્રહ્મણઃ પ્રભુવિમિતં હિરણ્મયમ્ઽ (છા. 8.5.3) ઇતિ અત્ર ।
પદેરપિ ચ ગત્યર્થત્વાત્ માર્ગ અપેક્ષા અવસીયતે ।
તસ્માત્ પરબ્રહ્મવિષયા ગતિશ્રુતય ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ।
તૌ એતૌ દ્વૌ પક્ષૌ આચાર્યેણ સૂત્રિતૌ ગતિ ઉપપત્ત્યાદિભિઃ
એકો મુખ્યત્વાદિભિઃ અપરઃ ।
તત્ર ગતિ ઉપપત્ત્યાદયઃ પ્રભવન્તિ મુખ્યત્વાદીન આભાસયિતું ન તુ મુખ્યત્વાદયો ગતિ ઉપપત્ત્યાદીન્ ઇત્યાદ્ય એવ સિદ્ધાન્તો વ્યાખ્યાતો દ્વિતીયઃ પૂર્વપક્ષઃ ।
ન હિ અસતિ અપિ સંભવે મુખ્યસ્ય એવ અર્થસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ કશ્ચિત્ આજ્ઞાપયિતા વિદ્યતે ।
પરવિદ્યાપ્રકરણે અપિ ચ તત્ સ્તુત્યર્થં વિદ્યાન્તર આશ્રયગતિ અનુકીર્તનમ્ ઉપપદ્યતે ઽવિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્તિઽ (છા. 8.6.6) ઇતિવત્ ।
ઽપ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રપદ્યેઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ તુ પૂર્વવાક્યવિચ્છેદેન કાર્યે અપિ પ્રતિપત્તિ અભિસંધિઃ ન વિરુધ્યતે ।
સગુણે અપિ ચ બ્રહ્મણિ સર્વાત્મત્વ સંકીર્તનં સર્વકર્મા સર્વકામ ઇત્યાદિવત્ અવકલ્પતે ।
તસ્માત્ અપરવિષયા એવ ગતિશ્રુતયઃ ।
કેચિત્ પુનઃ પૂર્વાણિ પૂર્વપક્ષસૂત્રાણિ ભવન્તિ ઉત્તરાણિ સિદ્ધાન્તસૂત્રાણિ ઇતિ એતાં વ્યવસ્થાનમ્ અનુરુધ્યમાનાઃ પરવિષયા એવ ગતિશ્રુતીઃ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ તત્ અનુપપન્નં ગન્તવ્યત્વ અનુપપત્તેઃ બ્રહ્મણઃ ।
યત્ સર્વગતં સર્વાન્તરં સર્વાત્મકં ચ પરં બ્રહ્મ ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઽયત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.4.1) ઽય આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 7.25.2) ઽબ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિદં વરિષ્ઠમ્ઽ (મુ. 2.2.11) ઇત્યાદિ શ્રુતિનિર્ધારિત વિશેષં તસ્ય ગન્તવ્યતા ન કદાચિત્ અપિ ઉપપદ્યતે ।
ન હિ ગતમેવ ગમ્યતે ।
અન્યો હિ અન્યત્ ગચ્છતિ ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ।
નનુ લોકે ગતસ્ય અપિ ગન્તવ્યતા દેશાન્તરવિશિષ્ટા દૃષ્ટા ।
યથા પૃથિવીસ્થ એવ પૃથિવીં દેશાન્તરદ્વારેણ ગચ્છતિ ઇતિ ।
તથા અનન્યત્વે અપિ સર્વશક્તિ ઉપેતત્વાત્ કથઞ્ચિત્ ગન્તવ્યતા સ્યાત્ ઇતિ ।
ન ।
પ્રતિષિદ્ધસર્વવિશેષત્વાત્ બ્રહ્મણઃ ।
ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽ(શ્વેતા. 6.19) ઽઅસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમ્ઽ(બૃ. 3.8.8) ઽસબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃઽ(મુ. 2.1.2) ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ(બૃ. 4.4.25) ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ(બૃ. 3.9.23) ઇત્યાદિ શ્રુતિ સ્મૃતિ ન્યાયેભ્યો ન દેશકાલાદિ વિશેષયોગઃ પરમાત્મનિ કલ્પયિતું શક્યતે ।
