Brahmasiddhi · અધ્યાય 4

॥ઇતિ નિયોગકાણ્ડસ્ તૃતીયઃ ॥
[ક્ક્સ્_156]
॥ ચતુર્થઃ (સિદ્ધિ)કાણ્ડઃ ॥
એવં તાવત્પ્રતિપત્તિકર્તવ્યતાપ્રામાણ્યવ્યાજેન યૈરપ્રામાણ્યમુક્તં તત્પ્રતિબોધનાય કૃતઃ પ્રયત્નઃ; ઇદાનીં ત્વપ્રામાણ્યમેવાહુર્યે તદ્બોધનાય પ્રયત્યતે ।
તત્ર પૂર્વપક્ષઃ ---
નન્વન્વિતપદાર્થત્વાદ્વાક્યાર્થસ્ય પદાર્થતામ્ ।
અપ્રાપ્ય ન સ્યાદ્વાક્યાર્થઃ પદાર્થત્વે ઽન્યમાનકઃ

ન તાવદ્બ્રહ્માન્તર્યામ્યાદિપદં પ્રમાણમ્, સંબન્ધજ્ઞાનાપેક્ષયા પૂર્વસિદ્ધે પ્રત્યયહેતુત્વેન ।
નાપિ વાક્યમ્; ન હિ તત્સાક્ષાદ્વાચકમ્; પદાર્થદ્વારા તુ તત્ પ્રતિપત્તિઃ; અપદાર્થે જ્ઞાનસ્યાભાવાત્ ।
તે હિ સંસર્ગાદ્ગુણપ્રધાનભાવેનેતરપદાર્થવિશિષ્ટમેકં પદાર્થં ગમયન્તિ ।
તત્ર પદાર્થ એવ વિશિષ્ટો વાક્યાર્થો ભવતિ ।
ન ચાનધિગતેષુ પ્રમાણાન્તરેણ પદાર્થત્વમ્; સમ્બન્ધજ્ઞાનાપેક્ષણાત્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્રાપદાર્થત્વે ન વાક્યવિષયત્વમ્; અનવબોધકં તેષાં વાક્યમ્ ।
પદાર્થત્વે પ્રમાણાન્તરાધિગતેરનુવાદકમ્ ।
તત્રાત્યન્તાપરિદૃષ્ટબ્રહ્માદ્યર્થપ્રમાણાભિમતેષુ વાક્યેષુ તદ્વાચીનિ પદાનિ સ્યુઃ, ન વા ।
યદિ ન સન્તિ ન ત ઇતરૈઃ સંસૃજ્યેરન્ ન ભિદ્યેરન્નિતિ ન તેષાં પ્રમેયાઃ લોષ્ટાદિવત્ ।
અથ તુ સન્તિ, તથાપિ તૈરધિગતસંબન્ધૈર્ન પ્રતિપાદ્યેરન્ અપ્રતિપન્નાશ્ચ ન વિશિષ્ટવાક્યાર્થપ્રતિપત્તિહેતવઃ; તત્ર યથા ઽવનાત્પિક આનીયતમ્ઽ; ઇતિ પિકપદાર્થજ્ઞાને ઽવબોધકત્વં તથા તેષામપિ ।
તસ્માન્ન ચોદનાતો ઽપૂર્વપદાર્થાવગમઃ; સા હિ વિધિપ્રતિષેધાભ્યાં ક્રિયાસુ પુરુષમધિકરોતિ; ત્રૈવિધ્યવૃદ્ધપરિગ્રહસ્તુ જપોપયોગાત્, ઉપનિષદો વેદાન્તાઃ; ---
ઇતિ તત્ર વિનિયોગાત્ ।
તત્રોચ્યતે ---
સામાન્યેન પદાર્થત્વે સિદ્ધે ઽસાધારણૈર્ગુણૈઃ ।
શક્યાપૂર્વવિશેષસ્ય લોકવત્ પ્રતિપાદના

[ક્ક્સ્_157] યથા લોકે ‘દ્વીપવિશેષે એવંનામાનો મરતકમયપાદાઃ પદ્મરાગમયચઞ્ચવઃ સૌવર્ણરાજતપક્ષાઃ પક્ષિણઃઽઇતિ પક્ષિસામાન્યં પ્રમાણાન્તરધિગતમનન્યસાધારણેન ધર્મકલાપેન સંસૃજ્યમાનં પ્રમાણાન્તરાનધિગતં વિશેષરૂપમાસાદયતિ, વાક્યેન ચ પ્રમીયતે પ્રમાણાન્તરાનધિગતેન વિશેષરૂપેણ ---
સર્વસ્યૈવ હિ વાક્યસ્યાનધિગતો વિશેષ એવ પ્રમેયઃ તથા કારણસામાન્યં વા સત્સામાન્યં વા ‘યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ; ઇતિ ‘અસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમ્ઽઇત્યાદિપદાર્થૈઃ સંસર્ગાદ્ભેદાચ્ચ પ્રમાણાન્તરાનધિગતં વિશેષરૂપમાસાદયતિ, વાક્યસ્ય ચ પ્રમેયં ભવતિ ।
તદેવં લોકસિદ્ધપદાર્થાન્વયેનૈવાપૂર્વાર્થપ્રતિપત્તેર્નાનવબોધકત્વમનુવાદકત્વં વા ।
સર્વપ્રત્યયવેદ્યે વા બ્રહ્મરૂપે વ્યવસ્થિતે ।
પ્રપઞ્ચસ્ય પ્રવિલયઃ શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે

પ્રવિલીનપ્રપઞ્ચેન તદ્રૂપેણ ન ગોચરઃ ।
માનાન્તરસ્યેતિ મતમામ્નાયૈકનિબન્ધનમ્

અથવા ન લોકે ઽત્યન્તમપ્રસિદ્ધં બ્રહ્મ, સર્વપ્રત્યયવેદ્યત્વાત્, બ્રહ્મણો વ્યતિરેકેણ પ્રત્યેતવ્યસ્યાભાવાત્, વિશેષપ્રત્યયાનાં ચ સામાન્યરૂપાનુગમાત્, ભેદોપસંહારાવશિષ્ટં ચ સત્યં બ્રહ્મ ---
ઇતિ પ્રતિપાદનાત્, ‘વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ; ઇતિ દૃષ્ટાન્તાત્ ।
કિં તર્હિ શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે? પ્રપઞ્ચાભાવઃ ।
તત્ર પ્રપઞ્ચપદાર્થો ઽપિ સિદ્ધઃ, નિષેધો ઽપિ સિદ્ધઃ, તયોઃ સંસર્ગાત્તદભાવપ્રતિપત્તિઃ ।
આમ્નાયૈકનિબન્ધનત્વં તુ તસ્યોચ્યતે, પ્રત્યક્ષાદીનામવિદ્યાસંભિન્નત્વાત્; પ્રત્યસ્તમિતનિખિલભેદેન રૂપેણાવિષયીકરણાદ્ભેદપ્રત્યસ્તમયસ્યામ્નાયાવગમ્યત્વાદિતિ ।
પરઃ પુનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ---
નનુ ચાપુરુષાર્થત્વં ભૂતનિષ્ઠે પ્રસજ્યતે ।
યત્ ખલુ વાક્યં ન પુરુષં ક્વચિદ્ધિતસાધને પ્રવર્તયતિ અહિતસાધનાચ્ચ [ક્ક્સ્_158] નિવર્તયતિ, કેવલં સિદ્ધમર્થમન્વાચષ્ટે, તદપુરુષાર્થમ્; અપુરુષાર્થત્વાચ્ચોન્મત્તપ્રલાપવદપ્રમાણમ્; તથા ચ પ્રાયેણ વેદાન્તાઃ ।
ઉચ્યતે ---
પ્રમાણસ્ય ન ચૈતાવત્પુરુષાર્થૈકનિષ્ઠતા

(ઉપેક્ષામપિ હિ ફલં પ્રમાણસ્ય પ્રચક્ષતે) ।
(અનેન શ્લોકાર્ધેનાત્ર ભવિતવ્યમિત્યભ્યૂહઃ; પરં તુ માતૃકાસુ ન દૃશ્યતે ।
--- એદિતોર્)
અપિ ચાજ્ઞાનતઃ શોકી દુઃખી જીવઃ પ્રકાશતે

તન્નિવૃત્તિશ્ચ વિજ્ઞાનં પુરુષાર્થઃ સ્વયં મતમ્ ।
કસ્મિંશ્ચિદર્થે વિજ્ઞાતે કુતૂહલવતાં નૃણામ્

આકુલાનાં જ્ઞાનજન્મ પુરુષાર્થત્વસંમતમ્ ।
અક્ષાદૌ ચ યથારૂપનિષ્ઠે નાપુરુષાર્થતા

ન ચ પ્રવૃત્તિનિષ્ઠત્વં તથાસ્મિન્ કેન વાર્યતે ।
જ્ઞેયસ્ય પુરુષાર્થત્વં તત્ર ચેદત્ર તત્સમમ્

પુરુષાર્થઃ સ્વયં બ્રહ્મ પ્રશાન્તં વિજરાદિકમ્ ।
અતસ્તત્ત્વમસીત્યેવમનુશિષ્યાય શિષ્યતે

પરપ્રવૃત્તેરઙ્ગત્વં પ્રત્યક્ષાદેર્મતં યદિ ।
અત્રાપિ સાક્ષાત્કરણપ્રવૃત્તાવઙ્ગતેષ્યતામ્