યેન ભૂપ્રદેશ વયોવસ્થા ન્યાયેન અસ્ય ગન્તવ્યતા સ્યાત્ ।
ભૂવયસોઃ તુ પ્રદેશ અવસ્થાદિ વિશેષયોગાત્ ઉપપદ્યતે દેશ કાલ વિશિષ્ટા ગન્તવ્યતા ।
જગત્ ઉત્પત્તિ સ્થિતિ પ્રલયહેતુત્વ શ્રુતેઃ અનેકશક્તિત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
વિશેષનિરાકરણશ્રુતીનામ્ અનન્યાર્થત્વાત્ ।
ઉત્પત્ત્યાદિશ્રુતીનામ્ અપિ સમાનમ્ અનન્યાર્થત્વમ્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તાસામ્ એકત્વપ્રતિપાદનપરત્વાત્ ।
મૃદાદિ દૃષ્ટાન્તૈઃ હિ સતો બ્રહ્મણ એકસ્ય સત્યત્વં વિકારસ્ય ચ આવૃતત્વં પ્રતિપાદયત્ શાસ્ત્રં ન ઉત્પત્ત્યાદિપરં ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
કસ્માત્ પુનઃ ઉત્પત્ત્યાદિ શ્રુતીનાં વિશેષત્વં ન પુનઃ ઇતર શેષત્વમ્ ઇતરાસામ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે - વિશેષનિરાકરણશ્રુતીનાં નિરાકાઙ્ક્ષાર્થત્વાત્ ।
ન હિ આત્મન એકત્વ નિત્યત્વ શુદ્ધત્વાદિ અવગતૌ સત્યાં ભૂયઃ કાચિત્ આકાઙ્ક્ષા ઉપજાયતે પુરુષાર્થસમાપ્તિબુદ્ધિ ઉપપત્તેઃ ।
ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈશા. 7) ઽઅભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિઽ (બૃ. 4.2.4) ઽવિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન ।
એતં હ વાવ ન તપતિ કિમહં સાધુ નાકરવં કિમહં પાપમકરવમ્ઽ (તૈત્તિ. 2.9.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા એવ ચ વિદુષાં તુષ્ટિ અનુભવાદિ દર્શનાત્ ।
વિકાર અનૃત અભિસંધિ અપવાદાત્ ચ ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ ઇતિ ।
અતો ન વિશેષનિરાકરણ શ્રુતીનામ્ અન્યશેષત્વમ્ અવગન્તું શક્યતે ।
ન એવમ્ ઉત્પત્ત્યાદિ શ્રુતીનાં નિરાકાઙ્ક્ષાર્થ પ્રતિપાદનસામર્થ્યમ્ અસ્તિ ।
પ્રત્યક્ષં તુ તાસામ્ અન્યાર્થત્વં સમનુગમ્યતે ।
તથા હિ ઽતત્રૈતચ્છ્રુઙ્ગમુત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ નેદમમૂલં ભવિષ્યતિઽ (છા. 6.8.3) ઇતિ ઉપન્યસ્ય ઉદર્કે સત એવ એકસ્ય જગત્ મૂલસ્ય વિજ્ઞેયત્વં દર્શયતિ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ ।
તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ ।
તદ્બ્રહ્મેતિઽ (તૈ. 3.1.1) ઇતિ ચ ।
એવમ્ ઉત્પત્ત્યાદિશ્રુતીનામ્ ઐકાત્મ્ય અવગમપરત્વાત્ ન અનેકશક્તિયોગો બ્રહ્મણઃ ।
અતઃ ચ ગન્તવ્યત્વ અનુપપત્તિઃ ।
ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રમન્તિ બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ચ પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ગતિં નિવારયતિ ।
તત્ વ્યાખ્યાતં ઽસ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્ઽ (બ્ર. સૂ. 4.2.13) ઇત્યત્ર ।
ગતિકલ્પનાયાં ચ ગન્તા જીવો ગન્તવ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ અવયવો વિકારો વા તતઃ સ્યાત્ ।
અત્યન્ત તાદાત્મ્યે ગમન અનુપપત્તેઃ ।
યદિ એવં તતઃ કિં સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે ।
યદિ એકદેશઃ તેન એકદેશિનો નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ ન પુનઃ બ્રહ્મગમનમ્ ઉપપદ્યતે ।
એકદેશિત્વ કલ્પના ચ બ્રહ્મણિ અનુપપન્ના નિરવયવત્વ પ્રસિદ્ધેઃ ।
વિકારપક્ષે અપિ એતત્ અતુલ્યં વિકારેણ અપિ વિકારિણો નિત્યપ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન હિ ઘટો મૃદાત્મતાં પરિત્યજ્ય અવતિષ્ઠતે પરિત્યાગે વા અભાવપ્રાપ્તેઃ ।
વિકાર અવયવપક્ષયોઃ ચ તદ્વતઃ સ્થિરત્વાત્ બ્રહ્મણઃ સંસારગમનમ્ અપિ અનવકૢપ્તમ્ ।
અથ અન્ય એવ જીવો બ્રહ્મણઃ ।
સઃ અણુઃ વ્યાપી મદ્યમ પરિમાણો વા ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
વ્યાપિત્વે ગમન અનુપપત્તિઃ ।
મધ્યમ પરિમાણત્વે ચ અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અણુત્વે કૃત્સ્નશરીરવેદના અનુપપત્તિઃ ।
પ્રતિષિદ્ધે ચ અણુત્વ મધ્યમ પરિમાણત્વે વિસ્તરેણ પુરસ્તાત્ ।
પરસ્માત્ ચ અન્યત્વે જીવસ્ય ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇત્યાદિ શાસ્ત્ર બાધ પ્રસઙ્ગઃ ।
વિકાર અવયવપક્ષયોઃ અપિ સમાનઃ અયં દોષઃ ।
વિકાર અવયવયોઃ તદ્વતોઃ અનન્યત્વાત્ અદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
મુખ્ય એકત્વ અનુપપત્તેઃ ।
સર્વેષુ એતેષુ પક્ષેષુ અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
સંસારિ આત્મત્વ અનિવૃત્તેઃ ।
નિવૃત્તૌ વા સ્વરૂપનાશપ્રસઙ્ગઃ ।
બ્રહ્માત્મત્વ અનભ્યુપગમાત્ ચ ।
યત્ તુ કૈશ્ચિત્ જલ્પ્યતે નિત્યાનિ નૈમિત્તિકાનિ કર્માણિ અનુષ્ઠીયન્તે પ્રત્યવાય અનુત્પત્તયે કામ્યાનિ પ્રતિષિદ્ધાનિ ચ પરિહ્રિયન્તે સ્વર્ગનરકાન્ અવાપ્તયે સાંપ્રતદેહ ઉપભોગ્યાનિ ચ કર્માણિ ઉપભોગેન એવ ક્ષપ્યન્ત ઇત્યતો વર્તમાનદેહપાતાત્ ઊર્ધ્વં દેહાન્તર પ્રતિસંધાન કારણ અભાવાત્ સ્વરૂપ અવસ્થાનલક્ષણં કૈવલ્યં વિના અપિ બ્રહ્માત્મતય એવંવૃત્તસ્ય સેત્સ્યતિ ઇતિ ।
તત્ અસત્ ।

પ્રમાણ અભાવાત્ ।
ન હિ એતત્ શાસ્ત્રેણ કેનચિત્ પ્રતિપાદિતં મોક્ષાર્થિ ઇત્થં સમાચરેત્ ઇતિ ।
સ્વમનીષયા તુ એતત્ તર્કિતં યસ્માત્ કર્મનિમિત્તઃ સંસારઃ તસ્માત્ નિમિત્ત અભાવાત્ ન ભવિષ્યતિ ઇતિ ।
ન ચ એતત્ તર્કયિતુમ્ અપિ શક્યતે નિમિત્ત અભાવસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વાત્ ।
બહૂનિ હિ કર્માણિ જાત્યન્તરસંચિતાનિ ઇષ્ટ અનિષ્ટવિપાકાનિ એકૈકસ્ય જન્તોઃ સંભાવ્યન્તે ।