ન તાવન્નિયોગતઃ પ્રમાણસ્ય પુરુષાર્થફલતા ।
ન ખલુ હિતોપાદાનાહિતહાને એવ પ્રમાણફલે; ઉપેક્ષામપિ હિ પ્રમાણફલં પ્રમાણવિદ આચક્ષતે ।
ન ચ પુરુષાર્થતા પ્રમાણલક્ષણમ્, પ્રમાહેતુત્વં તુ ।
તસ્માન્ન પુરુષાર્થાભાવેનાપ્રામાણ્યમ્ ।
અપિ ચ ‘શોક્યહમ્ઽદુઃખ્યહમ્ઽ; ઽધનાદીનિ મમ નષ્ટાનિઽઇતિ વિશુદ્ધબ્રહ્માત્મનો જીવસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનમ્; એતન્નિવૃત્તિરૂપં ચ વિશુદ્ધાનન્દપ્રકાશબ્રહ્માત્મતત્વજ્ઞાનમ્ ।
તત્ સ્વરૂપેણૈવ પુરુષાર્થઃ; અનિષ્ટનિવૃત્તિરૂપત્વાદિષ્ટાવિર્ભાવાચ્ચ ।
યદ્યપિ ચ સંસ્કારાત્તસ્યાનુવૃત્તિસ્તથાપિ શાબ્દજ્ઞાનમનુસંતન્વતો વિદુષો ન પૂર્વવદ્ભવતિ નિવર્તતે ચાત્યન્તાય ।
દૃષ્ટા ચ જ્ઞાનોત્પત્તેરેવ પુરુષાર્થતા ક્વચિત્ કુતૂહલાકુલિતાનામજ્ઞાતેઽર્થે ।
ન હિ [ક્ક્સ્_159] તજ્જ્ઞાનાત્ પરમન્યદર્થ્યતે ।
ન ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયસ્યૈવ પુરુષાર્થતેતિ નિયમઃ; પ્રત્યક્ષાદીનિ હિ પ્રમાણાનિ; ન ચ તાવત્પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપરાણિ સિદ્ધવસ્તુવિષયાણિ; ન ચ પુરુષાર્થતાં જહતિ ।
યદિ મતમ્ ---
પ્રત્યક્ષાદિજ્ઞેયં હિ સિદ્ધં વસ્તુ પુરુષાર્થઃ સલિલાદિઃ, તદુપકારાત્; તતઃ પ્રત્યક્ષાદીનાં પુરુષાર્થતા ભૂતનિષ્ઠાનામપિ ।
અત્રાપિ ચ શબ્દપ્રમેયં સ્વયમેવ બ્રહ્મ પુરુષાર્થો જરાદિવિવિધાશિવોપશમાત્ પરમાનન્દપ્રકાશત્વાચ્ચ સુપ્રસન્નમ્ ।
અત એવ ઽતત્ત્વમસિઽઇતિ શ્વેતકેતુમુખેનાશાસનીયાય પુરુષાય શ્રુત્યાભિન્નમુપદિશ્યતે; અભિન્નં હિ તદનુશાસનીયાત્ ।
ભેદેન ચ પ્રતીયમાનં ન પુરુષાર્થઃ ।
તત્ત્વે તાદાત્મ્યજ્ઞાને ચ તથાભાવાત્ વિશ્વાશિવોપશમાત્ પરમશિવભાવાચ્ચ પરિપૂર્ણઃ પુરુષાર્થો આપ્તો ભવતિ ।
યદિ મતમ્ ---
પ્રત્યક્ષાદીન્યપિ પ્રવૃત્યઙ્ગાન્યેવ,
પ્રમિતે ઽર્થે હાનોપાદાનાદિલક્ષણાયાઃ પ્રવૃત્તેસ્તન્મૂલત્વાત્;
ઈદૃશં પ્રવૃત્યઙ્ગત્વમત્રાપ્યસ્ત્યેવ, શબ્દાત્ પ્રમિતે બ્રહ્મણિ સાક્ષાત્કરણાય પ્રવૃત્તેરિષ્ટત્વાદિતિ ॥
એષા વેદાન્તતત્ત્વપ્રવિચયચતુરપ્રસ્ફુરન્ન્યાયતેજા
માર્ગં મુક્તેર્નિરુન્ધન્નિબિડમપિ તમો ઽનાદિ નિર્દારયન્તી ।
સદ્યઃ પ્રક્ષાલયન્તી ઘનમપિ જગતાં તીર્થદુસ્તર્કપઙ્કં
વ્યાખ્યાતોત્ખાતવિશ્વા શિવનિરતિશયશ્રેયસે બ્રહ્મસિદ્ધિઃ