તેષાં વિરુદ્ધ ફલાનાં યુગપત્ ઉપભોગ અસંભવાત્ કાનિચિત્ લબ્ધ અવસરાણિ ઇદં જન્મ નિર્મિમતે કાનિચિત્ તુ દેશકાલનિમિત્તપ્રતીક્ષાણિ અસત ઇતિ અતઃ તેષામ્ અવશિષ્ટાનાં સાંપ્રતેન ઉપભોગેન ક્ષપણાસંભવાત્ ન યથાવર્ણિતચરિતસ્ય અપિ વર્તમાનદેહપાતે દેહાન્તરનિમિત્ત અભાવઃ શક્યતે નિશ્ચેતુમ્ ।
કર્મશેષસદ્બાવસિદ્ધઃ ચ ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણાસ્તતઃ શેષેણઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિ સ્મૃતિભ્યઃ ।
સ્યાત્ એતત્ ।
નિત્ય નૈમિત્તિકાનિ તેષાં ક્ષેપકાણિ ભવિષ્યન્તિ ઇતિ ।
તત્ ન ।
વિરોધ અભાવાત્ ।
સતિ હિ વિરોધે ક્ષેપ્યક્ષેપકભાવો ભવતિ ।
ન ચ જન્માન્તર સંચિતાનાં સુકૃતાનાં નિત્ય નૈમિત્તિકૈઃ અસ્તિ વિરોધઃ ।
શુદ્ધરૂપત્વ અવિશેષાત્ ।
દુરિતાનાં તુ અશુદ્ધિરૂપત્વાત્ સતિ વિરોધે ભવતુ ક્ષપણં ન તુ તાવતા દેહાન્તર નિમિત્ત અભાવસિદ્ધિઃ ।
સુકૃતનિમિત્તત્વ ઉપપત્તેઃ ।
દુશ્ચરિતસ્ય અપિ અશેષક્ષપણ અનવગમાત્ ।
ન ચ નિત્ય નૈમિત્તિકાનુષ્ઠાનાત્ પ્રત્યવાય અનુત્પત્તિમાત્રં ન પુનઃ ફલાન્તર ઉત્પત્તિઃ ઇતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ ફલાન્તરસ્ય અપિ અનુનિષ્પાદિનઃ સંભવાત્ ।
સ્મરતિ હિ આપસ્તમ્બઃ - ઽતદ્યથામ્રે ફલાર્તે નિમિત્તે છાયાગન્ધાવનૂત્પદ્યેતે એવં ધર્મં ચર્યમાણાર્થા અનૂત્પદ્યન્તેઽ ઇતિ ।
ન ચ અસતિ સમ્યક્ દર્શને સર્વાત્મના કામ્યપ્રતિષિદ્ધવર્જનં જન્મપ્રાયણાન્તરાલં કેનચિત્ પ્રતિજ્ઞાતું શક્યમ્ ।
સુનિપુણાનમ્ અપિ સૂક્ષ્મ અપરાધદર્શનાત્ ।
સંશયિતવ્યં તુ ભવતિ તથા અપિ નિમિત્ત અભાવસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વમેવ ।
ન ચ અનભ્યુપગમ્યમાને જ્ઞાનગમ્યે બ્રહ્માત્મત્વે કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ સ્વભાવસ્ય આત્મનઃ કૈવલ્યમ્ આકાઙ્ક્ષિતું શક્યમ્ ।
અગ્નિ ઔષ્ણ્યવત્ સ્વભાવસ્ય અપરિહાર્યત્વાત્ ।
સ્યાત્ એતત્ ।
કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ કાર્યમ્ અનર્થો ન તત્ શક્તિઃ તેન શક્તિ અવસ્થાને ઽપિ કાર્યપરિહારત્ ઉપપન્નો મોક્ષ ઇતિ ।
તત્ચ ન ।
શક્તિસદ્ભાવે કાર્યપ્રસવસ્ય દુર્નિવારત્વાત્ ।
અથ અપિ સ્યાત્ ન કેવલા શક્તિઃ કાર્યમ્ આરભતે અનપેક્ષ્ય અન્યાનિ નિમિત્તાનિ ।
અત એકાકિની સા સ્થિતાપિ ન અપરાધ્યતિ ઇતિ ।
તત્ ચ ન ।
નિમિત્તાનામ્ અપિ શક્તિલક્ષણેન સંબન્ધેન નિત્યસંબદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્ કર્તૃત્વ ભોક્તૃત્વ સ્વભાવે સત્યામ્ અન્યસત્યાં વિદ્યાગમ્યાયાં બ્રહ્માત્મતાયાં ન કથઞ્ચન મોક્ષં પ્રત્યાશા અસ્તિ ।
શ્રુતિઃ ચ - ઽનાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વેતા. 3.8) ઇતિ જ્ઞાનાત્ અન્યં મોક્ષમાર્ગં વારયતિ ।
પરસ્માત્ અનન્યત્વે અપિ જીવસ્ય સર્વવ્યવહાર લોપપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રત્યક્ષાદિ પ્રમાણ અપ્રવૃત્તેઃ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાક્ પ્રબોધાત્ સ્વપ્નવ્યવહારવત્ તત્ ઉપપત્તેઃ ।
શાસ્ત્રં ચ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ (બૃ. 2.4.14, 4.5.15) ઇત્યાદિના અપ્રબુદ્ધવિષયે પ્રત્યક્ષાદિ વ્યવહારમ્ ઉક્ત્વા પુનઃ પ્રબુદ્ધવિષયે ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 2.4.14, 4.5.15) ઇત્યાદિના તત્ અભાવં દર્શયતિ ।
તત્ એવં પરબ્રહ્મવિદો ગન્તવ્યાદિ વિજ્ઞાનસ્ય બાધિતત્વાત્ ન કથઞ્ચન ગતિઃ ઉપપાદયિતું શક્યા ।
કિંવિષયાઃ પુનઃ ગતિશ્રુતય ઇતિ ।
ઉચ્યતે - સગુણવિદ્યાવિષયા ભવિષ્યન્તિ ।
તથા હિ ક્વચિત્ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાં પ્રકૃત્ય ગતિઃ ઉચ્યતે યથા ઽપ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ (છા. 4.10.5) ઇતિ ઽઅથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મઽ (છા. 8.1.1) ઇતિ ચ તત્ર અપિ વામનીત્વાદિભિઃ સત્યકામાદિભિઃ ચ ગુણૈઃ સગુણસ્ય એવ ઉપાસ્યત્વાત્ સંભવતિ ગતિઃ ।
ન ક્વચિત્ પરબ્રહ્મવિષયા ગતિઃ શ્રાવ્યતે યથા ગતિપ્રતિષેધઃ શ્રાવિતઃ ઽન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ(તૈ. 2.1.1) ઇત્યાદિષુ તુ સત્યપિ આપ્નોતેઃ ગત્યર્થત્વે વર્ણિતેન ન્યાયેન દેશાન્તરપ્રાપ્તિ અસંભવાત્ સ્વરૂપપ્રતિપત્તિઃ એવ ઇયમ્ અવિદ્યા અધ્યારોપિત નામ રૂપ પ્રવિલય અપેક્ષયા અભિધીયતે ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.7) ઇત્યાદિવત્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપિ ચ પરવિષયા ગતિઃ વ્યાખ્યાયમાના પ્રરોચનાય વા સ્યાત્ અનુચિન્તનાય વા ।
તત્ર પ્રરોચનં તાવત્
બ્રહ્મવિદો ન ગતિ ઉક્ત્યા ક્રિયતે ।
સ્વસંવેદ્યેન એવ અવ્યવહિતેન વિદ્યાસમર્પિતેન સ્વાસ્થ્યેન તત્ સિદ્ધેઃ ।
ન ચ નિત્યસિદ્ધનિઃશ્રેયસનિવેદનસ્ય અસાધ્યફલસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય ગતિ અનુચિન્તને કાચિત્ અપેક્ષા ઉપપદ્યતે ।
તસ્માત્ અપરબ્રહ્મણિ વર્તમાના ગતિઃ ।
તત્ર પર અપરબ્રહ્મવિવેક અનવધારણેન અપરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વર્તમાના ગતિશ્રુતયઃ પરસ્મિન્ અધ્યારોપ્યન્તે ।
કિં દ્વે બ્રહ્મણી પરમ્ અપરં ચ ઇતિ ।
બાઢં દ્વે ઽએતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં બ્રહ્મયદોઙ્કારઃઽ (પ્ર. 5.2) ઇત્યાદિ દર્શનાત્ ।
કિં પુનઃ પરં બ્રહ્મ કિમ્ અપરમ્ ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
યત્ર અવિદ્યાકૃત નામ રૂપાદિ વિશેષપ્રતિષેધાત્ અસ્થૂલાદિશબ્દૈઃ બ્રહ્મ ઉપદિશ્યતે તત્ પરમ્ ।
તત્ એવ યત્ર નામરૂપાદિવિશેષેણ કેનચિત્ વિશિષ્ટમ્ ઉપાસનાય ઉપદિશ્યતે ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યાદિશબ્દૈસ્તદપરમ્ ।
નનુ એવમ્ અદ્વિતીયશ્રુતિઃ ઉપરુધ્યેત ।
ન ।
અવિદ્યાકૃત નામ રૂપ ઉપાધિકતયા પરિહૃતત્વાત્ ।
તસ્ય ચ અપરબ્રહ્મ ઉપાસનસ્ય તત્ સંનિધૌ શ્રૂયમાણમ્ ઽસ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિઽ (છા. 8.2.1) ઇત્યાદિ જગત્ ઐશ્વર્યલક્ષણં સંસારગોચરમ્ એવ ફલં ભવતિ ।
અનિવર્તિતત્વાત્ અવિદ્યાયાઃ ।
તસ્ય ચ દેશવિશેષ અવબદ્ધત્વાત્ તત્પ્રાપ્ત્યર્થં ગમનમ્ અવિરુદ્ધમ્ ।
સર્વગતત્વે અપિ ચ આત્મન આકાશસ્ય ઇવ ઘટાદિગમને બુધ્યાદિ ઉપાધિગમને ગમનપ્રસિદ્ધિઃ ઇતિ અવાદિષ્મ ઽતદ્ગુણસારત્વાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 2.3.29) ઇત્યત્ર ।
તસ્માત્ ઽકાર્યં બાદરિઃ (બ્ર. સૂ. 4.3.7) ઇત્યેષ એવ સ્થિતઃ પક્ષઃ ।
ઽપરં જૈમિનિઃઽ (બ્ર.સૂ. 4.3.12) ઇતિ તુ પક્ષાન્તરપ્રતિભાનમાત્રપ્રદર્શનં પ્રજ્ઞાવિકાસનાય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 14 ॥
6 અપ્રતીક આલમ્બન અધિકરણમ્ । સૂ. 15-16
અપ્રતીકાલમ્બનાન્ નયતીતિ બાદરાયણ ઉભયથા ચ દોષાત્ તત્ક્રતુશ્ ચ

સ્થિતમ્ એતત્ કાર્યવિષયા ગતિઃ ન પરવિષયા ઇતિ ।
ઇદમ્ ઇદાનીં સંદિહ્યતે કિં સર્વાન્ વિકાર આલમ્બનાન્ અવિશેષેણ એવ અમાનવઃ પુરુષઃ પ્રાપયતિ બ્રહ્મલોકમ્ ઉત કાંશ્ચિત્ એવ ઇતિ ।
કિં તાવત્ પ્રાપ્તં સર્વેષામ્ એવ એષાં વિદુષામ્ અન્યત્ર પરસ્માત્ બ્રહ્ણણો ગતિઃ સ્યાત્ ।
તથા હિ - ઽઅનિયમઃ સર્વાસામ્ઽ - (બ્ર. સૂ. 3.3.31) ઇતિ અત્રાવિશેષેણ એવ એષાં વિદ્યાન્તરેષુ અવતારિત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અપ્રતીક આલમ્બનાન્ ઇતિ ।
પ્રતીક આલમ્બનાન્ વર્જયિત્વા સર્વાન્ અન્યાન્ વિકાર આલમ્બનાન્ નયતિ બ્રહ્મલોકમ્ ઇતિ બાદરાયણ આચાર્યો મન્યતે ।
ન હિ એવમ્ ઉભયથા
અભાવ અભ્યુપગમે કશ્ચિત્ દોષઃ અસ્તિ ।
અનિયમ ન્યાયસ્ય પ્રતીકવ્યતિરિક્તેષુ અપિ ઉપાસનેષુ ઉપપત્તેઃ ।
તત્ક્રતુઃ ચ અસ્ય ઉભયથાભાવસ્ય સમર્થકો હેતુઃ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યો હિ બ્રહ્મક્રતુઃ સ બ્રાહ્મમ્ ઐશ્વર્યમ્ આસીદેદિતિ શ્લિષ્યતે ઽતં યથા યતોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન તુ પ્રતીકેષુ બ્રહ્મ અક્રતુત્વમ્ અસ્તિ પ્રતીકપ્રધાનત્વાત્ ઉપાસનસ્ય ।
નનુ અબ્રહ્મક્રતુઃ અપિ બ્રહ્મગચ્છતિ ઇતિ શ્રૂયતે યથા પઞ્ચાગ્નિ વિદ્યાયામ્ ઽસ એનાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽ (છા. 4.15.5) ઇતિ ભવતુ યત્ર એવમ્ આહત્યવાદ ઉપલભ્યતે તત્ અભાવે તુ ઔત્સર્ગિકેણ તત્ ક્રતુન્યાયેન બ્રહ્મક્રતૂનામ્ એવ તત્પ્રાપ્તિઃ ન ઇતરેષામ્ ઇતિ ગમ્યતે ॥ 15 ॥
વિશેષં ચ દર્શયતિ